منگو قومرو

یوسف خاص حاجب نینگ «قوتدغو بیلیگ» اثری اۉرته‌ عصرلرده تورک دنیاسیده‌‌گینه اېمس، بوتون شرق ادبیاتیده شاه کتاب صفتیده داوروغ قازاندی. اونینگ «شاهنامه‌یی تورکي» دېیه اعتراف اېتیلگنلیگی هم انه‌ شوندن. ادبیات تاریخیده شاه کتابگه ایلنگن اثرلر سناقلی. بونده‌یین کتابلردن بیر نېچته‌سینی بیله‌میز، خلاص.


منگو قومرو

قدیمگی تورکي ادبیات نینگ اولوغ و معتبر آبده‌سی «قوتدغو بیلیگ» («قوت بېرگوچی/قوتلنتیرغوچی بیلیم») اثری نینگ یره‌تیلگنیگه ۹۴۰ ییل تۉلدی. بله‌ساغونلیک یوسف خاص حاجب اونی ۱۰۶۹/۱۰۷۰ ییلی کاشغرده یازیب توگتگن. اثر اۉن اوچ مینگ مصرعدن آرتیقراق بۉلیب، تورکي ادبیات تاریخیده مثنويده بیتیلگن ایلک ییریک شعري اثردیر.

یوسف خاص حاجب اۉزی نینگ ایلغار فلسفي قره‌شلری، دولت و جمعیت باشقرووی، یورت نینگ کیریم۔چیقیمی۔یو آلدی۔بېردیسی، ایشلب چیقریشیده نیمه‌لرگه اعتبار قره‌تیلماغی کېره‌کلیگی، قاره‌خانيلر دولتیده‌گی تورلی منصب اېگه‌لری نینگ بورچی، اولرگه قۉییله‌دیگن طلبلر، بیلیم و اوقوو نینگ قدری، حلاللیک، کیشیلر اۉرته‌سیده‌گی اۉزارا حرمت، عاقبت، اۉغیل۔قیز آدابی، تعلیم۔تربیه‌ تۉغریسیده‌گی اۉی۔فکرلرینی اثر قهرمانلری نینگ سۉراغ و جوابلری، مناظره‌۔تارتیشوولری اساسیده یاریتیب بېره‌دی. اثر نینگ هر بَیتی بیز اوچون اۉرنک بۉله‌دی. «قوتدغو بیلیگ»نی هجالب اۉقیگن، مؤلف سۉزلری نینگ مغزینی چققن کیشی اوندن کۉپ نرسه‌ اۉرگنه‌دی. اونده‌گی اۉگیت و یۉریغلر کیشینی بیلیم آلیشگه، انصاف و عدالت، تۉغریلیک، اۉزارا مهر۔عاقبتگه چقیره‌دی؛ انسان قدرینی دنیا نینگ بار ایکیر۔چیکیریدن - بایلیک، منصب و منمنلیک، اۉتکینچی معیشت، غیبت و حسد - همه‌۔همه‌سیدن اوستون قۉیماققه چارله‌یدی.

«قوتدغو بیلیگ» - بویوک فلسفه‌. بابالریمیز نینگ یوزییللیکلر آشه ییققن عالم و تیریکلیک تۉغریسیده‌گی قره‌شلری، عاقل و بیلگه‌لر نینگ بیزگه ایتر سۉز و اۉگیتلری جمع الجمع‌ بۉلگن اوشبو کتابده.

قوییده عالِملریمیز نینگ اوشبو اثر تۉغریسیده‌گی فکر۔ملاحظه‌لرینی کېلتیره‌میز.

«قومرو» - قدیمگی تورکيده «یادگارلیک» دېگنی. «قوتدغو بیلیگ» منگولیککه دخلدار یادگارلیک دیر.

