تورکستان مختاریتی حقیده نیمه‌لرنی بیله‌سیز؟

۲۰۱۷-۱۱-۲۸

۲۸ نوامبرده تشکیل تاپه‌یاتگن دولت‌نینگ نامی انیقلنیب «تورکستان مختاریتی» دېب اتله‌دیگن بۉلدی. بوتون روسیه تأسیس قورولتایی چقیریلگونگه قدَر حاکمیت تۉله‌ روشده تورکستان مؤقت کېنگشی و تورکستان خلق (ملي) مجلسی قۉلیده بۉلیشی حقیده قرار قبول قیلیندی.

 ۱۹۱۷-ییل اوکتوبر-نوامبر آیلریده تاشکېنت و قۉقانده یوز بېرگن واقعه‌لر تورکستان‌ده اجتماعي-سياسي حرکتلر‌نینگ کوچه‌ییشیگه سبب بۉلدی. قۉقان شهریده ۱۹۱۷ ییل ۲۶-۲۸ نوامبر کونلری تورکستان  اۉلکه‌ مسلمانلری‌نینگ فوق العاده‌ ۴- قورولتایی بۉلیب اۉتدی. دېموکرا‌تیک مسلمان ضیالیلر طلبی بیلن تورکستان اهالیسی‌نینگ اروپالیک قِسمی وکیللری هم قورولتایده تېنگ حقوقلی بۉلیب اشتراک اېتدیلر. قورولتای‌نینگ ۲۷ نوامبر کونی قبول قیلینگن قراریده شونده‌ی دېییله‌دی: «تورکستان‌ده یشب تورگن تورلی ملتگه منسوب اهالی روسیه انقلابی دعوت اېتگن خلقلر‌نینگ اۉز حقوقلرینی اۉزلری بېلگیلش خصوصیده‌گی اراده‌سینی نمایان اېتیب، تورکستان‌نی فدراتیف روسیه جمهوریتی ترکیبیده حدودي جهتدن مختار دېب اعلان قیله‌دی».

۲۸ نوامبرده تشکیل تاپه‌یاتگن دولت‌نینگ نامی انیقلنیب «تورکستان مختاریتی» دېب اتله‌دیگن بۉلدی. بوتون روسیه تأسیس قورولتایی چقیریلگونگه قدَر حاکمیت تۉله‌ روشده تورکستان مؤقت کېنگشی و تورکستان خلق (ملي) مجلسی قۉلیده بۉلیشی حقیده قرار قبول قیلیندی. مؤقت کېنگش اعضالریدن ۱۲ کیشیلیک حکومت توزیله‌دیگن بۉلدی. قورولتای جریانیده تورکستان ملي مجلسی ۳۲ کیشیدن عبارت قیلیب سَیلندی. تورکستان مختاریتی‌نینگ مؤقت حکومتی ترکیبیگه  مختاریتچیلیک حرکتی‌نینگ فعال اشتراکچیلری، جمله‌دن، قوییده‌گیلر حکومت اعضالری بۉلدیلر:

محمدجان تینیش‌باییف – باش وزیر، ایچکی ایشلر وزیری، ۲-چقیریق دولت شوراسی‌نینگ اعضاسی، مؤقت حکومت تورکستان کمیته‌سی‌نینگ اعضاسی، تېمیر یۉل مهندسی.

اسلام سلطان شاه‌همېدوف (شگی ا‌حمېدوف) – باش وزیر اۉرین‌باسری، بوتون روسیه مسلمانلری کېنگشی مرکزي کمیته‌سی‌نینگ اعضاسی، حقوقشناس.

مصطفی چۉقَی – تشقی ایشلر وزیری، مؤقت حکومت تورکستان کمیته‌سی‌نینگ اعضاسی، تورکستان اۉلکه‌ مسلمانلر شۉراسی‌نینگ رئیسی، حقوقشناس.

عبیدالله خواجه‌یېف (عبیدالله خواجه اسدالله‌خواجه‌یېف) – حربي وزیر، بوتون روسیه مسلمانلر کېنگشی مرکزي کمیته‌سی‌نینگ اعضاسی، حقوقشناس.

هدایت بېک یورغولی (یوره‌لی) اگه‌یېف – یېر و سوو بایلیکلری وزیری، اگرونوم.

عابدجان محمودوف – آذویق-طعام وزیری، قۉقان شهری شوراسی‌نینگ رئیس اۉرین‌باسری، جماعت اربابی

عبدالرحمن اۉرازه‌یېف – ایچکی ایشلر وزیری‌نینگ اۉرین‌باسری، حقوقشناس.

سالامان ابرَمویچ گرسفلد – مالیه‌ وزیری، حقوقشناس.

