امیر تېمور دوریده دولت باشقرووی

امیر تېمور اۉز دولتچیلیک باشقرووینی دنیاوي و دیني عنعنه‌لرگه اساسلنگن حالده ایشلب چیققن اېدی. کېنگ جماعتچیلیک تامانیدن بو دور دولتچیلیک باشقرووی تاریخینی اۉرگنیش باره‌سیده‌گی ایلک ایزلنیشلرXVIII عصر نینگ باشلریده پیدا بۉلگن بۉلسه هم، هلیگچه تۉلیق تدقیق اېتیلمه‌گن. شو نینگ اوچون تېموري لر دوریده دولت باشقرووی قنده‌ی بۉگنلیگی حقیده عمومي معلوماتلرنی کېلتیریب اۉتسک.


بو دورده دولت خدمتیگه آلینه‌دیگنلرگه کتّه‌ طلبلر قۉییلگن: اولر اۉقیمیشلی، کېنگ بیلیملی و دنیاقره‌شلی، حلال بۉلیشلری کېرک اېدی. بو باره‌ده صاحبقران اۉز «توزوکلر»یده شونده‌ی یازه‌دی: «امر قیلدیم كه، وزیرلر تازه‌ نسللی، عقل۔فراستلی، خلق احوالیدن خبردار، اولرگه نسبتاً خوش‌نما، صبر۔چیدملی و تینچلیکسېور» بۉلماغی کېرک. نسلى و ذاتی یامان، حسدچی، قاره‌ کۉنگیللی کیشیلرگه زنهار وزیرلیک لوازمی بېریلمه سین. بوزووچی، قاره‌ کۉنگیللی، ذاتی پست آدم وزیرلیک قیلسه، دولت و سلطنت تېز آره‌ده قوله‌یدی».

تاریخي منبعلرده کېلتیریلیشیچه، بو دورده باشقروو ایکّی اداره‌گه ۔ درگاه و دېوانگه (وزیرلیکلرگه) بۉلینگن. درگاه ۔ اېنگ عالي دولت اداره‌سی حسابلنیب، اونینگ باشلیغی هم طبيعي روشده دولت نینگ عالي حکمداری اېدی. مملکت و دولت اهمیتیده‌گی مسأله‌لر اونینگ حکمی اساسیده حل اېتیلگن. درگاهده وقتی۔وقتی بیلن خاص مجلسلر اۉتکزیلیب توریلگن. بونده‌ی مجلسلرده دولت و مملکت اداره‌سی، صادر بۉله‌یاتگن اۉزگریشلرگه مناسبت، منصب و وظیفه‌لرگه تعیینلش کبی مسأله‌لر کۉریب چیقیلگن. مجلسده قبول قیلینگن قرارلر قتّيق سِر توتیلگن.

درگاه فعالیتینی باشقریش ایشلری عالي دېوان تامانیدن آلیب باریلیب، اونگه دېوان بېگى باشچیلیک قیلگن. هر کونی رعيت وزیری، حربي وزیر، ملکچیلیک و سالیق ایشلری وزیری همده‌ مالیه‌ وزیرلری، شونینگدېک سرحد و باشقه‌ تابع مملکتلر باشقرووی بیلن باغلیق ینه‌ اوچته وزیرلیکلر هم اۉز یۉنه‌لیشلری بۉییچه‌ دېوان بېگیگه معلومات بېریب تورگن.

درگاهده‌گی مهم‌ وظیفه‌لردن بیری بو ۔ عرض بېگی دیر. اونینگ وظیفه‌سی درگاهگه عرض۔داد، شکایت بیلن کېلگنلرنی قبول قیلیشنی اویوشتیریب، توشگن عرضلر، شکایتلر، تکلیفلرنی عالي حکمدارگه یېتکزیشدن عبارت بۉلگن. جایلرده رۉی بېره‌یاتگن عدالتسیزلیک، ترتیبسیزلیک، دولت و جمعیت منفعتیگه ضد ایشلر حقیده رۉی۔راست معلومات آلینگچ، مخصوص وکیللر ۔ امینلر (یعنی ایشانچلی وکیللر) او یېرگه باریب، واقعهنی اۉرگنیب، تېگیشلی چاره‌لر کۉرگنلر.

