استاد خلیلي و علامه اقبال تېموري‌لر شهنشاهی - بابر شاه حضوریده

قنی اېندی، تیموري‌لر شهنشاهی بابر هم تکبیر فریادی بیلن عصرلر آشه یاتگن اۉرنیدن توریب، یوتقزیلگنلر اۉرنینی تۉلدیریش اوچون، درویش مشرب شاعر یانیده توخته‌سَیدی و سلطنتی زوالسیز بۉلگن بویوک تنگری حضوریده سجده‌گه باش قۉیسَیدی...

 

 

استاد خلیلي و علامه اقبال تېموري‌لر شهنشاهی - بابر شاه حضوریده

استاد خلیلي حقیده ایکّی آغیز سۉز

اتاقلی شاعر، تاریخچی، ادبیاتشناس و تدقیقاتچی استاد خلیل الله خلیلي افغانستان‌ده امیر حبیب الله دوری نینگ مالیه وزیری بۉلمیش مستوفی الممالک محمد حسین نینگ فرزندی اېدی. اونینگ آ‌ته‌سی امیر امان الله تامانیدن اۉلدیریلگندن کېین، عایله آغیر احوالگه توشدی. اۉزی آل یحیا دوریده سیاسي سببلرگه کۉره بیر مدت قماققه سالینیب انچه مدتلر سورگونلیک شرایطیده حیات کېچیردی.

او افغانستان‌ شمال ولایتلری مدرسه‌لریده تنیقلی عالملردن علم اۉرگنیب عقلي و نقلي فنلر بیلن بیرگه، عرب تیلی و ادبیاتینی اۉزلشتیردی، یېتوک ادیب و شاعر بۉلیب کمالگه یېتدی. ادبیات، صنعت، سیاست، فلسفه و عرفان ساحه‌لریده او یازگن منظوم و منثور اثرلر سانی ۶۲ ته‌گه یېتیب باره‌دی. «غزنوي‌لر سلطنتی» کتابی، «بابر آرامگاهی» رساله‌سی، هرات شاعرلری حقیده‌گی تذکره‌سی، جلال الدین رومي نینگ «فیه مافیه » (ایچینده‌گی ایچینده دور) اثری حقیده علمی تدقیقاتی، شعرلر دیوانی و باشقه لر اېل ویورت آره‌سیده مشهور دیر.

او یازگن اثرلردن بویوکوک خاقان سلطان محمود غزنوي‌، سلطان حسین بایقرا، علیشېر نوایی، شونینگدېک ظهیرالدین محمد بابر و اونینگ سلاله‌سیگه نسبتاً یوکسک حرمت و چېکسیز محبت و اخلاصنی سېزیب توره‌میز. اونینگ حقانی تحلیل و خلاصه‌لری اینیقسه «غزنوي‌لر سلطنتی»، اېران‌لیک متعصب تاریخچیلر تامانیدن خراسان سلطانی محمود غزنوي‌گه بیلدیریلگن ناتۉغری تهمتلر نینگ اساسسیزلیگینی کۉرستیب، ترقه‌تیلگن تۉقیمه دعوالرنی رد اېتیشگه یاردم بېردی.

استاد خلیلي سورگوندن کېین، کابل‌‌ اونیویرستیتی معاونی، مطبوعات مستقل رئیسی، ظاهرشاه نینگ مطبوعات مصلحتچیسی، پارلمان وکیلی، عراق و عربستان‌ده افغانستان‌ اېلچیسی بۉلیب ایشله‌دی. او متناوب شکلده تاشکینت‌ده اۉتکزیله‌دیگن آسیا۔افریقا کنفرانسی نینگ فعال و دایمی اعضاسی اېدی. اۉزبېکستان‌لیک ادیب و شاعرلر بیلن دایمی ملاقاتده بۉلیب کېلدی. اینیقسه اۉزبېکستان‌ مشهور شاعری غفور غلام بیلن دۉستلیک مناسبتلری نهایت مستحکم و قلین اېدی. غفور غلام فارسي تیلده یازگن بیر تورتلیگیده: «این خلیل افغاني است یا خلیل رحمانی؟ » یعنی بو افغانستان‌ خلیلي می یاکه ابراهیم خلیل می دېب اونی اعزازله‌گن اېدی.

