امیر تېمور بویوک دولت اساسچیسی

۲۰۱۷-۰۹-۰۴

اونینگ «قَی بیر جایدن بیر خشت آلسم، اۉرنیگه اۉن خشت قۉیدیردیم، بیر درخت کېستیرسم، اۉرنیگه اۉنته کۉچت اېکتیردیم»، دېگن سۉزلری بنیادکارلیک، یره‌تووچنلیک فعالیتی نینگ یقّال تصدیقی دیر.

امیر تېمور بویوک دولت اساسچیسی

دنیا نینگ تورلی بورچکلریده تنیقلی دولت و جماعت اربابلری، علم۔فن نماینده‌لری اۉز اجتماعي۔سیاسي، علمي و ایجادي فعالیتی دوامیده‌ امیر تېمور و تېموري‌لر نینگ جهان تمدنی، مدنیتی رواجیگه قۉشگن مناسب حصه‌سینی یوکسک بهاله‌ماقده‌لر.

امیر تېمور ابن امیر تره‌غه‌ی ۱۳۳۶۔ییل ۹۔اپرېل‌ده کېش (شهرسبز) ولایتی نینگ خواجه‌ ایلغار قیشلاغیده دنیاگه کېلگن. آته‌سی برلاس اوروغی نینگ اعتبارلی بېکلریدن بیری امیر تره‌غه‌ی بهادور بۉلیب، آنه‌سی تکینه خاتون اسملی عاقله عیال اېدی. تېمور یاشلیگیدن دیني و دنیاوي بیلیملرنی چوقور اۉرگنه‌دی. شو سببدن بۉلسه کېره‌ک، او بیرار ایش باشلشدن آلدین اۉز حربي سرکرده‌لری قطاریده، علم و دین پېشوالری بیلن کېنگش قوریب، اولر نینگ فکرلرینی اۉرگنگن. بوندن تشقری، صاحبقران حربي جنگ صنعتینی شو درجه‌ده اۉزلشتیره‌دی که، هر ایکّله‌ قۉلی بیلن هم تورلی جنگ قوراللرینی ماهرانه ایشله‌ته بیلگن، اونینگ بو خصوصیتی برچه‌ جنگلریده دشمنلر اوستیدن غلبه‌ قازانیشده قۉل کېلگنلیگینی، تورلی علمي۔ادبي نشرلرده اوچره‌ته‌میز. امیر تېمور ۔ کوره‌گی یېرگه تېگمه‌گن سرکرده‌، ییریک دولت اربابی، ماهر دیپلومات، قانون‌شناس، استعدادلی معمار، شو بیلن بیرگه‌ اېل۔یورتینی، اۉز خلقینی سېوگن بویوک سیمادیر. تېمور نینگ یاشلیگی و ییگیتلیک ییللری آغیر اجتماعي۔سیاسي بحرانلر دوریده کېچدی.

اونینگ ماورالنهرنی بیرلشتیریش یۉلیده‌گی حرکتلری XIV  عصر نینگ ۶۰۔ییللریدن باشلنگن اېدی. بو پیتده مملکت، الّه‌قچان پراکنده‌لیک یاقه‌سیگه کېلیب قالگن، اۉنگه یقین مستقل بېکلیکلرگه بۉلینیب کېتگن اېدی. اوزاق و مشقتلی کوره‌شلردن سۉنگ، اونده‌گی سرکرده‌لیک و قیین وضعیتلرده تۉغری یۉلنی تاپه بیلیش قابلیبی اۉز رقیبلرینی مغلوب اېتیشده و ۱۳۷۰ ییلده حاکمیتنی قۉلگه کیریتیشده یاردم بېردی. ميده‌ و ترقاق شاهزاده‌لرنی بیرلشتیریب، مرکزلشگن دولت برپا اېتدی، مملکتده اقتصادي و مدني اۉزگریشلرگه زمین یره‌تدی، مملکت اقتصادي و حربي قدرتینی یوکسَلتیریشگه قره‌تیلگن اصلاحاتلرنی عملگه آشیردی. بو اېسه تېموري‌‌لر سلطنتینی اۉز دوری نینگ اېنگ کوچلی دولتلردن بیریگه ایلنتیردی.