بو دورده‌گی مهم‌ لوازملردن ینه‌ بیری بو ۔ تواچی دیر. تواچی عالي فرمانگه کۉره‌ جایلرگه باریب حربي یوریش اوچون لشکر تۉ‌پلش بیلن شغللنگن. بو وظیفه‌ نینگ مهم‌لیگینی شرف الدين على یزدي مبالغه‌ بیلن «عالي حکمداردن کېیینگی یوقاری درجه‌ده‌گی دولت منصبی» دېیه بهاله‌یدی.

دولت باشقروویده اساساً تۉرتته وزیرلیک ایشلری مکمل درجه‌ده تشکیل اېتیلگن و اولر اۉز وکالتلری دایره‌سیده تورلی ایشلرگه مسوول حسابلنگن. بیرینچیسی، مملکت و رعيت وزیری (باش وزیر) مملکت نینگ مهم‌ ایشلری، کونده‌لیک معامله‌لر، خلق احوالی، ولایتلرده آلینه‌دیگن حاصل، سالیقلر، اولرنی تقسیملش، آبادانچیلیک ایشلری، خزینه‌ احوالی کبی مهم‌ وظیفه‌لرنی بجرگن.

ایکّینچیسی، حربي وزیر حربيلر نینگ معاشی، علیحده‌ خدمتلری اوچون اولرگه تحفه‌ قیلینگن یېر۔سوولر باشقرووی (قید اېتیش معناسیده)، قورال۔اسلحه‌ تأمیناتی، حربي کۉریکلرنی تیارلش، جنگلرده یره‌دار بۉلیب خدمتگه یراقسیز بۉلگنلرگه نفقه‌ تعیینلش و باشقه‌ حربي مسأله‌لر بیلن شغللنگن.

اوچینچیسی، ملکچیلیک و سالیق ایشلری وزیری تورلی سببلرگه کۉره‌ اېگه‌سیز قالگن مال۔ملکلرنی نظارتگه آلیش، سوداگرلردن زکات و باج آلیش، مملکت چاروالری، اۉتلاق۔ییلاولرنی باشقریش، اولر نینگ برچه‌سیدن توشه‌دیگن درآمدلرنی سقلش، ملکچیلیکده‌گی ميراث خۉرلیک ترتیبلرینی عملگه آشیریش کبی وظیفه‌لرنی بجرگن.

تۉرتینچیسی، مالیه‌ وزیری لوازمی بۉلیب، بوتون سلطنت اداره‌لری نینگ کیریم۔چیقیملری، خزینه‌دن صرف قیلینه‌یاتگن برچه‌ خرجتلر حسابینی آلیب بارگن. بوندن تشقری عدلیه‌‌ وزیرلیگی  هم فعالیت یوریتگن بۉلیب، اوچ کۉرینیشده ایش آلیب بارگن. عدلیه‌‌ وزیرلیگی تۉغریدن۔تۉغری دنیاوي ایشلر بیلن شغللنسه، حربي محكمه (لشکر قاضیسی) اېسه علیحده‌ فعالیت کۉرستگن. شریعت ترتیبلری بیلن اېسه اسلام قاضیسی شغللنگن. قانون آلدیده جوابگرلیک برچه‌گه برابر بۉلگن. مثلاً، امیر تېمور نینگ نبیره‌سی پیر محمد ابن عمر شیخ اۉز قیلمیشی اوچون عدلیه‌‌ وزیرلیگیده قتّيق سۉراق قیلینیب، عیبیگه یره‌شه‌ جزا بېریلگنی و بو حقده شخصاً امیر تېمور نینگ اۉزی فرمان بېرگنی تاریخي منبعلرده اۉز عکسینی تاپگن.