خلیلي قصیده و مثنوی ژنرلریده زمانه میزنینگ ایلغار شاعرلریدن بیری حسابلنه‌دی. او غزنوي‌لرنینگ مشهور سرای شاعری فرخی سیستانی اسلوبینی ینگی روحده تیکله‌دی و اۉزی نینگ کۉپ شعرلرینی شو ژانرده یازدی. ییگرمنچی عصرده افغانستان‌، اېران، پاکستان و تاجکستان‌ده بو ساحه‌ده اونگه تېنگ کېله‌دیگن شاعر کم تاپیلسه کیره‌ک.

استاد خلیلي اولکه‌ده قانلی اوروش باشلنگندن کېین قالگن عمرینی تورلی شرق و غرب مملکتلریده مهاجرتده اۉتکزیب، ۱۹۸۸ییل پشاور شهریده حیاتدن کۉز یومدی. اونینگ تابوتی کابل‌‌گه کېلتیریلیب، کابل‌‌ اونیویرستیتی ساحه‌سیده، سید جمال الدین مقبره‌سی یانیده دفن اېتیلدی.

قوییده‌گی مقاله اونینگ بابر و بابري‌لر سلاله‌سیگه بۉلگن چېکسیز مهر و یوکسک حرمتینی کورسه‌ته‌دی. مقاله نیو یارک شهریده فارس، اۉزبېک و افغان تیللریده نشر اېتیلیب کېله‌یاتگن «پیمان» مجله‌سی نینگ بیرینچی سانیده باسیلگن اېدی. مجله تنیقلی عالم و استعدادلی رسام دوکتور عنایت الله شهرانی تامانیدن تاسیس اېتیلیب، اونینگ محررلیگیده کتّه حجمده نشردن چیقردی. بیز اونی اۉزبېک تیلیگه اوگیریب، حرمتلی اوقوچیلریمیزگه تقدیم اېتماقده‌میز.

شرعي جوزجانی

 

سرداش دۉست

 کوندوزلری هم لحددیک قرانغوو دهشتلی بۉلگن بو آواره‌لیک دوریده، بوتون دنیا مقیاسیده بیز اوچون ماتم توتیب هیچ آشنا فریاد چېکمه‌یدیگن و هیچ بیر دردلی کۉنگیلده آه توتونی اوره‌لمه‌یدیگن شرایطده - وطنسیزلیک دردلی النگه‌لری ایچره توریب، اېسکی قدردان آشنانی اېسلب قالدیم.

 ۴۴ ییل بورون حیاتدن کۉز یومگن بۉلسه هم، اونینگ مهرگه توله قیمتلی سۉزلری حاضرگچه کۉنگلیمیزگه قوت بېریب، بیزگه جان آزیغی ینگلیغ راحت بغیشلب کېله‌دی.

 آچیق و یاپیق دردلرنی بیلوچی، جلال الدین رومي و شمس تبریزي سرلریدن باخبر بو ذات، بهار بولوتلری سینگری گوهر تۉله معرفت دریاسیدن اولوش آلیب، یامغیر کبی اصل دېنگیزگه قیتگن.

 ابدي عشق کویچیسی، عصر بلالی، اسلام شاعری و متفکری، شرق آزادلیگی جرچیسی، بویوک سۉز صاحبی محمد اقبال لاهوري، الهی ابدي رسالت مکانی و نجاتکارلر پیشواسی محمد بن عبدالله توغیلگن اولکه‌سی – حجاز دیاریدن کېین بیزنینگ قانگه بویلگن اولکه‌میز- افغانستان‌نی یخشی کۉرردی و اونینگ هربیر تاش و تیکانیگه محبت کۉزی بیلن باقردی.