بویوک سرکرده‌ حیاتلیگی چاغیده‌یاق سلطنتنی تۉرت قِسمگه بۉلیب، اۉغیل و نبیره‌لریگه تقسیملب بېرگن: جمله‌دن، خراسان، جُرجان، مازنداران و سیستان (مرکزی هرات) حدودلری ۔ شاهرخ، غربي اېران، آزربایجان، عراق و ارمنستان (مرکزی تبریز) حدودلری ۔ میرانشاه، فارس، یعنی اېران نینگ جَنوبي قِسمی(مرکزی شېراز۔ عمرشیخ، افغانستان و شمالي هندستان (مرکزی غزنه‌، کېینچه‌لیک بلخحدودلری اېسه ۔ پیر محمد تصرفی آستیده بۉلگن.

سابق شورالر دوریده بویوک باباکلانیمیز تېمور شخصیتی حقیده فقطگینه سلبي معلوماتلر ترقه‌تیلگن اېدی، حاضرده اېسه بو ادعالر اۉزینی آقله‌مه‌دی، عکسینچه‌ تماماً باشقه‌چه معنا۔مضمون کسب اېتماقده. بونی چېت اېل عالِملری فکرلریده هم کۉریش ممکن. مثلاً، امیر تېمور تاریخچیلر تصویریچه، اۉرته‌ عصر نینگ اتاقلی دولت و حربي اربابلریدن بۉلیب، اروپا عالِملری اۉز اثرلریده اونینگ ایجابي فضیلتلرینی تأکیدلب اۉتگنلر. آلمان عالِمی F. Shlosser اۉزی نینگ «جهان تاریخی» اثریده اونی: «بختیار جنگچی، جهانگیر، اوزاق شرق‌ده قانون‌شناس بۉلیش بیلن بیرگه‌، اۉزیده تاکتیک و سترا‌تېژیک بیلیملرنی افاده‌له‌دی»، دېب یازسه، اتاقلی آلمان عالِمی و تاریخ‌شناسی M.Veber: «تېمور اۉز دشمنلریگه نسبتاً جوده‌ بېرحم اېدی، لېکن سرکرده‌لیک، دولتنی باشقریش و قانونچیلیک ساحه‌سیده بویوک استعدادگه اېگه‌ اېدی»،۔ دېب تعریفله‌یدی.

علمي تدقیقاتلرده یازیلگنیدېک، امیر تېمور دولت باشقرووی و دیپلوماسی‌سی نینگ نظري اساسی اسلام دینی غایه‌لری بیلن قاریشیب کېتگن حالده، اونینگ معنوي۔اخلاقي اساسی اوزاق عصرلرگه باریب تقه‌لیشینی کۉریش ممکن. امیر تېمورده وطننی سېویش، خلقینی اولوغلش، اولردن فخرلنیش و غرورلنیش سینگری عالي معنوي فضیلتلر برق اوریب تورگن.

صاحبقران نینگ بنیادکارلیک ساحه‌سیده‌گی تاریخي خدمتلری بېقیاس. اونینگ بېواسطه‌ رهنمالیگیده بنیاد اېتیلگن بی‌بی‌خانیم جامع مسجدی، گۉرِ امیر، احمد یسوي، زنگِ آته‌ مقبره‌لری، آقسرای و شاهِ زنده معماري آبده‌لری شولر جمله‌سیدن دیر. اونینگ «قَی بیر جایدن بیر خشت آلسم، اۉرنیگه اۉن خشت قۉیدیردیم، بیر درخت کېستیرسم، اۉرنیگه اۉنته کۉچت اېکتیردیم»، دېگن سۉزلری بنیادکارلیک، یره‌تووچنلیک فعالیتی نینگ یقّال تصدیقی دیر.

بویوک اجدادیمیز نینگ اېنگ مهم‌ فضیلتلریدن ینه‌ بیری شوکه، اول ذات بوندن آلتی عصر اوّلراق دولتلرارا اۉزارا منفعتلی همکارلیکنی رواجلنتیریش، اوزاق و یقین خلقلر اۉرته‌سیده دۉستلیک و همجهتلیک رشته‌لرینی مستحکملش اۉز سلطنتی یارقین استقبالینی تأمینلش نینگ مهم‌ عاملی اېکنینی تېر‌ن انگله‌گن. شو سببلی، او خیتای، هندستان، فرانسه، هسپانیا‌، انلستان کبی اۉشه‌ دور نینگ دېیرلی برچه‌ تنیقلی دولتلری و اولر نینگ حکمدارلری بیلن فعال دیپلوماتیک علاقه‌لر اۉرنَتگن. او دولتلرگه اۉز اېلچیلرینی یوبارگن، و اۉز اۉرنیده خارج اېلچیلرینی کتّه‌ عزت۔اکرام بیلن قبول قیلگن. عیناً اونینگ حکمرانلیگی دوریده اروپا و آسیا قطعه‌لری ایلک بار اۉزلری نینگ بیر جیوسياسي میدانده یشه‌یاتگنلرینی حس اېتگنلر. صاحبقران سودا۔اقتصادي مناسبتلر آرقه‌لی خلقلر و مملکتلر اۉرته‌سیده یگانه‌ مکان برپا اېتیش ساحه‌سیده شونده‌ی یوتوقلرگه اېریشگن که، بونگه قایل قالمسلیک نینگ هېچ هم علاجی یۉق.