مؤقت حکومت ترکیبیگه کیریشی لازم بۉلگن قالگن ۴ ا‌ۉرین اروپالیک اهالی وکیللری آره‌سیدن نامزادلر کۉرسه‌تیلیشی اوچون اولرگه اجره‌تیلدی.

قورولتای توگه‌گچ، ۱ -دسامبرده تورکستان مختاریتی‌نینگ مؤقت حکومتی اعضالری (برچه‌ ۸ کیشی) امضاله‌گن مخصوص مراجعتنامه اعلان قیلیندی. اوشبو مراجعتنامه‌ده تورکستان‌ده‌گی برچه‌ اهالی: عرقی، ملتی، دینی، جنسی، یاشی و سیاسي قره‌شلریدن قطعي نظر، اولر یکدللیک و همجهتلیککه دعوت اېتیلگن اېدی. شونینگدېک، تورکستان مختاریتی حکومتی‌نینگ ملي دولتچیلیک‌نینگ قرار تاپیشینی جۉشقین مبارکباد اېتیب، مطبوعاتده تنیقلی معرفتپرورلر، دیني، جماعت و سیاست اربابلری بیرن-کېیتن چیقیشلر قیلیب، مختاریتنی تبریکله‌دیلر. اۉشه‌ پیتده چاپ اېتیله‌دیگن «اولوغ تورکستان» گزېته‌سی صحیفه‌لری قۉقان، سمرقند، تاشکېنت، کسپيارتی ولایتیدن تورکستان مختاریتینی قۉللب-قوّتلاوچی خبرلر بیلن تۉلیب تاشگن اېدی.

ینگی حکومت فعالیتی فقط قۉقان‌ده یاکه فرغانه‌ واديسیده اېمس، بلکه‌ بوتون تورکستان منطقه‌سیده یشه‌یاتگن توب یېر اهالیسی تامانیدن قیزغین قۉللب-قوّتلنگنلیگی باعث، تورکستان مختاریتی حکومتی قیسقه‌ مدت ایچیده خلق آره‌سیده کتّه‌ اعتبار قازاندی. شو‌نینگ اوچون هم  معرفتپرور فطر‌ت مختاریت اعلان قیلینگن توننی «ملي لیلةالقدریمیز» دېب اته‌دی.

خلق عامه‌سی‌نینگ قیزغین قۉللب-قوّتلشیدن الهاملنگن مختار حکومت وکیللری جدل فعالیت باشله‌دیلر. بیرینچی کونلردن باشلب ملت مجلسی تامانیدن تصدیقلنگن قانونلر اعلان قیلینیب، ینگی حکومت دولت باش قانونینی تیارلش اوچون تنیقلی حقوقشناسلرنی جلب اېتدی. بیر نېچته حکومت گزېته‌لری اۉزبېک، قزاق و روس تیللریده نشر اېتیله باشلندی. شونینگدېک، حکومت ملي قۉشیننی تشکیل قیلیشگه علیحده‌ اعتبار قره‌تدی. حربي وزیر عبدالله خواجه‌یېف اشتراکیده اۉتکزیلگن کۉریک-ریژه وقتیده عسکرلر سانی ۲۰۰۰ نفرگه یېتگن. بوندن تشقری قۉقان‌ده اېرگش قۉرباشی رهبرلیک قیلگن ایکّی مینگگه یقین میرشب‌لر هم بار اېدی.

ینگی حکومت اقتصادي ساحه‌ده ۳۰ میلیون سۉم مقداریده ایچکی زَیام (قرض) چیقریشنی یۉلگه قویدی. چونکه‌ گزېته‌لرنی نشر قیلیش، مختاریت قۉشینلری‌نینگ تأمیناتی همده‌ حکومت‌نینگ ایچکی مصرفلری اوچون مبلغ ضرور اېدی. شونینگدېک، ینگی حکومت اعضالری آچلیک گِردابیده قالگن تورکستان اهالیسیگه او اورینبورگ آرقه‌لی غلّه‌ کېلتیریش معماسینی حل قیلیش اوچون هم عملي قدملر تشله‌دی.

اما، عموم‌خلق تامانیدن قۉللب-قوّتلنگن تورکستان مختاریتی انقلابچی کمونیستلر (بلشویک‌لر) تامانیدن معقوللنمه‌دی. ۱۹۱۷ ییل ۱۳ دسامبرده  تاشکېنت‌نینگ اېسکی شهر اهالیسی « مختار تورکستان اوچون» شعاری آستیده تینچ نمایش اۉتکزدیلر. تاشکېنت شهر ساوېتیده‌گی بالشویکلر اېسه، شهرده قوراللی کوچ بیلن ترتیب اۉرنه‌تیشگه بویروق بېردیلر. نتیجه‌ده تینچ نمایش قتنشچیلری اۉققه توتیلیب، ۱۶ کیشی هلاک بۉلدی.

