«افغانستانده اۉزبېک ملي غایه‌سی و تیل تعلیمی دستورلری» کتابی حقیده ایکّی آغیز سۉز

بوندن اوچ دهه مقدم بوگون افغانستان دېب اته‌لووچی اوشبو اولکه‌ده بیلیم یورتی و علملر اکادمیسیده اۉزبېک تیلی و ادبیاتی بۉلیملری آچیلیب، اوشبو ساحه‌ده اۉقیتیش و تحقیق ایشلری ابتدایی شکلده بۉلسه‌ده، باشلنگن اېدی. همده مملکت‌نینگ معارف وزیرلیگی تامانیدن اۉزبېک و تورکمن تیللریده درسلیکلر تیّارلنیب چاپ اېتیلیب، اۉزبېک و تورکمن خلقلری یشه‌یاتگن...

 

 

«افغانستانده اۉزبېک ملي غایه‌سی و تیل تعلیمی دستورلری» کتابی

 حقیده ایکّی آغیز سۉز

 

میلادي ۱۹۲۳-ییلدن اعتباراً، رسماً افغانستان دېب اتلگن مملکت‌نینگ بیر قسمیگه ایلنگن جنوبي تورکستان قدیم الایّامدن تورکي خلقلرنینگ آنه وطنی بۉلیب، بو یېرده بیر نېچه مینگ ییلدن بویان اۉزبېکلر و تورکمنلر، قزاق و قیرغیزلرکبی تورک ایلدیزلی خلقلر یشب کېلماقده‌لر. همده تاریخ آقیمیده اوشبو خلقلرنینگ کتّه قسمی دنیانینگ باشقه منطقه‌لریگه باریب یېرلشگن و اۉزلریگه وطن قورگنلر. میلادي اۉن توقّیزینچی عصرده منطقه‌ده یوز بېرگن سیاسي-حربي حادثه‌لر و اۉشه دور دنیانینگ بویوک مستملکه‌چیلری بۉلمیش انگلستان و روسیه امپراتورلیکلری‌نینگ منفعتلری تۉقنشمسلیگی اوچون اۉزارا کېلیشوولری نتیجه‌سیده بوگون اۉرته آسیا یا مرکزي آسیا دېب اته‌لووچی بویوک تورکستان،‌ روسیه امپراتورلیگی تمانیدن اشغال اېتیلیدی و اونینگ جنوبي قسمی اېسه افغانلر حاکمیتی آستیده بۉلگن توپراقلرگه قوشیب بېریلدی. شونده‌ی قیلیب، جنوبي تورکستانده یشاوچی اۉزبېک، تاجیک، تورکمن و باشقه خلقلر مثلی کۉریلمه‌گن ظلم و تعدیلرگه معروض قالیب یششگه مجبور بۉلدیلر. برچه‌دن آلدین اۉزبېک و باشقه تورکي خلقلرنینگ تیل و مدنیتلری آغیر احوالگه توشیب، اۉز اجتماعي وظیفه‌سینی بجریشدن چېتده قالدیریلدی. نتیجه‌ده، اونینگ رواجلنیش جریانی سُسته‌یدی و حتی تۉختب قالدی. اۉزبېک خلقی‌نینگ فرزندلری اۉز آنه تیلیده اۉقیش-یازیش و سواد چیقریشدن محروم اېتیلدی. لېکن شونده‌ی ناقۉله‌ی شرایطده هم اوشبو خلق، ایلدیزلری عصرلر قعریگه یېتیشگن اۉز آنه تیلی، آغزه‌کی و بدیعی ادبیاتینی، مدنیت و اېزگو عنعنه‌لرینی اونوتمه‌دی، اولرنی سقلب اولاددن اولادگه یېتکزیب بېریش یۉلیده کوره‌شیب کېلدی.

 

هر قرانغولیکدن کېیین بیر یاروغلیک و هر کېچه‌نینگ بیرکوندوزی بار دېگنلری‌دېک، یره‌تگنگه شکرلر بۉلسین، که منه شدّتلی قته‌غن و سانسیز ظلم و استبداد قراتونلری هم اۉتدی و ملتیمیز آیدینلیک تامان کتّه آرزو و امیدلر بیلن یۉل آلماقده.