 او، اولکه میزنی «آسیا یوره‌گی» دېب اتب، جهانگیرلی نغاره‌سی آوزینی تاریخ چوقّیلریدن- گاهی هندوستان‌ معبودلر عبادتخانه‌لری اوستیدن سومنات‌ده، گاهی کویدیروچی چوللر آرتیدن اېشیتردی.

 او، مناجات اهلی جماعه‌سیدن بۉلمیش عبدالله انصاري‌ خانقاسی «گذرگاه»نی زیارت قیلیش و تونلری اونینگ الهی ذکرلرینی (انصاري‌ نینگ «الهی نامه» اثریگه اشارت) اېشیتیشدن سۉنگ، گۉزل کابل‌‌‌نی کۉریش مقصدیده، قندهارده اسلام پیغمبری «خرقه»سی نینگ اېتگینی اوشلگن اېدی. اونینگ روحانی رهبری و کۉکلرگه کۉتریلیشی پیشواسی جلال الدین محمد بلخی رومي آی و قویاش یاغدوسیده کۉز یاریتگن دیار- بلخ‌گه کۉنگیل بېرگن اېدی.

 او، بویوک محمودنینگ باش کېنتی (پایتختی) غزنه شهریده بۉلیب، عشق «لایخوری» (سنایی) غزنوي‌ نینگ دنیا قره‌شینی اۉزگرتیریب، اونینگ توبه قیلیب تصوفگه کیریشیگه سبب بۉلگن مجذوب فقیرگه اشاره بیلن جرعه – جرعه جان کویدیروچی شراب ایچگن، سنایی حدیقه‌سیدن (شاعرنینگ «حدیقة الحقیقة» یعنی «حقیقت باغی» اثریگه اشاره) حقیقت معطر گل لرینی تیریب آلگن اېدی.

 هه، انه شونداق قره تونلرده مېنگه تانیش بۉلگن اوشه آوازنی قیدیره باشله‌دیم.

 اوشبو سحرلی آواز حاضرگه چه هم بیزنینگ تاغلریمیز و دره‌لریمیزده انعکاس اېتیب توریبدی.

 حاضرگچه هم بیزنینگ اېرکک و عیاللریمیز اونینگ هر بیر سۉزینی کۉزده یاش بیلن اۉقییدیلر.

 

هندوستان‌ نینگ اېرکین فکرلیلری بیلن تنیشیش

 بو سېسلر باله‌لیگیمدن‌آق مېنینگ خاطره‌مده ایلدیز آتگن اېدی. سکّیز یاشلیگیمده هندوستان‌ نینگ بعضی بیر حرفکر، اېرکسېور رهبرلری اولکه‌میزگه سفر قیلیب، فقیر قۉشنیلری اوییدن پناه تاپگن اېدیلر.

 حدیث عالملری نینگ امامی مولانا سیف الرحمان، اېرکسیورلر پیشواسی مولانا عبیدالله اۉزیگه خاص وقار و صلابتی بیلن حاضر هم اېسیمده. اولرنینگ هر بیری اۉزیگه نسبتا یوکسک احترام تویغولرینی خاطره دفتریمده یازیب قالدیرگن.

 بو ایکّی کوره‌شچی عالم مهاجرلیک شرایطیده اۉز فرزندلری بیلن نهایت محترم مهمانلر صفتییده « مستوفی الممالک» مهمانخانه سیده اوچ ییلگه چه اقامت قیلگن.

