حضرت خضر ایزیدن (حکایه‌)

تنیقلی اۉزبېک ادیبی، عیسی‌جان سلطان نینگ «OpenEurasia - ۲۰۱۷» خلق ارا تنلاویده، غالب دېیه تن آلینگن «حضرت خضر ایزیدن» ناملی حکایه‌سینی مزه قیلیب اۉقینگ. یازووچی نینگ نثرده یازیلگن بو اثری، اۉزی نینگ تېرن ایچکی انساني، فلسفي غایه و چوقور مشاهده‌لری بیلن اعتراف اېتیلیب، غالب دېب تن آلینگن. مذکور تنلاوده، دنیا نینگ ۳۷ مملکتیدن ۱۱۰۰ ایجادکار قتنشگن. اولر آره‌سیده اۉزبېکستاندن ۴۷ یازووچی اۉز اثرلرینی بو تنلاوگه قۉیشگن. بولردن، یازووچی عیسی‌جان سلطان انه شو تنلاوده ارزیگولی مکافات اېگه‌سی بۉلدی.


حضرت خضر ایزیدن (حکایه‌)

قورغاق دشت شمالی پی‌در‌پی اېسر، هر یېر۔هر یېرده اۉسگن درختلر نینگ قوریگن یپراقلرینی بند۔بندیدن اوزیب اوچیرر و آیاغیم آستیگه تۉزان قیلیب اورر اېدی.

دشت نینگ سریق اۉتلری چوچمل ایس تره‌تردی. هوا ایسّیق بۉلسه۔ده، اوزاق۔اوزاقلرده نیمه‌ اوچون۔دیر سییره‌ک تومنگه اۉره‌لیب آلگن کۉکیمتیر تاغلر کۉزگه تشلنه‌دی. بلکه‌ مسافه‌ جوده‌ اوزاق بۉلگنی اوچون شونه‌قه کۉرینه‌یاتگن۔دیر؟ تاغلر یان‌بغریده تۉپ۔تۉپ یشیل قیشلاقلر بار، ارسلان‌باب تاغلری، ارسلان آته‌ دخمه‌سی اۉشه‌ یاقلرده.

او تاغ آره‌لریده بۉری، تولکی و حتا اَییق هم یشهیدی، دېییشه‌دی. تيانشان‌گه قره‌گنده‌‌ انچه‌ کیچکینه‌، کۉکیمتیر۔قار‌ه‌متیر قایه‌لرینی ییل نینگ دېیرلی هر فصلیده منه‌ شونده‌ی سییره‌ک تومن اۉره‌ب توره‌دی. قایه‌تاشلر نینگ یان‌بغیرلری دېیرلی یَیداق، میده۔چویده‌ تاغ بته‌لرینی۔یو پسته‌لرنی ایتمه‌سه‌، ارچه۔یو سرولر آز. بیلمه‌دیم، لېکن یورتیم نینگ اَیریم کیشیلری بۉری۔یو اَییقنی اولاو قیلیب مینیب یوریشگن. بعضیلری حتا ارسلانلرنی اۉزلریگه بۉیسوندیرگنلر. ارسلان آته‌ هم اۉشه‌لردن بیری بۉلیشی ممکن.

یورتیم اوزره‌ عزیزو اولیالر نینگ دخمه‌لری ساچیلیب کېتگن. خلق بو ذاتلرگه، کۉرستگن معجزه‌لری تنگریگه یقینلیکلری باعث دېب قتّيق اعتقاد قۉیگن. بیری، اونی زیارت قیلیش اوچون یۉلگه چیققن کیشی نینگ قیده اېکنینی انیق سېزیب تورگن. باشقه‌سی سوو اوزره‌ و حتا هواده قدم تشلب یوره آلگن. ینه‌ بیری بامداد نمازینی بخاراده، پېشین‌نی تبریزده و شام‌نی کعبه‌ده اۉقیگن. باشقه‌سینی اېسه بیر وقت نینگ اۉزیده تورلی یېرلرده کۉریشگن. حیاتده اېکنلیکلریده اولیا مقامینی آلگنلر، حیاتدن اۉتگنلریدن کېین اېسه عزیزلیک نینگ تمثالیگه ایلنیب کېتگنلر.

هه‌، اولر حقیقتاً هم اولوغ عزیز۔اولیالر دیر. عمری مابینیده‌ نفسی نینگ و دنیا نینگ جلوه و نازلنیشلریگه سیره‌ هوسلنمه‌گن، دللریده‌گی غایت کوچلی ایمان سبب برچه‌ نینگ اعزازیگه سزاوار بۉلگن ذاتلر دیر. بیر نېچه‌ ییللر اوّل بخاراگه بارگنیمده اېشیتگنیم روایت یادیمگه توشه‌دی. اۉشه‌ یېر نینگ خدمتچیسی نینگ ایتیشیچه، بو مبارک ذات قاشیگه حضرت خضر صحبتگه کېلیب تورر اېمیش. طبيعي که، اولکن یشیل یاپینچیقلی دخمه‌ توبیده نیمه‌لر بۉله‌یاتگنینی تصور قیلیش قیین، بیراق، عزیزلیک نینگ سِرلرینی انگلب یېتیشگه اورینه‌یاتگن بیر آدم دخمه‌گه توشونماوچیلیک ایله‌ باقر اېکن، عینِ دَمده ایکّی اولیا نینگ روحی بې‌ملال صحبت قوره‌یاتگن بۉلیشی هم ممکن۔کو؟

عزیزلر و اولیالر آچیق۔یقّال مبارک کیشیلردیرلر. اولر نینگ عزیزلیک مقامیگه کېلیشلری نینگ سِری نیمه‌ده؟ البته‌‌، او سِرنی بیلگنیم بیلن اۉشه‌ مقامگه کۉتریله آلیشیم اوچون بیلیمیم و قطعیتیم یېتمسلیگینی سېزیب توریبمن. شو باعثدن یوره‌گیمده غلطی بیر ارمان بۉی چۉزه‌دی، تأسف بیلن های و هوس ایچره‌ اۉتکزگن عمریم اېسیمگه کېله‌دی... بلکه‌ مېن هم خضر و ایلیاس‌نی اوچره‌ترمیکینمن، دېب ایلینجلنه‌من.