 

بوندن اوچ دهه مقدم بوگون افغانستان دېب اته‌لووچی اوشبو اولکه‌ده بیلیم یورتی و علملر اکادمیسیده اۉزبېک تیلی و ادبیاتی بۉلیملری آچیلیب، اوشبو ساحه‌ده اۉقیتیش و تحقیق ایشلری ابتدایی شکلده بۉلسه‌ده، باشلنگن اېدی. همده مملکت‌نینگ معارف وزیرلیگی تامانیدن اۉزبېک و تورکمن تیللریده درسلیکلر تیّارلنیب چاپ اېتیلیب، اۉزبېک و تورکمن خلقلری یشه‌یاتگن جنوبي تورکستان، یا بوگونگی اتَمه بیلن ایتگنده «افغانستان شمال ولایتلری» مکتبلریده اۉقیتیلیشگه باشله‌دی، اوشبو تیللرده یازیلگن شعري و داستاني اثرلر باسیب چیقه‌ریلردی. همده اۉزبېک ممتاز ادبیاتی اثرلریدن بیر مونچه‌سی قیته چاپ اېتیلدی. اما افسوس که ییگیرمنچی عصرنینگ سۉنگ دهه‌سیده مملکتده یوزه‌گه کېلگن سیاسي-حربی اۉزگریشلر عاقبتیده تینچسیزلیکلرنینگ اوج آلیشی باعث بو کبی فعالیتلر هم توختب قالگن اېدی. بیراق، ییگیرمه بیرینچی عصر باشیده دنیا جماعه‌چیلیگی یاردمی بیلن افغانستانده ینگی دموکراتیک حاکمیت یوزه‌گه کېلدی و بو حاکمیتده، موجود کمچیلیکلرگه قره‌مه‌ی، مملکتده یشاوچی برچه ملیتلر، قوملر و اتنیک گروهلرنینگ سیاسي، اجتماعي و مدني تېنگلیگی تأمینلنیشی اوچون مهم آدیملر یۉلگه قۉییلماقده. بوکبی حرکتلردن بیری ۲۰۰۳-ییلده قبول قیلینگن افغانستان اساسي قانونی یا کنستیتوتسیه‌سی‌ده مذکور تاریخگه قدر دولت رسمي تیللری حسابلنیب کېلگن پشتو و دري تیللریدن تشقری، اۉزبېک و تورکمن تیللری و باشقه اتنیگ گروهلرگه عاید تیللرنینگ هم اوچینچی رسمي تیل صفتیده قبول قیلینیب اساسی قانونگه درج اېتیلیشی بۉلدی. طبیعی که بو یوتوق آسانلیک بیلن قۉلگه کیریتیلمه‌گن، بلکه افغانستان اۉزبېک و تورکمن ملیتلری ضیالیلری‌نینگ آلیب بارگن اوزون مدتلی کوره‌شلری و مذکور ملیتلرنینگ اساسي قانون بویوک مجلسی (لویه جرگه) سیده قتنشگن وکیللری‌نینگ حقلی روشده آلیب بارگن شعورلی فعالیتلری و کېسکین طلبلری نتیجه‌سی اېدی.

 