 اوشنده امرتسرلیک شاعرنینگ فارس تیلیده یازگن «مد وجزر اسلام» دېگن بیر منظومه‌سی اولرنینگ حضوریده اۉقیلردی. ذوق و سلیقه‌لی آخوندیمیز اوندن بیر نسخه کۉچیریب آلیب، اۉزی نینگ قیشلاقچه شیوه‌سیده بعضا اونی زمزمه قیلردی. اوشه شعرلر باله‌لیگیم پیتیده قلبیمگه اۉز تأثیرینی اۉتکزگن اېدی. حاضرچه هم اوندن ایریم مصرعلری مضمونی ایسیمده:

 «اۉزنی بۉرانگه تاپشیرگن کونلرنی یاد اېته‌یلیک، روم کېمه‌سی بلا گردابیگه اوچره‌گن اېدی. اوشنده بیز یره‌تگن نینگ نامی بیلن کېمه‌لرنی سووگه سالدیک...».

 زمان اۉتیشی بیلن حادثه‌لر باشقه‌چه توس آلیب، تاریخ ورقلری قیتریله باشله‌دی. مرحوم مولانا عبیدالله هندوستان‌گه قیتیب باردی و بویوک کوره‌شچی مولانا سیف الرحمان هم آخرت یۉلینی توتدی.

 اوشنده محمد اقبال نینگ اقبال قویاشی پارله‌ی باشله‌گن اېدی. اونینگ آوازه‌سی سۉز استادی صفتیده بیز نینگ ادبي انجمنلریمیزگه هم یۉل آچیب، شعرلری نینگ نسخه‌لری کابل‌‌گه ییتیب کېلر اېدی. شکلا ینگی، اما مضمونی عجایب و هیجانلنتیروچی، باشدن – آیاق باشقه رنگ و توسده یازیلگن و سۉز اوزَنی بوتونلی اۉزگرگن شعرلر اېدی بولر.

 اونینگ شعرلریده خط و خال، قاش یایی، کپریک اۉقی، دوداقلر لعلی، بناگوش تانگی، تکرار اۉخشَتیشلر، حلقه۔حلقه استعاره‌لر، تجنیسلر، تاریخ ایتیشلر، اغراق۔مبالغه‌لر اۉز اۉرنینی توحید، انقلاب، اۉزلیکنی انگلش، اۉزلیکدن چیقیش سرلری، انسان کرامتینی تیکلش، ظلم و ستملرگه قرشی کوره‌ش غایه‌لریگه تاپشیریلگن اېدی.

 کتاب سوداگرلری بیز نینگ شرقی قۉشنیمیزدن واقف دېوانی، ظهوری نینگ اثرلری، شونینگدېک ورقه و گلشاه و سبز پری کتابلری اۉرنیگه اېندی «پیام مشرق»، «ارمغان حجاز»، «بال جبرئیل»، «جاوید نامه»، «اسرار خودي»، «رموز بیخودي»، «پس چه باید کرد ای اقوام شرق»، «مسافر»، «بندگي‌نامه»نی کېلتیرردی.

 «قول فیصل» کتابیگه کیریتیلگن خان آرزو، صهبایی و حزین نینگ لفظي نزاعلری اۉرنیگه حق و باطلنی بیر۔بیریدن اجره‌توچی سۉزلر جای آلگن اېدی.

 اوشنده، لاهور شهریده محمد اقبال دېگن شونداق بیر کیشی سۉز ملکیگه قدم قۉییبدی که او شعر اېکیب، قیلیچ اوندیررمیش، النگه سیپیب یولدوز تیریب آلرمیش، بویره اوستیده اولتیریب «کیقباد» تختینی ایستر اېمیش، دېگن میش۔میشلر ترقلگن اېدی. ینه اېل آره‌سیده: «اونینگ اۉتکیر قره‌شی حاضرگی زمان واقعه۔حادثه‌لریده ایلانلرنی اۉز اچّیقلیگی بیلن تۉلقینلنتیره‌دیگن زهرنی کۉرر اېمیش. اسلام مدنیتینی چوقور اۉرگنیب، غرب فلسفه‌سینی اۉزلشتیریب آلگن بوذات، شرق ترقیاتی نینگ سر۔اسراری شرق دیاری فرزندلری نینگ وجودیده و مسلمانلر نینگ ترقیات یۉلیدن باریشلری اولرنینگ اۉزلریگه باغلیق، دېگن شعارلرنی کۉترگن اېمیش»، کبی سۉزلر آغیزدن آغیزگه اۉتیب یورردی.