اثر نینگ ایلک، اۉز دوری قۉلیازمه‌لری سقلنمه‌گن. اونینگ کېینچه‌لیک کۉچیریلگن اوچته ییریک قۉلیازمه‌سی قالگن، خلاص: بیری اویغور، ایکّیسی عرب خطیده. عرب یازوولی قۉلیازمه‌لری منبع‌شناسلیکده نمنگان (یاکه فرغانه‌) و قاهره نسخه‌لری دېیه نام آلگن. اېسیز که، بو ایکّی قۉلیازمه‌ نینگ کۉچیریلگن ییلی، اۉرنی و کاتبی معلوم اېمس. خط اسلوبیگه قره‌گنده‌‌ اولر، چمه‌سی، ۱۳۔۱۴۔عصرلرده کۉچیریلگن کۉرینه‌دی. اویغور یازوولی قۉلیازمه‌ نینگ کۉچیریب توگللنگن ییل۔آی۔کونی، یېری و کاتبی انیق: اونی ۱۴۳۹ ییلی هرات‌ده حسن قاره‌ سَییل شمس بخشی کۉچیرگن. بو کیمسه‌ نینگ آتیگه قۉشیله‌یاتگن «بخشی» سۉزی «کاتب» دېگنی؛ اۉشه‌ چاغلرده اویغور خطیده بیتووچی کاتبلرنی شونده‌ی اتشگن. اصلی بو سۉز اسلامدن بورونگی بودا دیني متنلریده «استاذ؛ اۉقیتووچی»نی بیلدیرگن. کېینچه‌لیک، معناده سیلجیش یوز بېردی. تېموري‌لر زمانیگه کېلیب عرب خطیده بیتووچی کاتبلردن فرقلش اوچون اېسکیلر اودومینی سقله‌گن خطاطلرگه نسبتاً اوشبو اصطلاح قۉللنیلدی. تاریخي منبعلرده کیمسه‌گه تعریف بېریلگنده، اونینگ کېلیب چیقیشی، نسل۔نسبی تۉغریسیده سۉز یوریتیلر اېکن، «اویغور بخشیلری»، «او اویغور بخشیلریدن اېدی» دېگن قیدلر اوچره‌ب قاله‌دی. بونده‌ی تأکیدلر نینگ آستیده هم «اویغور خطیده کۉچیرووچی بیتیگچیلر» کۉزده توتیله‌دی. «قوتدغو بیلیگ» نینگ اویغور خطیده‌گی قۉلیازمه‌سی فنده هرات یاکه سقلنه‌یاتگن یېریگه نسبت بېریب ویانا‌ نسخه‌سی دېب یوریتیلماقده.

اۉتمیشدن قالگن تورلی تاپیلمه‌ و کتابلرده اثردن آلینگن بَیتلر هم اوچره‌یدی. جمله‌دن، روسيه‌ نینگ چېت بیر قیشلاغیده‌گی قدیمگی آلتین اۉرده‌گه تېگیشلی خرابه‌دن سیرتیگه «قوتدغو بیلیگ»دن آلینگن تۉرتلیک بیتیلگن کۉزه‌چه چیققن. یاکه انقره معارف موزیمیده سقلنه‌یاتگن بیر مجموعه‌ده هم داستاندن آلینگن بَیتلر بار: اولر اویغور خطیده بیتیلیب، هر بیر قطاری نینگ اۉقیلیشی عرب خطیده یازیب چیقیلگن. ۱۵۔یوزییللیک نینگ اۉرته‌لریگه کېلیب، اینیقسه‌، بیر الفبادن باشقه‌سیگه کۉچیش شرایطیده بونده‌یین قۉلیازمه‌لر تورکستانده هم، عثمانلیلر سلطنتیده هم کېنگ یاییلگن اېدی.

