خاتین تیلی

اۉزبېک تیلیده اېرککلر تیلگه آلمه‌یدیگن، فقط عیاللرگه خاص سۉزلر بار. بولر اساساً ناز و کرشمه‌، اېرکه‌لیک بیلن باغلیق سۉزلر. فقط عیاللرگه خاص قرغیشلر هم بار که، ییغسه کتاب بۉله‌دی.


خاتین تیلی

استاد عبدالله قهار نینگ عالمه و ترجمان، ممتاز شعریت نینگ حسّاس بیلیمدانی کبريا قهاروه بیلن بیرگه‌ کېچیرگن حیاتی، ایجادي همکارلیگی اۉزی بیر تاریخ. بو مهمان‌دۉست خاندان اۉزیگه خاص یازووچیلر اویوشمه‌سی اېدی، ایجادکارلر بیلن همیشه‌ گوجوم بۉلردی. استاد وفاتیدن کېین هم بو عنعنه‌ دوام اېتدی. عبدالله قهار چیراغی اۉچمه‌دی، بو عزیز درگاهدن قدمیمیز اوزیلمه‌دی. قوتلوغ خاندان اۉز اېگه‌لریدن کېین هم هوووللب قالگنی یۉق. اوی۔موزیم هنوز مخلصلر بیلن، بو ایکّی ایجادکارنی کۉرگن و کۉرمه‌گن شاگرد و محبلر بیلن تۉله‌.

عبدالله قهار بیلن کبريا قهاروه‌ نینگ تورموشی عادي اېر۔خاتینلیک مناسبتیدن یوکسکراق اېدی. کۉنگیل یقینلیگی، ایجادي همکارلیک اۉز یۉلیگه. ایکّی سۉز اوستاسی نینگ صحبتلری باشدن آیاق لطفگه، توتیلمه‌گن گپلرگه، گۉزل قاچیریملرگه بای بۉلردی. عبدالله اکه‌ نینگ تگدار گپلریگه کبريا آپه نینگ نزاکتلی جوابلری بیزگه هم ذوقلی، هم عبرتلی اېدی.

کبريا قهاروه اېسده‌لیکلریدن:

«تورموش دېگن نینگ اچچیغی هم، چوچوگی هم بۉله‌دی. اېریم عمریده مېنی اوروشمه‌گن، قتّيق سۉزله‌مه‌گن، دېگووچی خاتینلر بېکار نینگ بېشته‌سینی ایتیبدیلر. سیزلر عبدالله اکه‌نگیز بیلن شیرین صحبتلریمیزنی کۉرگنسیز، خلاص. قهار نینگ قهرینی سیز بیلمه‌یسیز. مېن بیلگنمن. اېشیته‌دیگنیمنی اېشیتگنمن. لېکن عبدالله اکه‌نگیز جهلی چیققنده هم سۉزنی تابی‌گه کېلتیریب، چییره‌تمه قیلیب ایتردی. اویده تاجیکچه گپلشردیک. مېن اۉزیم تاجیک بۉلگنیم اوچون، عبدالله اکه‌نگیز قۉقانده اۉرگنگن تاجیکچه‌سینی اېسدن چیقرمسلیک اوچون. کونلردن بیر کون مېن، خاتین کیشی اېمسمن می، عزت طلب بۉلیب، کینه‌خوانلیک قیلیبمن. او کیشی نینگ جوابی قولاغیمدن کېتمه‌یدی:

- ینه‌ نیمه‌ قیله‌ی؟ همه‌ خاتینینی سېن دېگنده مېن سیز دېسم، آنه‌ تیلیمنی قۉییب خاتین تیلیده گپیرسم، بوندن آرتیق عزت قیده بار؟..

- شو گپدن کېین مېن قَیتیب استغنا قیلمه‌یدیگن بۉلدیم».