شونگه قره‌مسدن، مختاریت حکومتینی قۉللب-قوّتلش دوام اېته‌وېردی. خصوصاً، ۱۹۱۷ ییل ۲۶-۳۰ دسامبر کونلری قۉقان شهریده بۉلیب اۉتگن مسلمان ایشچی، عسکر و دهقان دېپوتاتلری ۴- فوق العاده‌ قورولتایی‌نینگ هم اساسي مسأله‌سی تورکستان مختاریتیگه مناسبت مسأله‌سی اېدی. بوتون تورکستان اۉلکه‌سیدن ۲۰۰ یقین وکیللر قتنه‌شگن اوشبو قورولتای ۳۰ دسامبرده تورکستان مختاریتی حکومتینی قۉللب-قوّتلش، شونینگدېک، تورکستان اۉلکه‌سی خلق کمیسارلری شوراسیگه ایشانچسیزلیک بیلدیریش حقیده قبول قیلگن اعلامیه‌سیده قوییده‌گی فکرلر بار اېدی: «تورکستان اۉلکه‌سی خلق کمیسارلری شوراسی برچه‌ اهالی اینیقسه‌، مسلمانلر خواهش-ایستکلری‌نینگ افاده‌چیسی اېمسلیگی؛ تورکستان اۉلکه‌سی خلقلری اراده‌سی ایکّی قورولتایده مختاریت اعلان قیلینگنیده افاده‌لنگنلیگی؛ تورکستان‌ده یگانه‌ حکومت اۉرگانی بوتون مسلمانلر‌نینگ قورولتاییده تشکیل تاپگن و مسلمان ایشچی، عسکر و دهقانلر‌نینگ قورولتاییده تۉلدیریلگن تورکستان مختاریتی حکومتی اېکنلیگینی اعتبارگه آلیب، مسلمان ایشچی، دهقان و عسکرلر قورولتایی تورکستان خلق کمیسارلری شوراسیگه حاکمیتنی درحال تورکستان مختاریتی حکومتی و ملت مجلسیگه تاپشیریلسین دېب ایستک بیلدیره‌دی».

تأکیدلش لازم که، ینگی دولتچیلیک برچه‌ ملي گروهلر‌نینگ متناسبلیگی پرنسیپلری، عموم دېموکرا‌تیک و ملي قدریتلر‌نینگ اۉزارا اویغونلیگی اساسیده برپا اېتیلگن اېدی. یوقاریده قید اېتیلگنیدېک، تورکستان مختاریتی‌نینگ مؤقت حکومتی اهالینی آذوق-طعام و کونده‌لیک احتیاج محصولاتلری بیلن تأمینلش، اۉز مالیوي جمغرمه‌سینی یره‌تیش، تورلی-تومن سیاسي گروهلر و حرکتلر بیلن اۉزارا همکارلیکنی یۉلگه قۉییش وظیفه‌لرینی حل قیلیش یوزه‌سیدن قیزغین حرکتلرنی عملگه آشیره باشله‌گن اېدی. ساوېت حاکمیتیدن فرقلی اۉله‌راق، تورکستان مختاریتی حکومتی قانوني اساسده تشکیل اېتیلگن اېدی. تورکستان مختاریتی حکومتی کېنگ مسلمانلر عامه‌سی و دېموکرا‌تیک کیفیتده‌گی اروپالیک اهالی‌نینگ وکالتینی آلگن اېدی. شو‌نینگ اوچون هم ایتیش ممکن که، تورکستان مختاریتی اۉز تقدیرینی اۉزی بېلگیله‌گن خلق جمهوریتی اېدی.

اما، اۉلکه‌ بلشویک‌لری تورکستان مختاریتی حکومتیگه کتّه‌ خوف دېب قره‌دیلر. ۱۹۱۸ ییل ۱۹-۲۶ جنوری کونلری تاشکېنت‌ده بۉلیب اۉتگن تورکستان اۉلکه‌سی ایشچی، عسکر و دهقان دېپوتاتلری‌نینگ فوق العاده‌ IV  سیېزدیده مختاریتگه بوتونله‌ی سلبي مناسبت بیلدیریلدی. اوشبو ییغین تورکستان مختاریتی حکومتی و اونینگ اعضالرینی قماققه آلیش حقیده قرار چیقردی. ییغین بلشویک‌لر فرا‌کسیونی‌نینگ تورکستان مختاریتی تۉغریسیده‌گی مجلسینی قبول قیلدی. اوشبو مجلسده تورکستان قانوني حکومتی منافقلرچه «قاره‌گروهچیلر تۉده‌سی» دېب اتَلدی. بو هم یېتمه‌گندېک، بو سیېزد بالشویکلر‌نینگ تضییقی آستیده قانوني کوچگه اېگه‌ بۉلگن، توب یېرلی اهالی منفعتلری‌نینگ حمایه‌چیسی بۉلیب میدانگه چیققن اۉلکه‌ده‌گی ایلک دېموکرا‌تیک و خلقچیل حکومت- تورکستان مختاریتی اوستیدن شفقتسیز حکم چیقردی.