«قوتدغو بیلیگ» نینگ سۉزباشیسیده تأکیدلنیشیچه، کتاب مؤلفی اونی مشرق ملکی تبغچ بوغره‌خان‌گه تارتیق قیلگن. ملک بوغره‌خان شاعرنی سيلب، اونگه اۉرده‌ نینگ خاص حاجبلیک لوازمینی بېردی. اثرنی اۉقیب چیققن چین و ماچین عالِملری نینگ بری اعتراف اېتدیلر کیم، مشرق ولایتیده، بوتون تورکستان اېلیده، تورکي تیلده هېچ کیمسه‌ بو کتابدن یخشیراق تصنیف قیله آلمه‌دی. کتاب قَی پادشاهلیق‌قه، قَی اقلیمغه یېتسه، غایت یخشیلیغیدن اۉشه‌ اېللر نینگ فاضللری، عالِملری اونگه تورلیچه آت بېردیلر: چینلیکلر «ادب الملوک» اته‌دیلر؛ ماچین ملکی نینگ حکمالری «آیین المملکت» دېدیلر؛ مشرقلیقلر «زېنت الامرا» دېب ایتدیلر؛ اېرانلیکلر «شاهنامه‌یی تورکي»، بعضیلری «پندنامه‌یی ملوک» دېدیلر؛ تورانلیکلر اونی «قوتدغو بیلیگ» دېیه اته‌دیلر. اوشبو معلوماتلر اۉتمیشده داستان شرق اېللریده غایت داوروغ قازانگنی، اثر قۉلیازمه‌لری کېنگ ترقلگنلیگیگه اشاره‌. انگلشیله‌دی که، اونینگ مؤلف بویورتمه‌سی بیلن کۉچیریلگن ایلک نسخه‌سی خانگه تارتیق قیلینگن. داستان خانگه یاققنلیگی تورتکی بۉلیب، اوندن ینگی۔ینگی نسخه‌لر کۉچیرتیریلگن و قۉشنی اۉلکه‌لرگه جۉنه‌تیلگن. او بوتون مشرق، تورک و چین اېللریده شهرت قازاندی. سۉنگراق، اۉرته‌ده بیر سبب چیقیب، اثر نینگ ته‌یه‌نچ نسخه‌سی توزیلگن کۉرینه‌دی. یوقاریده تیلگه آلگنیمیز - کتاب نینگ داوروغی، تورلی آتلر بیلن اته‌لگنلیگی تۉغریسیده‌گی معلوماتلر شو نسخه‌گه قۉشیلگندی. کتاب نینگ ینگی قۉلیازمه‌لری انه‌ شو ته‌یه‌نچ نسخه‌ اساسیده یوزه‌گه کېلگن. بیزگچه یېتیب کېلگن اوچ ییریک قۉلیازمه‌ هم اۉشه‌لردن.

یوسف خاص حاجب نینگ «قوتدغو بیلیگ» اثری اۉرته‌ عصرلرده تورک دنیاسیده‌‌گینه اېمس، بوتون شرق ادبیاتیده شاه کتاب صفتیده داوروغ قازاندی. اونینگ «شاهنامه‌یی تورکي» دېیه اعتراف اېتیلگنلیگی هم انه‌ شوندن. ادبیات تاریخیده شاه کتابگه ایلنگن اثرلر سناقلی. بونده‌یین کتابلردن بیر نېچته‌سینی بیله‌میز، خلاص.

بیزگچه سقلنگن اثر قۉلیازمه‌لری نینگ ۱۳۔۱۵۔عصرلرگه تېگیشلی اېکنی، اینیقسه‌، اویغور یازوولی نسخه‌ نینگ تېموريلر نینگ ییریک مدني، ادبي مرکزلریدن بۉلمیش هراتده کۉچیریلگنی اۉته‌ اهمیتلی دیر. بو نرسه‌ اونینگ قاره‌خانيلر زمانیده‌‌گینه اېمس، کېینگی عصرلرده هم تورکي ادبیاتده کتّه‌ ا‌ۉرین توتگنیدن دلالت بېره‌دی. «قوتدغو بیلیگ» هرات ادبي محیطیده معلوم و مشهور اېدی. اۉشه‌ کېزلرده اثر نینگ بیزگچه یېتیب کېلمه‌گن نسخه‌لری بۉلگنی طبيعي. حسن قاره‌ سییل شمس بخشی هم هرات نسخه‌سینی بیزگه معلوم بۉلمه‌گن قَیسی دیر قۉلیازمه‌دن کۉچیرگن.

ینه‌ اویغور یازوولی هرات قۉلیازمه‌سی نینگ آخریگه اونینگ ۱۵۔عصر نینگ ۷۰۔ییللریده عبدالرزاق بخشی اوچون استانبول‌گه یوباریلگنی قید اېتیب قۉییلیبدی. عبدالرزاق بخشی اوشبو قۉلیازمه‌دن ینگی نسخه‌ کۉچیرگن می۔یۉق می اېکنینی بیلمه‌یمیز. لېکن اوشبو نسخه‌نی قۉلیگه آلیب، اوندن فایده‌لنگنی انیق. اۉشه‌ دورلرده اۉرته‌ آسیا نینگ ییریک ادبي۔مدني مرکزلری بیلن استانبول اۉرته‌سیده اوزلوکسیز مدني، ادبي علاقه‌لر کېچگن. بو نینگ تأثیرینی ایکّاو محیطده یره‌تیلگن باشقه‌ یادگارلیکلر، بدیعي اثرلر مثالیده هم کوزه‌ته‌میز.