 

 اوچره‌شو بختی

 هجري شمسي ۱۳۱۲ ییلی ( ۱۹۳۴ ) کابل‌‌ نینگ آب۔هواسی بهارگه یوز توتدی. قویاش کولیب، سوولر آرام آلیب، شباده‌لر ملایم اېسه باشلگن اېدی.

 بیرلیک کویچیسی علامه شاعر محمد اقبال دۉست قۉشنی اولکه‌گه اېمس، بلکه اۉز اوییگه تکلیف اېتیلگن اېدی. او کۉزی بیلن کۉرمه‌گن بۉلسه هم، بیر عمر مقتب کېلگن دیار بیلن یقیندن تنیشیب، اۉز حرارتینی اونگه نثار قیلماقچی اېدی. «اي قوم، قولاغیم بو قیشلاقدن بیرته‌سینی سېویب قالگن. بعضا قولاق کۉزدن آلدین عاشق بوله دی!». (مقاله مؤلفی کېلتیرگن عربچه بیر شعرنینگ ترجمه‌سی. مترجم).

 او، اۉز شعر گوهرلری بیلن بو یورت نینگ تاریخ صحیفه‌لرینی بېزه‌تیب، هر کونی تانگ چاغی قویاش چیقیشینی بورگوتلر آشیانی بۉلمیش یوکسک تاغ چۉقّیلریده تماشا قیلماقچی اېدی، شونینگدېک آقشاملری بو دیارنینگ مست و دېوانه دریالریدن حیات قۉشیقلرینی تینگلب، تون یرمیده اونینگ اویغاق یولدوزلری بیلن سِرلشیب، ایاق یلنگ آدملری منگله‌ییده ایمان نورینی، کۉزلریده غیرت اوچقونینی مشاهده قیلیش نیتیده اېدی.

 آدملرکوچه و خیابانلرده اونینگ اولاوینی خرسندچیلیک و اخلاص بیلن کوتیب آلدیلر.

 اوشه وقتلرده مېن یاش ییگیت اېدیم و دۉستلر مېنی ینگی شاعر صفتیده اېندی-اېندی قبول قیلگن اېدی. وزیرلر کابینه‌سی منشیلری قطاریده، مدیرلیک درجه‌سیده ایشلردیم. شو سببلی مېنی هم دوکتور اقبالنی کوتیب آلوچی میزبانلر جمله‌سیگه قۉشگن اېدیلر. مبادا شعر و تاریخ بۉییچه سۉز کېته‌دیگن بۉلسه، اوشنده قۉلیمدن کېلگن خدمتنی بجریشیم اوچون، شونداق شرفگه اېگه بۉلگن اېدیم.

 بیر کونی مهمانلر عصر نمازینی بابري‌لر شهنشاهی ظهیرالدین محمد بابرنینگ ابدي یاتر جایی بۉلمیش باغیده ادا اېتیب، مقبره‌سینی زیارت قیلیش بیلن فاتحه اۉقیشماقچی اېکنلیکلری بیلدیریلدی. مېن عزیز دۉستیم مرحوم سرور گۉیا اعتمادي بیلن بابرشاه باغیگه یېتیب باردیم.

 اېسکی چنار درختلری نینگ قلین و سرلی سایه‌سیگه بورکنیب، شرشره لرحیاتبخش موسیقه‌سینی تینگلب، گللر و اۉسیملیکلر عطریده تورگن باغ، کون دوامیده استه۔سیکین هندوکش تاغی آرتیگه اۉتیب، تون خلوتخانهطسیگه یۉل آلماقچی بۉلگن آلتین قویاش اۉپیچلری نینگ گواهی بۉلگن اېدی.

