بابر انسیکلوپیدیه‌سی حقیده

۱ علاوه‌ده ظهیر الدین محمد بابر اسمی نینگ کیریل و لاتین الفباسیده‌گی تورلی نشرلرده یازیلیشی؛ ۲ علاوه‌ده بابر حیاتی و فعالیتی موضوعیده‌گی یاقلنگن فن دوکتوری و فن نامزادلیگی علمي درجه‌لرینی آلیش اوچون یازیلگن دیسیرتّسیه‌لر و مؤلفلری رویخطی؛... ۳ علاوه‌ده بابرنامه کرونولوژی‌سی یعنی یوز بېرگن حادثه‌لرنینگ زمانی ترتیب ۔ زمانی تسلسل اساسیده، هجری و میلادی سنه‌لر بیلن شرحی؛

بابر انسیکلوپیدیه‌سی حقیده

بابرنامه حاضرگچه ییگیرمه‌گه یقین تیلگه ترجمه قیلینگن

«ظهیر الدین محمد بابر انسیکلوپیدیه‌سی» اۉزبېکستان پریزیدنتی اسلام کریموف قیسقه‌چه پیامی بیلن نشردن چیققن.

پیامده «بابامیز ظهیر الدین محمد بابر نامی بیلن هرقنچه فخرلنسک ارزییدی. اۉزبېک خلقی نینگ داوروغینی دنیاگه تره‌تگن بویوک اجدادلریمیزدن بیری اۉله‌راق، اول ذات بیزنی اۉتمیش تاریخیمیزنی قدرلشگه، کېله‌جککه بویوک ایشانچ بیلن قره‌شگه اۉرگته‌دی» دېیله‌دی.

پیام آخریده بابر میرزا بابامیزنینگ سیماسینی ابدي‌لشتیریشگه قۉل اورگن انسانلرگه صمیمي منتدارچیلیک بیلدیریلگن.

بابر انسیکلوپیدیه‌سی «بابرنامیده‌گی خلق ارا جماعت فوندی» تشبثینی قۉللب۔قوتلش، کۉپلب بابرشناس عالملر و بابر سېورلر نینگ اشتراکی و خالص اینتیلیشلری و فوند رهبری ذاکرجان مشربوف سعی۔حرکتی نتیجه‌سیده یوزه‌گه کېلیب، کتّه حجم (۷۴۴ بېت)ده یوقاری صفتلی آق قاغازده «شرق» نشریات - مطبعه  اکسیه‌دارلیک کمپنی‌سی» باسمه‌خانه‌سیده ۵۰۰۰ تیراژده نشرقیلینگن.

چیرایلی مقوانینگ بیرینچی بیتیده کتاب نامی بابرصورتی بیلن بېزه‌تیلگن، ایکّینچی بېتیده بابر نامه نینگ حیدرآباد قۉلیازمه‌سی باشلنغیچ صحیفه‌سیدن بیر پراگراف (بسم الله الرحمن الرحیم رمضان آیی سیکّیز یوز توقسان تۉقوزده فرغانه ولایتیده اۉن ایکّی یاشته پادشاه بۉلدوم...) فوتو‌سی بېریلگن. اوندن کېین قلین بیر ورقده بابرنینک نَسَبی (ظهیرالدین محمد بابر بن عمر شیخ بن سلطان ابوسعید بن سلطان محمد بن میرانشاه بن امیر تېمور) یازیلگن بیر مهر صورتی قۉییلگن. هر ایکّی صفحه‌ده‌گی صورتلر اطرافیده میناتوره ایشلنگن.