اثر نینگ موجود قۉلیازمه‌لری ایچیده عرب یازوولی نمنگان و قاهره نسخه‌لری اېسکیراق دیر. عرب یازوولی نسخه‌لر بۉله‌ توریب، اویغور خطیده ینگی بیر نسخه‌ نینگ کۉچیریلگنی قیزیق. بو حادثه‌ یازوو عملیاتی، خصوصاً، اۉشه‌ کېزلر تورک۔اسلام مدني محیطیده اویغور و عرب یازوولری نینگ تېنگمه۔تېنگ ایشله‌تیلگنلیگی بیلن باغلیق.

ایتگنچه، محمود کاشغري «دېوان اللغات التُرک» اثریده اۉزی یشه‌گن چاغلرده ایشله‌تیله‌دیگن تورکي یازوو تۉغریسیده سۉز یوریته توریب، عرب خطینی اېمس، اویغور یازووینی کېلتیره‌دی؛ اونی «تورکچه یازوو» دېب اته‌یدی. بو خطنی علیشېر نوایی هم یخشی بیلگن. او بدیع الزمان‌گه یازگن مکتوبلری نینگ بیریده بو یازوونی اېسله‌یدی و اونی «تورکچه خط» دېیدی. ینه‌ ۱۵۔عصر نینگ اۉرته‌لریگه‌ده‌گینه یشب اۉتگن ممتاز ایجادکارلریمیز، اۉقیمیشلیلر، حتا لطفي، سکّاکي سینگری شاعرلر اۉز اثرلرینی اویغور خطیده بیتگنی، اولرنینگ خط۔سوادی عینِ یازووده چیققنینی اېسلشیمیز ا‌ۉرینلی. چیقره‌دیگن خلاصه‌میز هم انه‌ شونگه قره‌تیلماغی کېره‌ک. کوزه‌توولریمیزگه قره‌گنده‌‌، مؤلف اۉز اثرینی اویغور خطیده یازگن، کېینچه‌لیک او عرب یازوویگه هم اۉگیریلگن. شو یۉسون ۱۱۔۱۵۔یوزییللیکلرده اثر نینگ اویغور همده‌ عرب یازوولی قۉلیازمه‌لری کېنگ ترقلگن. شولرگه ته‌یه‌نیب، «قوتدغو بیلیگ» نینگ کونیمیزگه قدَر یېتیب کېلمه‌گن باشقه‌ نسخه‌لری هم ایکّی خیل یازووده بیتیلگن دېیه توسمالله‌سه بۉله‌دی.

اعتبارنی تارته‌دیگن یېری شونده که، اوچه‌له نسخه‌ نینگ متنی بیر۔بیریگه تۉله‌ ماس کېلمه‌یدی. قۉلیازمه‌لر نینگ بیری باشقه‌سیدن کۉچیریلگن اېمس. اولرگه بوتکول باشقه‌۔باشقه‌ نسخه‌لر اساس بۉلگن. شو ا‌ۉرینده موجود قۉلیازمه‌لر نینگ قَی بیری قدیميراق نسخه‌دن (یوقاریده تأکیدله‌گنیمیز ته‌یه‌نچ نسخه‌دن؟) کۉچیریلگن، دېگن سۉراق نینگ توغیلووی طبيعي. بو خصوصده اویغور یازوولی هرات قۉلیازمه‌سی، کېینگی دورگه تېگیشلی اېسه۔ده، باشقه‌لریگه کۉره‌ اېسکیراق نسخه‌دن کۉچیریلگنلیگینی تأکیدله‌ماق کېره‌ک. چمه‌سی، اونگه اساس بۉلگن قۉلیازمه‌ هم اویغور خطیده اېدی. حسن قاره‌ شمس بخشی اونی بیزگچه یېتیب کېلگن عرب یازوولی نسخه‌لردن۔ده اېسکیراق بۉلگن باشقه‌ بیر اویغور یازوولی قۉلیازمه‌دن کۉچیرگن.