بو دورده خط و خبر یېتکزیش خدمتی شکلاً‌ تیلگه آلینمسه‌۔ده، اما مضموناً اۉزی نینگ اېنگ یوکسک رونق درجه‌سیگه کۉتریلگندی. امیر تېمور باشقروو نینگ ایلک کونلریدن خط و خبر خدمتینی جاري اېتیشگه فرمان بېرگن. بو خدمت نینگ اهمیتی حقیده اۉشه‌ زمان گواهلریدن بیری هسپانیه‌لیکيه اېلچیسی Klavixo شونده‌ی یازه‌دی: «بوتون سلطنت اوزره‌ بیر کونلیک یۉل آره‌لیغیده‌گی هر بیر مسکنده تۉ‌ختش جایلری بنا اېتیلگن بۉلیب، اولرده ۱۰ ته‌دن ۲۰۰ تهگچه آت۔اولاو سقلنگن. خدمت یوزه‌سیدن یۉلگه چیققن هر بیر شخص یاکه گروه مذکور جایلرده تۉ‌ختب دَم آلیب، آتلرنی المشتیریب ینه‌ یۉلده دوام اېته‌وېرگن. اولر حتا اهالی یشهمه‌یدیگن یېرلرده هم ایشلب تورگن. ترتیب غایتده‌ قطعي بۉلیب، مذکور خدمتدن فایده‌لنووچیلر مینگن آت تۉ‌ختش جایلردن ییراقده یراقسیز بۉلیب قالسه، یۉلده اوچره‌گن آتلیق نینگ، کیم بۉلیشیدن قتعی نظر، امیر می، حربي می، حتا عالي حکمدار نینگ اۉغلی می، آتینی آلیب، مینیب کېتیشگه حقلی بۉلگن».

خلاصه‌ اۉرنیده شونی تأکیدلش جایزکه، امیر تېمور دوریده شکللنگن دولت باشقرووی اۉزی نینگ هر تامانله‌مه مکمللیگی بیلن باشقه‌ دور دولتچیلیگی باشقروویدن اجره‌لیب توره‌دی. بو دورده جاري اېتیلگن قانون۔قاعده‌لر نینگ بجریلیشی جوده‌ قتّيق نظارتگه آلینگن. صاحبقران حضرتلری نینگ «سلطنتده شونده‌ی ترتیب اۉر‌تدیم كه، اونینگ بیر بورچیدن (شرقیدن) باشیده آلتین تۉله‌ سبد بیلن یۉلگه چیققن اۉسپیرین، تا سلطنتیم نینگ او بورچیگه (غربیگه) یېتگونگه قدَر، بلاغت یاشیگه یېتسه هم كه، باشیده‌گی آلتینلردن بیر دانه‌ هم کمه‌یمسلیگیگه مېن اۉزیم کفیلمن»، دېیه ایتگن گپلری اۉشه‌ دورده دولت باشقرووی نینگ نقدر ترتیبلی تشکیل اېتیلگنلیگیدن دلالت بېره‌دی.

 

تاریخ فنلری پروفېسوری شایسته اولجه‌ییف 



شو موضوعده

بابري‌لر نینگ «فرمانِ عالي»لریگه باسیله‌دیگن مُهرلر تاریخی

بابري‌لر هندوستان‌گه فاتح صفتیده کېلگن بۉلسه‌لر هم، اولر قۉل آستیده‌گی محلي هندولر نینگ حرمتینی قازانه آلگنلر و اولرگه معقول بۉلگن عنعنه‌ و اودوملرنی یۉلگه قۉیدیلر.

تورکستان مختاریتی حقیده نیمه‌لرنی بیله‌سیز؟

۲۸ نوامبرده تشکیل تاپه‌یاتگن دولت‌نینگ نامی انیقلنیب «تورکستان مختاریتی» دېب اتله‌دیگن بۉلدی. بوتون روسیه تأسیس قورولتایی چقیریلگونگه قدَر حاکمیت تۉله‌ روشده تورکستان مؤقت کېنگشی و تورکستان خلق (ملي) مجلسی قۉلیده بۉلیشی حقیده قرار قبول قیلیندی.

امیر تېمور بویوک دولت اساسچیسی

اونینگ «قَی بیر جایدن بیر خشت آلسم، اۉرنیگه اۉن خشت قۉیدیردیم، بیر درخت کېستیرسم، اۉرنیگه اۉنته کۉچت اېکتیردیم»، دېگن سۉزلری بنیادکارلیک، یره‌تووچنلیک فعالیتی نینگ یقّال تصدیقی دیر.