تیلیمیز اساسي قانونده رسمی تیل اۉله‌راق اۉرین آلگنیدن سۉنگ، ضیالیلریمیز و خلق وکیللری تامانیدن آلیب باریلگن حرکتلر نتیجه‌سیده بوگون افغانستان شمال ولایتلریده‌گی مکتبلرنینگ کۉپچیلیگیده اۉزبېک تیلیدن توزیلگن درسلیکلر اساسیده درس اۉتیلیب کېلماقده و بیر قطار بیلیم یورتلری و معلم‌تربیه لاوچی عالي مؤسسه‌لرده اۉزبېک تیلی و ادبیاتی بۉلیملری آچیلگن. اۉز آنه تیلی و ادبیاتینی علمي شکلده اۉرگنیشگه قیزیققن اۉزبېک ییگیت-قیزلری هر بیر تحصیلي ییلده اونلب بلکه یوزلب اوشبو بۉلیملرده اۉقیشگه کیرماقده‌لر. زمانیمیزده یوزه‌گه کېلگن بو ینگی حادثه اېسه پیداگوگلر و میتودیستلر دقتینی اۉزیگه تارتیب، اولرنینگ آلدیگه بویوک وظیفه لرنی قۉیه‌دی، یعنی بو اولکه‌ده اېندیگینه رسمي تیل بۉلیب اۉقیتیلیشی ضرور بۉلگن اۉزبېک تیلی، اۉزبېک ممتاز و زمانوي ادبیاتی همده اۉزبېک خلق ادبیاتینی افغانستان اۉزبیک اۉسمیرلری و یاشلریگه قنده‌ی قیلیب، قَی درجه‌ده، قیسی حجمده اۉقیتیش و بو اۉقیتیش ایشلرینی قیېردن باشلش و قنده‌ی پروگرام اساسیده ایش آلیب باریش کېره‌ک دېگن سۉراقلر پیدا بۉلدی. بو سۉراقلرگه تۉغری و معقول جواب تاپیش، اوشبو ساحه‌ده موجود بۉلگن معمالرنی یېچیش اوچون طبیعی که بیز اۉز قرداشلریمیز، اۉزبېکستان جمهوریتی عالی اۉقوو یورتلری استادلری، ماهر پیداگوگلری و اۉقیتووچیلری‌نینگ بای تجربه‌لرینی اۉرگنیش و اولردن اۉرنک آلیشگه احتیاج سېزردیک. منتدارچیلیک بیلن اظهار قیلیشیمیز کېره‌ک بیزگه انه شونده‌ی بویوک معنوي یاردم بېریشگه بیرینچی بۉلیب برادریمیز، چینه‌کم دوستیمیز حرمتلی شهرت برلاس تیارگرلیک کۉرستدیلر. اولرنینگ تشبثی و محنتی و اۉزبېکستانلیک باشقه استادلر همکارلیگی بیلن قولینگیزده‌گی «افغانستانده اۉزبېک ملي غایه‌سی و تیل تعلیمی دستورلری» دېب اتلگن کتاب میدانگه کېلدی. قید اېتیب اۉتیش کېره‌ک که بو کتاب، عزیز دوستیمیز حرمتلی شهرت برلاس‌نینگ افغانستانلیک ملتداش قرینداشلریگه خذمت قیلیش نیتیده آلیب بارگن محنتلری ثمره‌سی و او کیشی نینگ تألیفیدیر.

 

اوشبو کتاب ایکّی بۉلیمدن عبارت بۉلیب، بیرینچی بۉلیمی «افغانستانده اۉزبېک ملي غایه‌سی» دېب اته‌له‌دی. بونده «ملی غایه» توشونچه‌سینی ایضاحلاوچی بیر قطار سیاسي-اجتماعي اصطلاح و اتَمه سۉزلر و عباره‌لر، جمله‌دن انسان و جمعیت، همجهتلیک و دخلدارلیک، اجتماعي عدالت، ملي مقصد، بخت و اېرکینلیک، ملي ذهنیت و ملی مفکوره، فکر و جمعیت کبی توشونچه‌لرگه تعریف بېریلیب، اولر شرحلنیب کېله‌دی. معلوم که انسان بو کبی توشونچه‌لرنی اولرنینگ لغوي همده اتَمه معنالری و قۉللنیش جایلری بیلن اۉرگنیب اۉزلشتیرمگونچه، تیل و ادبیاتنی اۉقیش و اولرنی اۉرگنیش‌نینگ ضرورلیگی و اهمیتینی هم توشونه آلمه‌یدی. کتابده، افغانستان اۉزبېکلری سان جهتدن اۉزبېکستان جمهوریتیدن تشقری، باشقه مملکتلرده یشاوچی اۉزبېکلرگه کۉره کۉپچیلیکنی تشکیل ایېتگنی و اولرنینگ تیلی هم اۉزبېکستاندن کېیین ایکینچی اۉله‌راق رسمیلیک مقامینی کسب اېتگنی هم حقلی روشده قید اېتیب اۉتیله‌دی.

 