استاد قهار نینگ خاتین تیلی دېگن اۉتکیر عباره‌سی مېنی کۉپ خَیالگه تالدیردی. شو عباره‌ بیلن باغلیق حادثه‌لر، روایتلر، شعري سطرلر یادیمگه کېلدی. خَیالیم دنیانی کېزیب چیقدی. خاتین تیلی. اولوغ ادیب بو لطف بیلن آنه‌ تیلی دېگن سۉز نینگ عزیز و معتبرلیگینی هم، عیالگه احترام نینگ یوکسک مقامینی هم گۉزل افاده‌ قیلگن. گپ فقط تاجیک تیلی اوستیده اېمس، کۉنگیل اوستیده، اېرکک و عیال نینگ بیر۔بیرینی انگلشی اوستیده بارماقده. بو آسان ایش اېمس. خاتین تیلینی انگلش تورموش نینگ اېنگ آغیر و مرکّب معماسی، تیریکلیک نینگ منگو یېچیلمس جومباغی دیر. خالقِ عالم عیال نینگ جنسی و جسمی‌گینه اېمس، تفکر طرزینی هم باشقه‌چه یره‌تگن اېکن.

اېشیتگنیم بار، دنیا نینگ قدم یېتمس اوزاق آراللریده یشاوچی بیر قبیله‌ نینگ اېرککلری باشقه‌، خاتینلری باشقه‌ تیلده گپلشر، بیر۔بیرلرینی توشونمس اېکنلر. اېرکک نینگ خاتین تیلیده، عیال نینگ اېرکک تیلیده گپیریشی اویت حسابلنر اېکن. اۉزارا مناسبت فقط ایما۔اشاره‌ آرقه‌لی اېکن. بونی اېشیتیب اوّل حیران بۉلگندیم. مدنیتدن اوزاق، ابتدایی قبیله۔ده، دېگندیم. کېینراق اۉیله‌سم، دنیا تمدنی یېتیب بارمه‌گن اۉشه‌ قدم یېتمس یېر نینگ خلقی دانشمند آدملر اېکن. اېرکک و عیال اۉرته‌سیده اۉتلی نگاه‌، سِرلی ایما، دللر تلپینیشیدن باشقه‌ ینه‌ قنقه گپ۔سۉز بۉلیشی ممکن؟ تیللر نینگ گپلشگنیدن یوره‌کلر نینگ تیلشگنی مینگ باره اولا اېمس می؟

اېر۔خاتین اۉرته‌سیده مِهر - کۉز آرقه‌لی، ماجرا - سۉز آرقه‌لی بۉلر اېکن. سېویشگنلرده گپ کم، تېرمولیش کۉپ بۉله‌دی. تورموش قورگچ، گپلشیب آله‌دیگن مسأله‌لر چیقه‌دی. کۉرگیلیکلر شوندن باشلنه‌دی. باشیمیزگه نې بلا کېلسه، تیلدن کېله‌دی.

اۉشه‌ ابتدایی قبیله‌گه هوس قیلدیم. قدیم زمانلرده بیزده هم شونده‌ی دانشمندلیک بار اېدی. خاتین بیلن گپلشیب اۉتیرگن اېر کیشینی خاتین‌چلیش دېییلردی. اېر خاتین نینگ، خاتین اېر نینگ آتینی ایتیب چقیرمه‌گن. چارله‌گنده فرزند نامی، ضرور گپ بۉلسه، فرزند تیلی واسطه‌ بۉلگن. عیال کۉزیده‌گی حیا، اېر کۉنگلیده‌گی مِهر و شفقت برچه‌ محاکمه‌ نینگ اۉرنینی باسگن. بیز شونده‌ی مناسبتگه گواه بۉلگن، «قالاق»لردن قالگن اولادمیز. اېر۔خاتین اۉرته‌سیده تیلسیز معامله‌نی آلیس آراللردن قیدیریش شرط اېمس، اۉزیمیز نینگ چېککه‌ قیشلاقلرده هلی همان یۉقالیب کېتمه‌گن.

اۉزبېک تیلیده اېرککلر تیلگه آلمه‌یدیگن، فقط عیاللرگه خاص سۉزلر بار. بولر اساساً ناز و کرشمه‌، اېرکه‌لیک بیلن باغلیق سۉزلر. فقط عیاللرگه خاص قرغیشلر هم بار که، ییغسه کتاب بۉله‌دی.

اۉن تۉقّیزینچی عصرده یشه‌گن معرفتپرور شاعره‌ آثمه خانیم اېردن زارلنگن خاتین تیلیدن شونده‌ی سۉزلرنی شعرگه سالگن:

الهي، دربدر یورگن وطنسیز جاننی یېر یوتسون،

همیشه‌ اویده یاتگن بې‌هنر حیواننی یېر یوتسون.