 اقبال، هر بیری علم و ادب نینگ پارلاق یولدوزی بۉلمیش اۉز دۉستلری مرحوم سر راس مسعود، سید سلیمان ندوي بیلن بیرگه عمر شیخ اوغلی بابر آرامگاهی آلدیده فاتحه اۉقیش، اخلاص و ارادت عرض اېتیش اوچون تۉخته‌دی. اولر بابري‌لر امپراطورلیگیگه اساس سالیب، اۉز اولادلری بیلن اوچ یوز ییلگچه بویوک اولکه تقدیرینی بېلگیلش یۉلیده خدمت قیلگن، اۉزی و سلاله‌سی قالدیرگن قصرلر، باغلر و عجایب یادگارلیکلر صلابتی و گۉزللیگی بیلن بو گون هم برچه شرق و غرب سیاحلرینی حیرتگه سالیب کېله‌یاتگن بو اولوغ انسان نینگ مقبره‌سینی زیارت قیلیشگه مشتاق اېدیلر.

 اقبال اۉزاقدن اولر آره‌سیده اجره‌لیب تورردی. قۉلیده یۉغان عصا اوشله‌گن، یاقه‌سیده‌گی توگمه‌لری اۉتکزیلگن، بدنیگه یاپیشیب تورگن قاره رنگ پلَشی(بالاپوش سیمان تار، اوزون ونازک کییم) آیاقلرینی آخرگه چه یاپیب تورردی. هندچه آهارلنگن آق شلوار، یلتیراق قاره بوتی بیلن کیشی دقتینی اۉزیگه تارتردی. افغانچه قاره کول قلپاغینی باشیگه اېگری قۉیگنی مولوی(رومي) نینگ ترتیبسیز اۉره‌لگن سلّه ۔ پېچینی اېسله‌تردی.

 اونینگ تۉلقینلنیب تورگن قرارسیز قرشلری کیشی قلبیگه چوقور تأثیر اۉتکزردی. اقبال مقبره‌گه اۉرنه‌تیلگن مرمر لوحه‌نی اۉقیشده باشقه‌لرنی آرتده قالدیریب، اونینگ هر بیر بیتینی هندچه شیوه ده نهایت فصاحت بیلن خودّی اولرنی اۉزی یازگندېک قیلیب، ذوق و افتخار بیلن اۉقیی باشله‌دی:

 پادشاهی کز جبینش تافتی نور اله

 آن ظهیرالدین محمد بود بابر پادشاه

 باشکوه و دولت و اقبال و عدل وداد و دین

 داشت از توفیق و فیض و فر و فیروزی سپاه

 عالم اجسام را بگرفت و شد روشن روان

 بهر فتح عالم ارواح چون نور نگاه

  ترجمه سی:

 «ظهیر الدین محمد بابر پادشاه نینگ منگله‌ییدن الهي نور یاغیلیب تورردی.

 او، شکوه، دولت و اقبال، عدالت و انصاف بیلن یشب اۉتدی، توفیق، فیض و برکه، فتح و غلبه هردایم اونینگ سپاهی اېدی.

 او، مادي دنیانی اېگللب آلگندن کېین، پارلاق روحی بیلن، نظر نوری کبی، روحلر عالمینی اۉزلشتیریش مقصدیده، او دنیاگه سفر قیلدی.

 او، جنتدن جای آلگندن کېین میندن اونینگ وفات ییلینی سۉرشدی. مین:

“فردوس دانم جای بابر پادشاه»، دېب جواب بېردیم» (قۉش تیرناق ایچیده‌گی جمله‌دن ابجد حسابیده بابر شاه نینگ وفات ییلی کېلیب چیقه‌دی- مترجم).

 مرمر لوحه نینگ آرتیده یازیلگن نثری سطرلرنی اۉقیشده همراهلریدن بیری اونگه یاردم بېردی. سطرلر ترجمه‌سی: «ابوالمظفر نورالدین محمد جهانگیر بن عرش آشیان جلال الدین محمد اکبر پادشاه، حضرت جنت مکان ظهیرالدین محمد پادشاه غازی نینگ مبارک روضه‌لرینی زیارت قیلیشگه مشرف بۉلگنده اوشبو لوحه نی بویوردیلر. تختگه اۉلتیریش نینگ اوچینچی ییلی، یعنی ۱۰۱۶ ییلگه تۉغری کېله دی».