بو عزیز کتاب نینگ مغزی تۉرت ستونگه ته‌یه‌نه‌دی. اوّلی - عدل دیر؛ ایکّینچیسی - قوت - دولت؛ بونده کوچ۔قدرت تمثالی هم بار («قوت» سۉزی نینگ معنالری تۉغریسیده ق. امانوف مقاله‌سیده یخشی گپلر بار)؛ اوچینچیسی - عقل - اوقوش اېرور؛ تۉرتینچیسی - قناعت. ینه‌ اولرنینگ هر بیریگه بیلگه کیشیلر نینگ آتی بېریلگن. عدل نینگ آتی - کون‌توغدی. اثرده او اېلیگ (یعنی پادیشاه) بۉلیب کېله‌دی. قوت و دولت نینگ آتی - آی‌تۉلدی، او وزیر دیر. عقلنی اۉگدولمیش اَتلگن، او وزیر نینگ اۉغلی. قناعتگه اېسه اۉزغورمیش آت بېریلگن، او وزیر نینگ قرینداشی دیر. عدل، قوت، عقل و قناعت نینگ اثرگه اساس قیلیب آلینووی نینگ چوقور معناسی بار. یوسف خاص حاجب دولت نینگ کوچ۔قدرتینی، گُللب۔یشنشینی، اېزگولیکنی، کیشی نینگ بخت و سعادتینی عدالت، عقل۔ذکاوت همده‌ قناعت بیرلیگیده دېب بیله‌دی.

داستان قهرمانلریگه بېریلگن آتلر تېرن معناگه اېگه‌. کون‌توغدی آتی نینگ لغوي معناسی «توققن کون؛ چیققن قویاش» دېگنی. آی‌تۉلدی نینگ معناسی - «تۉلون آی»؛ اۉگدولمیش - «عقلگه تۉلگن»؛ اۉزغورمیش اېسه «قناعتلی» دېگنی.

یوسف خاص حاجب دولت و جمعیت باشقروویده عدالت ایله‌ سیاستنی باش ا‌ۉرینگه قۉیه‌دی. کون‌توغدی اېلیگ تمثالیده بو نرسه‌ یخشی بېریلگن. اېلیگ سۉزی نینگ معناسی، اَیریم عالِملر تأکیدله‌گنیدېک، «اېللیگ، اېلی بار» سۉزیدن اېمس، بلکه‌ «اېلیتووچی، یۉل باشلاوچی» دېگنی. تیل تاریخیده ۔گ قۉشیمچه‌سی آتدن اېمس، فعلدن آت یسه‌یدی. بو ا‌ۉرینده سۉز نینگ اۉزه‌گی اېلی۔، اونگه آت یساووچی قۉشیمچه‌سینی قۉشیب اېلیگ سۉزی یسلگن. حاضرگی اۉزبېکچه‌ده‌گی اېلیت۔ دېگن سۉزیمیز هم اۉشندن.

مؤلف اۉزی نینگ تېنگلیک، عدالت تۉغریسیده‌گی قره‌شلرینی کون‌توغدی تیلیدن بېره‌دی. اونینگ اوقتیریشیچه، تۉغریلیک (عدالت) آلدیده همه‌ برابر. کون‌توغدی اېلیگ تیلیدن بونی شونده‌ی تعریفله‌یدی:

کۉنیلیک اوزه‌له کېسرمېن ایشیگ،

ادیرمس۔مه بېگسیگ یه قولسیغ کیشیگ.

(ایشنی تۉغریلیک یوزه‌سیدن حل قیله‌من،

بېگ یا قولنی فرقلب اۉتیرمه‌یمن.)

ادیب سیاستنی، دولت قانونلرینی یوقاری توته‌‌دی. قانون و انتظام آستیده مملکت آباد، خلق اېرکین۔ایمن یشه‌یدی، دېگن غایه‌نی قۉللب۔قوّتله‌یدی. او اۉتمیش ادیب و متفکرلری آره‌سیده بیرینچیلردن بۉلیب دولت و جمعیت باشقرووی نینگ دموکرا‌تیک اساسلرینی، تېنگلیک پرینسیپلرینی ایشلب چیقدی، اۉز دوری دولت باشقرووی نینگ یۉل۔یۉریقلرینی، تۉر۔توزوکلرینی یره‌تدی. «قوتدغو بیلیگ» دولت نظامی درجه‌سیگه کۉتریلگن اثر اېدی.