کتاب نینگ ایکّنچی بېتیده بابر نینگ بیر چیرایلی رنگلی کتته پورتریتی قۉییلگن و اوندن کېینگی صفحه ده انسیکلوپیدیه نشری مناسبتی بیلن اۉزبېکستان پریزیدنتی اسلام کریموف پیامی، امضاسی بیلن جایلشتیریلگن. برچه صحیفه‌لر نینگ چپ و راست حاشیه‌لری آخرگچه ایکّی یریم سانتی متر اندازه سیده، آچیق ماوی رنگ، تورلی کیچیک رسملر و بابر بیر بَیتی نینگ ایکّینچی مصرعی «سۉزوم نی اۉقوب ساغینغاسېن اۉزوم نی» (*) یازیلگن بیر تسمه بیلن بېزه‌تیلگن. بو ایسه کتابگه اۉزیگه خاص بیر نفاست و چیرایلیک بغیشله‌یدی.

اثرده بابرحیاتی و اونینگ سیاسي، حربي، ادبي و علمي میراثینی یاریتیش، اۉزی و سلاله‌سیگه باغلیق اساسی مادي یادگارلیکلر حقیده معلومات بار. حاضرگچه نشر بۉلگن باشقه شخصي انسیکلوپیدیه‌لردن کتاب نینگ  فرقی شونده که اونی علمي کلاسیک اسلوبده اونیویرسَل انسیکلوپیدیه یعنی علمی معلوماتنامه طرزیده یره‌تیلیشی مقصد قیلیب قۉییلیب، امکان قدر شونگه اېریشیلکن.

تحریر هیئتی نینگ اعضاسی عبدالله اعظموف کتاب مقدمه سیده تأکیدلگنیدېک بابرنامه‌ده اوندن زیاد فن ساحه‌سیگه عاید معلومات موجود. بابرنامه حاضرگچه ییگیرمه‌گه یقین تیلگه ترجمه قیلیندی، اونینگ ینه باشقه تیللرگه اۉگیریش دوام اېتماقده.

سۉز باشی قوییده‌گی سۉزلر بیلن توگه‌تیلگن (اتاقلی بابرشناس، علمي حقیقتنی ایزلش یۉلیده‌گی خالص فعالیتی اوچون ساخته عیبلاو (تهمت) بیلن قتغان قیلینگن الکساندر نیکلایویچ سمایلویچ بوندن بیرعصرچه اول «اۉرته آسیالیک یۉل سزار» ظهیر الدین محمد بابرنینگ اثرلرینی نشر اېتیش، ترجمه قیلیش و اۉرگنیش شرقشناسلر اوچون بیر شرف و سعادت دیر دېب یازگن اېدی. عالم نینگ بو سۉزلری همان دالضربلیگیچه قاله‌یاتگنی شبهه‌سیز).

کتاب متنی (آرتیکل‌لر) توگه‌گندن کېین قوییده‌گی موضوعلر بۉییچه علاوه‌لر بېریلگن:

۱ علاوه‌ده ظهیر الدین محمد بابر اسمی نینگ کیریل و لاتین الفباسیده‌گی تورلی نشرلرده یازیلیشی؛

۲ علاوه‌ده بابر حیاتی و فعالیتی موضوعیده‌گی یاقلنگن فن دوکتوری و فن نامزادلیگی علمي درجه‌لرینی آلیش اوچون یازیلگن دیسیرتّسیه‌لر و مؤلفلری رویخطی؛

۳ علاوه‌ده بابرنامه کرونولوژی‌سی یعنی یوز بېرگن حادثه‌لرنینگ زمانی ترتیب ۔ زمانی تسلسل اساسیده، هجری و میلادی سنه‌لر بیلن شرحی؛

۴ علاوه‌ده ظهیرالدین محمد بابر اثرلریده عربچه عباره و جمله‌لر (سۉزلر، آیت و حدیثلر) عرب و کیریل یازوولریده بېریلگن؛

۵ علاوه‌ده ظهیرالدین محمد بابراثرلری نینگ اۉزبېکستان‌ده نشر اېتیلیشی؛

۶ علاوه‌ده بابر انسیکلوپیدیه‌سی سۉزلیگی کیریل و عرب یازوولریده ۶۸۵ بېتدن ۷۲۸ بېتگچه (۴۳ بېت).

اولردن کېین اسملر کۉرستکیچی و قیسقرتمه‌لر رۉیخطی بېریلگن.