ایکینچی بۉلیم اېسه «افغانستانده اۉزبېک تیلی و ادبیاتی تعلیم قاعده‌لری» دېب اته‌له‌دی. بونده اوشبو دستورنینگ مقصد و وظیفه‌لری، مندرجه‌سی و اۉزبېک تیلیگه تېگیشلی بۉلگن عمومي معیارلر بېلگیلب بېریلگن. کتاب‌نینگ بو قسمیده، حقلی روشده دنیانینگ برچه اۉزبېکلری اوچون اولرنینگ محیطي و لهجوي خصوصیتلرینی اۉزیده عکس اېتتیرگن حالده، یگانه ادبي تیل – اۉزبېک ادبي تیلی – موجود بۉلیشی اۉرغولنه‌دی. اۉزبېک تیلی و ادبیاتینی اۉقیتیشده، اۉزبېک تیلی تاریخی، اۉزبېک ادبي تیلی تاریخی، ادبي تیل شکلی، اۉزبېک تیلی تعلیم خصوصیتلری، اوشبو تیل تعلیمی‌نینگ اساسي مضمون و ماهیتی و تعلیم‌نینگ باسقیچلرگه کۉره خصوصیتی کبی موضوع و مسأله‌لر کۉزده توتیلیشی ضرورلیگی حقیده تاکیدلنیب، اولرنینگ هر بیریگه لازم ایضاحلر بېریله‌دی.

 

شونده‌ی قیلیب، «افغانستانده اۉزبېک ملي غایه‌سی و تیل تعلیمی دستورلری» کتابی، اۉزبېک تیلی ادبیاتی فنلری اۉقیتلیشی نسبتاً ینگی باشلنگن مملکتیمزده کتّه و بې‌قیاس اهمیتگه اېگه بۉلیب، اۉقیتیش و اۉرگتیش آقمیده مهم قۉللنمه رولینی اۉینه‌ی آلیشیگه ایشانچیم کاملدیر.

 

مېن، شخصاً اۉز تامانیم و افغانستان اۉزبېکلری ضیالریلری، معارف و عالی اۉقوو ساحه‌لریده اۉزبېک تیلی و ادبیاتینی تدریس اېتیب کېله‌یاتگن اۉقیتووچی و استادلر تامانیدن حرمتلی دوستیمیز شهرت برلاس و اولرگه همکار بۉلگن قدرلی استادلرگه تشکر بیلدیریب، علمي و مدني فعالیتلریده ینه‌ده بویوک یوتوقلرگه اېریشیشلرینی اولوغ تېنگری تعالی‌دن تیلب قاله‌من. وطنیمیزده تورلی باشقیچلرده اۉزبېک تیلی و ادبیاتیدن درس بېریب کېله‌یاتگن حرمتلی استادلر اېسه اوشبو کتابدن فایده‌لنیب، علمي ایزلنیش و تدریسی فعالیتلریده کتّه موفقیتلر قازه‌نسه‌لر کېره‌ک دېب امید بیلدیره‌من.

 

حرمت بیلن،

کابل بیلیم یورتی تورکالوژی بۉلیمی استادی

پوهنوال دکتور سید محمد عالم لبیب

 

 

 



شو موضوعده

بابري‌لر نینگ «فرمانِ عالي»لریگه باسیله‌دیگن مُهرلر تاریخی

بابري‌لر هندوستان‌گه فاتح صفتیده کېلگن بۉلسه‌لر هم، اولر قۉل آستیده‌گی محلي هندولر نینگ حرمتینی قازانه آلگنلر و اولرگه معقول بۉلگن عنعنه‌ و اودوملرنی یۉلگه قۉیدیلر.

تورکستان مختاریتی حقیده نیمه‌لرنی بیله‌سیز؟

۲۸ نوامبرده تشکیل تاپه‌یاتگن دولت‌نینگ نامی انیقلنیب «تورکستان مختاریتی» دېب اتله‌دیگن بۉلدی. بوتون روسیه تأسیس قورولتایی چقیریلگونگه قدَر حاکمیت تۉله‌ روشده تورکستان مؤقت کېنگشی و تورکستان خلق (ملي) مجلسی قۉلیده بۉلیشی حقیده قرار قبول قیلیندی.

امیر تېمور دوریده دولت باشقرووی

امیر تېمور اۉز دولتچیلیک باشقرووینی دنیاوي و دیني عنعنه‌لرگه اساسلنگن حالده ایشلب چیققن اېدی. کېنگ جماعتچیلیک تامانیدن بو دور دولتچیلیک باشقرووی تاریخینی اۉرگنیش باره‌سیده‌گی ایلک ایزلنیشلرXVIII عصر نینگ باشلریده پیدا بۉلگن بۉلسه هم، هلیگچه تۉلیق تدقیق اېتیلمه‌گن. شو نینگ اوچون تېموري لر دوریده دولت باشقرووی قنده‌ی بۉگنلیگی حقیده عمومي معلوماتلرنی کېلتیریب اۉتسک.