یوسف خاص حاجب کیشیلیک منعویتی تاریخیده بیرینچیلردن بۉلیب «کامل انسان» توشونچه‌سینی کۉتریب چیقدی. او «کامل انسان»نی توگل اېر دېب اته‌گن. متفکر کیشی نینگ معنوي یوکسه‌لیشیده ایکّی باسقیچنی اجره‌ته‌دی: بیرینچیسی - بلاغت؛ بونگه، اخلاص قیلسه، هر بیر بیلیملی، اوقوشلی کیمسه‌ اېریشووی ممکن. کیشی کمالاتی نینگ ایکّینچی باسقیچی توگللیک دیر. اونگه هر کیمسه‌ نینگ یېتیشووی مشکل. ادیب نینگ تأکیدلشیچه، توگل اېرده ایکّی صفت اویغونلشماغی کېره‌ک: بیری - بیلیم؛ ایکّینچیسی - اوقوش (ذکاوت). انه‌ شو صفتلری بیلن کیشی توگللیککه اېریشه‌دی:

بو ایکّی بیریکسه، بۉلور اېر توگل،

توگل اېر اجونوغ تمام یېر توگل.

(بو ایکّیسی بیریکسه، کیشی توگل بۉله‌دی،

توگل اېر عالمنی توگل قۉلگه آله‌دی)، -

دېب یازه‌دی متفکر.

تیل و نطق، نطق نینگ یازمه و آغزه‌کی شکللری تۉغریسیده‌گی قره‌شلر تیل‌شناسلیک نینگ دایمي اعتباریده توره‌دی. بو نینگ حقیقتینی اروپا تیل‌شناسلری ۱۹۔یوزییللیککه کېلیب توشونیب یېتگن بۉلسه‌لر، شرق، خصوصاً، اۉزبېک تیلشناسلیگی تاریخیده بو توشونچه‌لر اېسکیدن بار. یارقین مثالینی «قوتدغو بیلیگ»ده کوزه‌ته‌میز. یوسف خاص حاجب نینگ تیل بیلیمیده یازمه تیل و نطق فرقلنه‌دی. او یازمه تیلنی بیتیگ سۉز دېب اته‌گن اېدی. قدیمگی تورکي تیلده بیتیگ - «بیتیگ، یازوو؛ خط، کتاب؛ یازمه حجت» انگله‌میگه اېگه‌. او «یازماق، بیتمک» معناسیده‌گی بیتی۔ فعلیدن یسلگن. بیتیگ سۉز اصطلاحی «بیتیلگن سۉز؛ کتابي سۉز؛ متن»، تیل‌شناسلیک تیلی بیلن ایتگنده، «یازمه تیل، ادبي تیل» معناسینی بېره‌دی. منه‌ اۉشه‌ اصطلاحی نینگ بَیتده‌گی مثالی:

بلاغت بیله خط تېنگشسه قلی،

اېدی اېدگو تیل بو بیتیگ سۉز تیلی.

(بلاغت بیلن خط تېنگلشسه اگر،

یازمه تیل جوده‌ اېزگو تیل بۉله‌دی.)

«یازمه تیل فکرنی افاده‌لش نینگ اېنگ یخشی یۉلی دیر» دېیه تأکیدله‌یدی شاعر:

نېکو تېر اېشیتکیل ایله‌ سِر تېنگی،

اېدی اېدگو ینگ بو بیتیگ سۉز ینگی.

(ایله‌۔سِر تېنگی [یعنی یاشی ایله‌ دریاسیده‌ی اوزون، کۉپنی کۉرگن دانشمند] بو تۉغریده نیمه‌ دېگن، اېشیتگیل:

یازمه تیل اصولی [یعنی فکرنی متنده افاده‌ اېتیش یۉلی] جوده‌ یخشی اصول دیر.)

یوسف خاص حاجب «آغزه‌کی تیل، نطق»نی تیل سۉز یاکه تیلین سۉز دېب اته‌گن. منه‌ اۉشه‌ اصطلاح نینگ مثالی:

یۉق اېرسه بیتیگ بو کیشیلر اره،

تیلین سۉزکه کیم بوتگه‌ی اېردی، کۉر۔ه.

(بو کیشیلر آره‌سیده یازوو یۉق اېرسه،

آغزه‌کی سۉزگه کیم هم ایشانگن بۉلر اېدی، کۉرگین.)