افغانستان بابرشناس عالملریدن فیلالوگیه فنلری نامزدی شفیقه یارقین و ادبیاتشناس حلیم یارقین آتلری مقاله، خریطه، بیبلوگرافیک معلومات و ایلویسترتسیه (تصویرلر)تیّارله‌گنلر رۉیخطیده ذکر اېتیلگن.

سۉز باشی قوییده‌گی سۉزلر بیلن توگه‌تیلگن (اتاقلی بابرشناس، علمي حقیقتنی ایزلش یۉلیده‌گی خالص فعالیتی اوچون ساخته عیبلاو (تهمت) بیلن قتغان قیلینگن الکساندر نیکلایویچ سمایلویچ بوندن بیرعصرچه اول «اۉرته آسیالیک ژولیوس سزار» ظهیر الدین محمد بابرنینگ اثرلرینی نشر اېتیش، ترجمه قیلیش و اۉرگنیش شرقشناسلر اوچون بیر شرف و سعادت دیر دېب یازگن اېدی. عالم نینگ بو سۉزلری همان دالضربلیگیچه قاله‌یاتگنی شبهه‌سیز).

انسیکلوپیدیه متنی ایچیده بېش بۉلیمدن عبارت ۲۵ یلتیراق ورق ( ۵۰ بېت)ده بابر حیاتی  و اثرلریگه تېگشلی حجتلر، رسملر و خریطه‌لر رنگلی شکلده بېش قسمگه (هر قسم سکّیز بېتگه) بۉلیب بېریلگن و بېتلر سانی رومي رقملر بیلن کۉرستیلگن.

بیرینچی قسمده بابر هیکلی، افغانستان و تورکستان‌ده تېموري‌لر و بابري‌لردن قالکن یادگارلیکلر- بابر باغیدن منظره‌لر، چهل زینه، بابر ضرب اوردیرگن سکه‌لر (آلد و آرقه تمانلریده سمرقند، کابل، آگره، لاهور و  بدخشان اسملری بار). شونینگدیک هندوستان‌ده ضرب اوریلگن تنگه‌لر صورتلری جایلشتیریلگن.

ایکّینچی قسمده بابر نامه‌ده ایشله‌تیلگن تورلی رنگلی میناتوره‌لر اۉرین آلگن.

اوچینچی قسمده هندوستان و پاکستان‌ده قالگن تاریخی یادگارلیکلر، بابرنامه‌ده کېلکن اۉسیملیکلر، یوایی و اهلی حیوانلر و قوشلر صورتلری، شونینگدیک حلیم یارقین نینگ «بابري خط» رساله‌سیدن عکسلر بېریلگن.

تۉرتینچی قسمده بابر بابرنامه و بابر دېوانی قۉلیازمه نسخه‌لریدن نمونه‌لر، دوکتور شفیقه یارقین تیّارلب نشر قیلگن ظهیرالدین محمد بابر نینگ مکمل دېوانی مقواسی صورتی، بابر نینگ مبین، عروض رساله‌لری و بابر صادر قیلگن فرمانلر قولیازمه‌لریدن نمونه‌لر بېریلگن.

بېشینچی قسمده ۲۰۱۴ ییل می آییده سمرقند شهریده بۉلیب اۉتگن خلق‌ارا کنفرانسدن صورتلر، اسلام کریموف و مشهور جاپانلیک بابرشناس ایجی مانو فوتولری، ۱۹۵۶ ییل بابرگه بغیشلب اۉتکزیلگن علمي انجمن، بابر و بابري‌لرگه تیگیشلی تورلی کنفرانسلر و ایکسپیدیتسیه فعالیتلریدن آلینگن صورتلر جای آلگن.