امیر تېمور نینگ ۳۵ ییللیک حکمرانلیگی دوامیده‌ نه‌فقط ماورالنهر دیاری، بلکه‌ اوزاق و یقین شرق مملکتلری نینگ اقتصادي و مدني ترقیاتیگه، خلقلر و مملکتلرنی بیر۔بیری بیلن یقینلشتیریشگه اولکن حصه‌ قۉشدی. او تورک، عرب و اېران تاریخینی چوقور بیلگن. عملي جهتدن فایده‌ کېلتیره آله‌دیگن هر قنه‌قه بیلیمنی قدرله‌گن. او دولت ایشلری اوچون همه‌ نرسه‌ نینگ فایده‌لی تامانلرینی آلیشگه حرکت قیلگن.

درحقیقت، بوتون دنیا جماعتچیلیگی امیر تېمور کبی بویوک اجدادلریمیز عقل۔ذکاوتینی، اولر یره‌تگن بویوک تاریخنی دور تقاضاسی بیلن تن آله‌یاتگن بیر پیتده، غرور و افتخار تویغوسینی تویه‌سن که، «بو مېنینگ اجدادیم»، مېنینگ باباکلانلریم شونده‌ی بۉلگن»، دېب دنیاگه برالله‌ جر سالگینگ کېله‌وېره‌دی. زېرا، بو فکرنی بوندن آلتی عصر ایلگری صاحبقران امیر تېمور نینگ اۉزی هم: «بیز کیم ملکِ توران، امیرِ تورکستان‌میز، ملتلر نینگ اېنگ قدیمی و اېنگ اولوغیمیز»، دېیه تاریخ زرورقلریگه آلتین حرفلر بیلن بیتیب کېتگن.

 

kh-davron.uz

 



شو موضوعده

بابري‌لر نینگ «فرمانِ عالي»لریگه باسیله‌دیگن مُهرلر تاریخی

بابري‌لر هندوستان‌گه فاتح صفتیده کېلگن بۉلسه‌لر هم، اولر قۉل آستیده‌گی محلي هندولر نینگ حرمتینی قازانه آلگنلر و اولرگه معقول بۉلگن عنعنه‌ و اودوملرنی یۉلگه قۉیدیلر.

تورکستان مختاریتی حقیده نیمه‌لرنی بیله‌سیز؟

۲۸ نوامبرده تشکیل تاپه‌یاتگن دولت‌نینگ نامی انیقلنیب «تورکستان مختاریتی» دېب اتله‌دیگن بۉلدی. بوتون روسیه تأسیس قورولتایی چقیریلگونگه قدَر حاکمیت تۉله‌ روشده تورکستان مؤقت کېنگشی و تورکستان خلق (ملي) مجلسی قۉلیده بۉلیشی حقیده قرار قبول قیلیندی.

امیر تېمور دوریده دولت باشقرووی

امیر تېمور اۉز دولتچیلیک باشقرووینی دنیاوي و دیني عنعنه‌لرگه اساسلنگن حالده ایشلب چیققن اېدی. کېنگ جماعتچیلیک تامانیدن بو دور دولتچیلیک باشقرووی تاریخینی اۉرگنیش باره‌سیده‌گی ایلک ایزلنیشلرXVIII عصر نینگ باشلریده پیدا بۉلگن بۉلسه هم، هلیگچه تۉلیق تدقیق اېتیلمه‌گن. شو نینگ اوچون تېموري لر دوریده دولت باشقرووی قنده‌ی بۉگنلیگی حقیده عمومي معلوماتلرنی کېلتیریب اۉتسک.