۱۹۱۸ ییل ۳۰ جنوریده تورکستان خلق کمیسارلری شوراسی مختاریت حکومتینی توگتیش اوچون حربي حرکتلر باشله‌دی. تورکستان بالشویکلری بو‌نینگ اوچون قیزیل عسکرلردن تشقری ارمنلر‌نینگ «Dashnoqtsutyun» گروهی اعضالریدن توزیلگن بی‌شفقت قوراللی دروجینه‌لریدن هم کېنگ فایده‌لندیلر.

۳۱ -جنوری کون‌نینگ ایکّینچی یرمیده باشلنگن جنگلر بیر نېچه‌ کون دوام اېتدی. قان تۉکیلیشینی آلدینی آلیش مقصدیده مذاکره‌لر آلیب باریش حرکتلری نتیجه‌ بېرمه‌دی. ۱۹۱۸ ییل ۱۹ فبروریده قۉقان شهریده فعالیت کۉرسته‌یاتگن تورکستان مختاریتی حکومتی بالشویکلرینگ قانلی هجوملری نتیجه‌سیده اغدریب تشلندی. حکومت باشلیغی مصطفی چۉقَی شهرنی ترک اېتیب، یشیرینیشگه مجبور بۉلدی. وزیرلر‌نینگ اَیریملری هلاک بۉلدی، اَیریملری قۉلگه آلیندی. دهشتلی جنگلر و تالان-تاراجلر نتیجه‌سیده ۱۰۰۰۰ قۉقانلیک اۉلدیریلدی.

تورکستان مختاریتی حکومتی‌نینگ اغدریلیشی تورکستان‌لیکلر تامانیدن روسیه‌نینگ تورکستان‌گه نسبتاً تجاوزکارانه رېجه‌لری موجودلیگی‌نینگ ینگی دلیلی صفتیده قبول قیلیندی و اولر قۉللریگه قورال آلیب اۉز وطنلرینی باسقینچیلردن حمایه‌ قیلیشگه آتلندیلر. بو بیلن تورکستان‌ده ساوېتلرگه قرشی استقلالچیلیک حرکتیگه اساس سالیندی.

بهادیر اېشوف، «اۉزبېکستان دولتچیلیگی و باشقرووی تاریخی»، تاشکېنت-۲۰۱۲

http://shosh.uz/uz/turkiston-muxtoriyati/




شو موضوعده

بابري‌لر نینگ «فرمانِ عالي»لریگه باسیله‌دیگن مُهرلر تاریخی

بابري‌لر هندوستان‌گه فاتح صفتیده کېلگن بۉلسه‌لر هم، اولر قۉل آستیده‌گی محلي هندولر نینگ حرمتینی قازانه آلگنلر و اولرگه معقول بۉلگن عنعنه‌ و اودوملرنی یۉلگه قۉیدیلر.

امیر تېمور دوریده دولت باشقرووی

امیر تېمور اۉز دولتچیلیک باشقرووینی دنیاوي و دیني عنعنه‌لرگه اساسلنگن حالده ایشلب چیققن اېدی. کېنگ جماعتچیلیک تامانیدن بو دور دولتچیلیک باشقرووی تاریخینی اۉرگنیش باره‌سیده‌گی ایلک ایزلنیشلرXVIII عصر نینگ باشلریده پیدا بۉلگن بۉلسه هم، هلیگچه تۉلیق تدقیق اېتیلمه‌گن. شو نینگ اوچون تېموري لر دوریده دولت باشقرووی قنده‌ی بۉگنلیگی حقیده عمومي معلوماتلرنی کېلتیریب اۉتسک.

امیر تېمور بویوک دولت اساسچیسی

اونینگ «قَی بیر جایدن بیر خشت آلسم، اۉرنیگه اۉن خشت قۉیدیردیم، بیر درخت کېستیرسم، اۉرنیگه اۉنته کۉچت اېکتیردیم»، دېگن سۉزلری بنیادکارلیک، یره‌تووچنلیک فعالیتی نینگ یقّال تصدیقی دیر.