انسیکلوپیدیه نینگ ۱۳۴ بیتیده «بابر خلق ارا جماعت فوندی» ارتیکلی آستیده جمغرمه نینگ خارجي مملکتلر (آلمان، روسیه، هندوستان، جاپان، انگلستان، چین، افغانستان، پاکستان، آزربایجان، مجارستان، قازاغستان، قیرغیزستان)‌ده‌گی بۉلیملری، اولرنینگ تأسیس ییللری و رهبرلری ذکر اېتیلیب، سویدن (ستاکهولم‌ده ۲۰۱۴ ییل تشکیل تاپگن) بۉلیم رئيسی عبدالحکیم شرعي جوزجاني معرفی قیلینگن  و بۉلیملر جماعتچیلیک اساسیده فعالیت یوریته‌دی دېب تأکیدلنگن.

انسیکلوپیدیه آخریده انگلیس، روس و عرب تیللریده خلاصه‌لر بېریلگن و کتاب جاپان تیلیگه «بابرنامه» مترجم و ناشری پروفیسور ایجی مانو نینگ بابر انسیکلوپیدیه‌سی حقیده بیلدیرگن فکرلری نینگ انگلیس، اۉزبېک و روس تیللریده ترجمه‌سی بیلن توگه‌تیلگن.

تأکیدلش کېره‌ک که حاضرگچه افغانستان‌لیک بابر شناس محمد حلیم یارقین بیرینچی بۉلیب بابري خط بۉییچه تدقیقات آلیب بارگن و بو ساحه‌ده بیرقطار یوتوقلرگه اېریشگن. بابر انسیکلوپیدیه‌سی‌ده «بابري خط» ارتیکلی اونینگ رساله‌سی اساسیده ایضاحلنگن. 

خلاصه قیلیب ایته‌دیگن بۉلسک «ظهیر الدین محمد بابر انسیکلوپیدیه‌سی»، شکل و دیزاین یوزه‌سیدن و اۉز ایچیگه آلگن کېنگ قمراولی تاریخي، علمي، ادبي موضوعلر و بیبلیوگرافیک معلوماتلر نقطهٔ نظریدن، حاضرگچه مرکزي آسیاده تېنگی یۉق بیر علمی قاموس و حقیقی دایرةالمعارف صفتیده بیلیم دنیاسیگه تقدیم اېتیلگن. 

انسیکلوپیدیه، هندوستان‌ده ۳۰۰ ییل دوام اېتیب، بو اولکه‌نی اۉشه دورنینگ مدنیت مرکزلریدن بیریگه ایلنتیرگن بابري‌لر امپراتورلیگی نینگ سیاسی، اقتصادي و اجتماعي احوالی بۉییچه یېترلی مستند معلوماتلرگه اېگه. شونینگدېک اوندن، بابرشناسلیکدن تشقری، تېموري‌لر و تورکستان تاریخینی اۉرگنیش اوچون هم بیر ایشانچلی منبع صفتیده فایده‌لنیش ممکن.

انسیکلوپیدیه‌نی تیّارلشده «بابر خلق ارا جماعت فوندی» رهبری ذاکرجان مشربوف نینگ تینیمسیز سعی۔حرکتی، اکادمیسین عزیزخان قیوموف رهبرلیگیده تحریر هیئتی اعضالری جمله‌دن بهرام عبد حلیموف، عبدالله اعظموف، اشرف احمېدوف، حمیدالله بالته‌بایف، ایجی مانو، ذاکرجان مشربوف و خیرالدین سلطانوف‌لرنینگ اۉرنی تحسینگه سزاوار دیر.

مقاله آخریده تحریر هیئتی ایستگیگه کۉره، کتاب نشریده یۉل تاپگن ایریم کمچیلیکلرنی کېینگی نشرلرده تۉغریلش مقصدیده اېسلتیب اۉتماقچیمیز:

۔ عربچه موجز (خلاصه)نینگ اوچینچی سطریده  ۳۰۰  رقمی  ۰۰۳ شکلیده وآخرگی سطرلرده ۴۰ رقمی  ۰۴  و ۱۰ عددی ۰۱ شکلیده باسیلیبدی(۷۴۱ و ۷۴۲ بېتلر)                                              

۔ «بابر انسیکلوپیدیه‌سی» سۉزلیگیده، ابو یوسف ارغون نامی، ابو وسف ارغون شکلیده و عبدالرزاق میرزا، عبدالرزاق یرزا شکلیده بېریلگن (۶۸۵ بېت).                                    