 همراهلردن بیری: «بو باغ نینگ شکوه و گۉزللیگی بابرنی شو قدر مهلیا اېتگن اېدی که، او اۉز جسدینی هندوستان‌دن بو یېرگه آلیب کېلیشنی وصیت قیلدی»، - دېدی.

 اقبال باشینی انکار معناسیده تېبره‌تیب، وصیت نینگ اصل سببینی اۉز تحلیلیچه ایضاحله‌ماقچی بۉلدی، ایشله‌تیله بېریب اېسکیریب کېتگن دفترچه‌سینی مرمر اوستیگه قۉیدی، کیچکینه‌گینه قلمینی آلیب، یازه باشله‌دی. یازیش جریانیده او نیمه‌لرنیدیر شیبیرلر، گاه قویاش باتیشیگه کۉز تیکیب، گاه نیمه لرنیدیر اېشیته یاتگندېک، بابر آرامگاهیگه باقردی. اونینگ قولاقلریگه قه‌یېردن‌دیر سېس کېله‌یاتگن اېکن؟

 اۉزی نینگ آسمانی الهام منبعلریدن می یاکه بو یېرده تاشلر آستیده تۉپراققه ایلنیب یاتگن جسددن می؟

 اۉن – اۉن بیش دقیقه‌لیک سکوت و انتظارلیکدن سۉنگ اقبال چرچب، اوزاق سفردن قیتگن یولاوچی کبی بیر توخته‌دی و اوشه لحظه تیموري‌لر خاقانی یاستیغی اوستیده یازیب توگتگن قوییده‌گی غزلنی اونی کوتیب تورگن مشتاقلر قولاغیگه ارمغان اېتدی:

 بیا که ساز فرنگ ازنوا برافتاده است،

 درون پردۀ او نغمه نیست فریاد است.

 زمانه کهنه بتان را هزار بار آراست،

 من از حرم نگذشتم که پخته بنیاد است.

 درفش ملت عثمانیان دوباره بلند،

 چه گویمت که به تیموریان چه افتاده است؟

 خوشا نصیب که خاک تو آرمید اینجا،

 که این زمین زطلسم فرنگ آزاد است.

 هزار مرتبه کابل‌‌ نکوتر از دهلی است،

 «که آن عجوزه عروس هزار داماد است”

 درون دیده نگه دارم اشک خونین را،

 که من فقیرم و این دولت خداداد است.

 اگرچه پیر حرم ورد لااله دارد،

 کجا نگاه که برنده تر ز پولاد است.

 ترجمه سی:

 کېل، اېندی فرنگلر سازی نوادن قالگن، اونینگ پرده لریده، نغمه اۉرنیده فریاد یاته‌دی.

 زمانه اېسکی بتلرنی مینگلب مرته بېزه‌تیب کۉرستگن بۉلسه هم، مېن اساسي پیشیق بۉلگن حرم دن واز کېچمه‌دیم.

 عثماني‌لر بیراغی قیته‌دن یوکسَلیب هیلپیره‌سین. مېن، تیموري‌لرگه نیمه بۉلدی اخیر؟ دېب اۉیله‌یمن.

 سېنینگ تۉپراغینگ بو ییردن قۉنیم تاپگنی قنچه یخشی بۉلدی، نېگه که بو جای فرنگیلر طلسمیدن آزاد اولکه دیر.

 کابل‌‌ مینگ مرته دهلي‌دن یخشیراق، نیگه که او- مینگ کویاوگه کېلین بۉلیب کېلگن کمپیر دیر.

 مېن قانلی یاشلریمنی کۉزیمده سقله‌یمن، نیگه که بو مېن فقیرگه خدا بېرگن دولت دیر.