ادیب احمد یوگنکي اۉزی نینگ «هبة الحقایق» اثریده «نطق»نی اغیز تیل دېگن. اوشبو اصطلاحده‌گی اغیز - «آغزه‌کی» دېگنی، اغیز تیل اېسه «آغزه‌کی تیل»، یعنی «نطق» دېگن معنانی انگلته‌دی. منه‌ اۉشه‌ اصطلاح نینگ مثالی:

اغیز تیل بېزه‌گی کۉنی سۉز تورور،

کۉنی سۉزله سۉزنی، تیلینگنی بېزه.

(نطق نینگ بېزه‌گی تۉغری سۉز تورور،

تۉغری سۉزله سۉزنی، تیلینگنی (نطقینگنی) بېزه.)

«قوتدغو بیلیگ» فنگه کیریب کېلگندن بویان اونینگ قطار علمي، شو نینگ بیلن بیرگه‌، خلقچیل نشرلری یره‌تیلدی. بیراق، اونینگ علمي نشرینی تیارلشده تورک عالِمی رشید رحمتی ارات و اۉزبېک عالِمی قَیوم کریموف‌دن اۉته‌دیگنی چیقمه‌دی. یقین آره‌ده اثرنی اولردن اۉتکزیب نشرگه تیارله‌گوچی، بو ایکّی عالِمگه تېنگلشه‌دیگنی چیقیشی قیین. بو سۉزلر نشر مسأله‌سیده اېندی بیرار کیمسه‌ نینگ قۉل اوریشی فایده‌سیز دېگنی اېمس، عکسینچه‌، اونی نشرگه تیارلش اوچون اولرنینگ درجه‌سیگه اېریشمکلیک کېره‌ک، دېگنی بۉله‌دی. اثرنی اۉرگنیشده بو ایکّی عالِم نینگ خدمتی نهایتده‌ اولوغ (ایکّاولرینی اللّه رحمت قیلسین).

اثر نینگ تلقینی، بدیعیتی، تیل اۉزگچه‌لیگی، اهمیتی تۉغریسیده ایتیله‌یاتگن ملاحظه‌لر نینگ اېنگ آلدی هم گۉیا اوسته غوّاص چېکسیز عمانگه شۉنغیب، اونینگ بیر چېتیدن قۉلیگه ایلینگن اینجونی کۉتریب چیققنده‌ی گپ. دېماقچی بۉلگنیمیز: علم کیشیلری اوچون اثر یوزه‌سیدن بجریلماغی کېره‌ک ایشلر هلی آلدینده توریبدی.

قاسمجان صادقوف، فیلولوژی فنلری دوکتوری، پروفیسور

«اۉزبېکستان ادبیاتی و صنعتی» گزېته‌سی نینگ ۲۰۱۰۔ییل ۵۰۔سانیدن آلیندی.


شو موضوعده

چېت اېللرده نوایی اثرلریگه قیزیقیش

علیشېر نوایی - بویوک شاعرلردن بیری. ایتاليالیکلر اوچون دانته قنچه‌ قدرلی بۉلسه، نوایی هم اۉزبېکلر اوچون شونچه‌لیک بویوک شخص.

شرق ادبـیاتیده مثنوي‌لر و اولر نینگ وزن ترکیبی

شرق ممتاز شعریتیده هر جُفت مصراع اۉزارا بوتونلیکنی حاصل قیلووچی، یعنی قافیه‌لنووچی شعري شکل مثنوي دېب ناملنه‌دی. اۉرته‌ عصرلرده ییریک حجملی داستانلرگه نسبتاً هم، ایکّیلیک شکلیده یازیلگن کیچیکراق...

اۉلمس داستان نینگ هرات نسخه‌سی

«قوتدغو بیلیگ» نینگ یره‌تیلیشی اۉرته‌ عصرلر شرق بدیعي۔فلسفي تفکریده، کیشیلیک معنوي تکاملیده یوز بېرگن اولکن بیر حادثه‌ اېدی. اوشبو ایجاد دردانه‌‌سی اخلاقي۔تعلیمي داستان‌گینه اېمس، کیشیلیک منعویتی، جمعیت و دولت باشقرووی نینگ مهم‌ مسأله‌لرینی اۉزیده قمره‌ب آلگن، تیریکلیک نینگ کتّه‌۔کتّه‌ معمالرینی بیلیم و عقل، عدالت اۉلچاولری ایله‌ یېچیشگه یۉنلتیریلگن بویوک مفکوروي اثر هم دیر.