۔ ۷۱۵ بېتده، تنسیق الصفات، تنسیق لصفات شکلیده چاپ بۉلگن. البته ایکّله ترکیب نینگ معناسی بیر۔بیریدن فرق قیله‌دی.                                                                                

۔ ۶۸۶ بېتده «المعجم فی معاییر اشعار العجم» کتابی نامیده، معاییر سۉزیدن (ی) حرفی توشیب، معایر شکلینی آلگن، بو اېسه معنانی بوزه‌دی.                                         

۔ قرآن سوره‌سی (الم نشرح)، خ حرفی بیلن ایمس، ح حرفی بیلن یازیله‌دی.

شو اۉرینده بابر خلق ارافوندی رهبری حرمتلی ذاکرجان اکه‌گه، «بابر انسیکلوپیدیه‌سی» نینگ بیر جلدینی، بابر کلتوري انجمنی‌گه ساوغه قیلگنلیکلری اوچون تشکر دېیمیز.

تاشکېنت‌لیک دۉستلر ایتیشلریچه، بابر خلق ارا جمغرمه‌سی رهبری دۉستیمیز حرمتلی ذاکرجان مشربوف، بیرینچی نشرده یۉل قۉییلگن کمچیلیکلرنی تۉلدیریب و خطالرنی تۉغریلش بیلن، بابر انسیکلو پیدیه‌سی نینگ ایکینچی نشرینی باشله ماقچی اېمیشلر. بیز اولرگه موفقیت تیلیمیز.

 

حقوق فنلری دوکتوری، پروفیسور عبدالحکیم شرعي جوزجاني

ستاکهولم (سویدن)ده «بابر نامیده‌گی خلق ارا جماعت فوندی» نماینده‌لیگی رئیسی.

(*) هروقت که کۉرگاسېن مېنینگ سۉزومنی
سۉزومنی اۉقوب ساغینغاسېن اۉزوم نی

 

 



شو موضوعده

بابري‌لر نینگ «فرمانِ عالي»لریگه باسیله‌دیگن مُهرلر تاریخی

بابري‌لر هندوستان‌گه فاتح صفتیده کېلگن بۉلسه‌لر هم، اولر قۉل آستیده‌گی محلي هندولر نینگ حرمتینی قازانه آلگنلر و اولرگه معقول بۉلگن عنعنه‌ و اودوملرنی یۉلگه قۉیدیلر.

تورکستان مختاریتی حقیده نیمه‌لرنی بیله‌سیز؟

۲۸ نوامبرده تشکیل تاپه‌یاتگن دولت‌نینگ نامی انیقلنیب «تورکستان مختاریتی» دېب اتله‌دیگن بۉلدی. بوتون روسیه تأسیس قورولتایی چقیریلگونگه قدَر حاکمیت تۉله‌ روشده تورکستان مؤقت کېنگشی و تورکستان خلق (ملي) مجلسی قۉلیده بۉلیشی حقیده قرار قبول قیلیندی.

امیر تېمور دوریده دولت باشقرووی

امیر تېمور اۉز دولتچیلیک باشقرووینی دنیاوي و دیني عنعنه‌لرگه اساسلنگن حالده ایشلب چیققن اېدی. کېنگ جماعتچیلیک تامانیدن بو دور دولتچیلیک باشقرووی تاریخینی اۉرگنیش باره‌سیده‌گی ایلک ایزلنیشلرXVIII عصر نینگ باشلریده پیدا بۉلگن بۉلسه هم، هلیگچه تۉلیق تدقیق اېتیلمه‌گن. شو نینگ اوچون تېموري لر دوریده دولت باشقرووی قنده‌ی بۉگنلیگی حقیده عمومي معلوماتلرنی کېلتیریب اۉتسک.