 حرم پیری «لااله» (توحید کلمه‌سی)نی ذکر قیله‌یاتگن بۉلسه هم، اونینگ کۉزلریده پولاتدن هم اۉتکیرراق قره‌شلر کۉرینمه‌یدی».

 بیز بیر نېچه افغانستان‌لیکلر، اولکه‌میز خلقی افتخارینی بونداق بیر نېچه قیسقه، اما ییتوک، پارلاق و گۉزل سۉز و عباره‌لر بیلن تمثیل اېتگن بو انسان نینگ یوز و کۉزیدن اۉپدیک.

 مهمانلر شاهلر دخمه‌سیدن مسجد تامانگه قره‌ب شاشیلدیلر. تاش زینه‌لردن توشدیک. سر راس مسعود اذان، اقبال اېسه اقامت اېتدی، سید سلیمان ندوي امام بۉلدی، بیز اونگه اقتدا قیلیب نماز اۉقیدیک.

 مرمر تاشلردن قوریلگن، چنار و ارغوان برگلری آره‌سیده یلتیراق مرواریددېک پارلب تورگن مسجد خلوتخانه‌سیده یوز بېرگن اۉشه نماز و نیاز کویینیشینی کیم هم اونوته آلسین؟!

 سوو تامچیلری، درختلر نینگ هر بیر برگیده‌گی نورلی ذره‌لر اوشبو سیغینیش سجده‌سیده بیز بیلن شریک اېدی دېب اۉیله‌دیک.

 قنی اېندی، تیموري‌لر شهنشاهی بابر هم تکبیر فریادی بیلن عصرلر آشه یاتگن اۉرنیدن توریب، یوتقزیلگنلر اۉرنینی تۉلدیریش اوچون، درویش مشرب شاعر یانیده توخته‌سَیدی و سلطنتی زوالسیز بۉلگن بویوک تنگری حضوریده سجده‌گه باش قۉیسَیدی.

 

یازوچی: استاد خلیل الله خلیلي

پروفیسور شرعي جوزجاني ترجمه‌سی



شو موضوعده

بابري‌لر نینگ «فرمانِ عالي»لریگه باسیله‌دیگن مُهرلر تاریخی

بابري‌لر هندوستان‌گه فاتح صفتیده کېلگن بۉلسه‌لر هم، اولر قۉل آستیده‌گی محلي هندولر نینگ حرمتینی قازانه آلگنلر و اولرگه معقول بۉلگن عنعنه‌ و اودوملرنی یۉلگه قۉیدیلر.

تورکستان مختاریتی حقیده نیمه‌لرنی بیله‌سیز؟

۲۸ نوامبرده تشکیل تاپه‌یاتگن دولت‌نینگ نامی انیقلنیب «تورکستان مختاریتی» دېب اتله‌دیگن بۉلدی. بوتون روسیه تأسیس قورولتایی چقیریلگونگه قدَر حاکمیت تۉله‌ روشده تورکستان مؤقت کېنگشی و تورکستان خلق (ملي) مجلسی قۉلیده بۉلیشی حقیده قرار قبول قیلیندی.

امیر تېمور دوریده دولت باشقرووی

امیر تېمور اۉز دولتچیلیک باشقرووینی دنیاوي و دیني عنعنه‌لرگه اساسلنگن حالده ایشلب چیققن اېدی. کېنگ جماعتچیلیک تامانیدن بو دور دولتچیلیک باشقرووی تاریخینی اۉرگنیش باره‌سیده‌گی ایلک ایزلنیشلرXVIII عصر نینگ باشلریده پیدا بۉلگن بۉلسه هم، هلیگچه تۉلیق تدقیق اېتیلمه‌گن. شو نینگ اوچون تېموري لر دوریده دولت باشقرووی قنده‌ی بۉگنلیگی حقیده عمومي معلوماتلرنی کېلتیریب اۉتسک.