جهان و آسمان و جمله‌ مافیهانی فهم اېتمس،

اۉلوکمس یا تیریکمس بسملِ نیم‌جاننی یېر یوتسون.

یېمک۔ایچمک، فلان قیلماق، جهاننی کاری شول دیر دېب،

شرابِ غفلت ایچگن بېخبر ناداننی یېر یوتسون.

خاتینلر سۉزی بۉلسه گرچه معناً بې‌غبار آلتون،

قولاق سالمس جماد محض‌دېک قاتگاننی یېر یوتسون.

ندامتدور بیزه اۉلگونچه نادان اېرلره کېتمک،

بیزی حیوان کبی باغلب سېمیرتیرغاننی یېر یوتسون.

اۉقوو بیلمس، یازوو بیلمس، ینه‌ دنیانی فهم اېتمس،

بو احمقدین توغولغان بختسیز اۉغلاننی یېر یوتسون.

اوزون تۉن، کتّه‌ سلّه‌، کیرمه‌گن حمّامه عمریده،

سسیب بیتگن قرا کۉیلک بیله ایشتاننی یېر یوتسون…

گرفتارِ هوای نفس اۉلوب شیطانگه الده‌نگن،

باقالمه‌ی قرضگه باتوب، اوچ خاتون آلغاننی یېر یوتسون.

قیلیب دارو و درمان، بېل بوکولگن چاغده عیش ایستر،

هلاکتلرنی تولید ایله‌گن درماننی یېر یوتسون…

غرایبدور جهان نینگ کاری سرتاسر نظر سالسنگ،

یمان اېر بیرله کۉرگن راحتِ دوراننی یېر یوتسون.

 

اَیریم سۉزلر معناسی:

مافیها - دنیاده بار نرسه‌لر.

جماد محض - بو ا‌ۉرینده قوروق کېسک معناسیده.

تولید - توغدیریش، دنیاگه کېلتیریش.

اېسلتمه: یېر یوتسین دېگن سۉزنی فقط عیال ایتیشی ممکن، فقط قیزلرگه یره‌شه‌دی. خاتین تیلی نینگ حتا قرغیشیده هم نزاکت بار. ناز و کرشمه‌لی سۉزلرینی ایتمه‌یاق قۉیه قاله‌ی. باشقه‌ هېچ بیر تیلده بۉلمه‌گن تاتلی، جاذبه‌لی کلمه‌لرنی اېشیتیش بیزلرگه نصیب قیلگن.

منبع: اۉزبېک خلق شاعری اېرکین واحدوف نینگ «سۉز - زبرجد، سۉز - گوهر، آلتین» اثریدن.



شو موضوعده

چېت اېللرده نوایی اثرلریگه قیزیقیش

علیشېر نوایی - بویوک شاعرلردن بیری. ایتاليالیکلر اوچون دانته قنچه‌ قدرلی بۉلسه، نوایی هم اۉزبېکلر اوچون شونچه‌لیک بویوک شخص.

شرق ادبـیاتیده مثنوي‌لر و اولر نینگ وزن ترکیبی

شرق ممتاز شعریتیده هر جُفت مصراع اۉزارا بوتونلیکنی حاصل قیلووچی، یعنی قافیه‌لنووچی شعري شکل مثنوي دېب ناملنه‌دی. اۉرته‌ عصرلرده ییریک حجملی داستانلرگه نسبتاً هم، ایکّیلیک شکلیده یازیلگن کیچیکراق...

اۉلمس داستان نینگ هرات نسخه‌سی

«قوتدغو بیلیگ» نینگ یره‌تیلیشی اۉرته‌ عصرلر شرق بدیعي۔فلسفي تفکریده، کیشیلیک معنوي تکاملیده یوز بېرگن اولکن بیر حادثه‌ اېدی. اوشبو ایجاد دردانه‌‌سی اخلاقي۔تعلیمي داستان‌گینه اېمس، کیشیلیک منعویتی، جمعیت و دولت باشقرووی نینگ مهم‌ مسأله‌لرینی اۉزیده قمره‌ب آلگن، تیریکلیک نینگ کتّه‌۔کتّه‌ معمالرینی بیلیم و عقل، عدالت اۉلچاولری ایله‌ یېچیشگه یۉنلتیریلگن بویوک مفکوروي اثر هم دیر.