هه‌، مېن حضرت خضرنی ایزله‌ماقده‌من.

اولیالرگه بېریلگن کرامتلرگه اېریشه آلمه‌گن، اما ینه‌ بیر اولوغ اولیاگه - حضرت خضرگه دوچ کېلگن کیشیلر حقیده هم جوده‌ کۉپ روایتلر بار. آدملر عصرلر بۉیی اعزازله‌یدیگن، تنگری تعالی نینگ و فرشته‌لری نینگ اعزازیگه هم سزاوار بۉلیش اوچون عمرینی صرف قیلگن، دشت و صحرا کېزگن و او یوکسک درجه‌گه اېریشیش اوچون لازم بۉلگن همه‌ شرطلرنی ادا اېتسه۔ده، ولی‌لیک مقامیگه نیمه‌ سببدن۔دیر یېتیشه آلمه‌گن ذاتلر نینگ بعضیلریگه او مقابل‌ کېلگن. عزیزلر - انه‌ اۉشه‌لر دیر. اولر نینگ کۉپی نینگ اسملری هم عیان اېمس. اولیالر نینگ درجه‌لری مېندن جوده‌ یوکسکده اېکنینی قلبیم سېزه‌دی. بیران نقصانی بۉلمه‌گن، یولدوزده‌ی نور ساچیب تورگن اولیالردن کۉره‌، مشقتلی بیلیم یۉللریدن تفکر چۉقّیلری سری اینتیلگن و حضرت خضر نینگ عنایتی باعث مقصدیگه اېریشگن عزیزلر نینگ یۉلی مېنگه آسانراقده‌ی تویوله‌دی...

هه‌، اولیالر نینگ دخمه‌لری تامان آلامان دریاده‌ی آقه‌دی. اولر نینگ مقبره‌لری بلند، هر تاماندن کۉرینیب توره‌دیگن قیلیب قوریلگن. حضرت خضرنی اوچره‌تگن عزیزلر نینگ دخمه‌لری اوزره‌ اېسه کۉپینچه‌ بیر دانه‌ توغ، بیر توپ گوجوم یاکه قایه‌تاشدن اوزیلیب توشگن کتّه‌ خرسنگتاش بۉله‌دی. گاها هېچ نرسه‌ بۉلمه‌یدی، اسمسیز، بېلگیسیز عادي بیر مقبره. لېکن، قچانلر۔دیر بعضیلری اۉزلریدن ایلیق، میین یاغدو تره‌تگنی حقیده روایتلر بار. چونکه‌، او مبارک ذات آتی نینگ تویاغی تېککن ققراق یېر هم بیردنیگه جانلنیب، گُل و چېچک یازیب یوبارگن دېیدیلر. بعضیلری نینگ تاشیگه تورلی یازوولر اۉییب بیتیلگن بۉله‌دی، بعضیلری نینگ اوستیده اېسه هېچ قنده‌ی یازوو یۉق، کیملیگی هم نامعلوم.

* * *

یاز قویاشی تېو‌ره‌کنی بیرده‌ی قیزدیره‌دی. قاپ۔قاره‌ اوزوملرنی آقیش چنگ قاپله‌گن. سرغیمتیر پَستک اویلر اوستیده دشت نینگ ایسّیق هواسی جیمیرله‌یدی. کیشیلر اېکینزارلریده، اویلریده تورلی۔تومن یوموشلر بیلن آواره‌. یاییلیب آقه‌یاتگن اینگیچگه‌ تاشلاق سای بۉییده اۉینه‌یاتگن میده۔چویده‌ باله‌لر مېنگه قیزیقسینیب قره‌شه‌دی. خاتین۔خلج نینگ یوزلری آچیق، شداد، اولر هم یوموش بیلن بند.

دشت نینگ اۉیناقی شباده‌سی اۉت۔اۉلن نینگ قوریگن برگلرنی اوچیریب، آیاقلریم آستیگه آلیب کېلیب اوره‌دی.

اۉتیب باررکنمن، یۉل یاقه‌سیده‌گی درختدن تۉپ اېتیب بیر دانه‌ مېوه‌ اوزیلیب یېرگه توشدی. قۉلیمگه آلیب، ایلنتیریب قره‌دیم. کیچکینه‌گینه‌، تره‌م۔تره‌م خیال قیزغیش یۉللی سرغیش آلمه‌ اېکن. بندیگه یقین جاییدن بیراو تېشیکچه آچیبدی. سَلدن کېین تېشیکچه‌دن باشچه‌سی قیزغیش مېوه‌ قورتی بېزاوته‌لنیب مۉره‌له‌دی. آلمه‌نی اۉتلر آره‌سیگه اولاقتیریب، یۉلیمده دوام اېتدیم.

...منه‌، حضرت ایلان آته‌ دخمه‌سیده‌من. بو کیشی نینگ قاشیگه هم خضر و ایلیاس کېلگن دېیدیلر. آرتیدن ایلانلر اېرگشیب یوریشگن، امریگه سۉزسیز بۉیسونیشگن. حتا بهیبت بیرته‌سی آرامینی قۉریقلب یاتگنمیش. آلامان دریاده‌ی آقیب کېلر اېدی. اولر قطاریگه مېن هم قۉشیلدیم. کېنگ‌گینه، لېکن شیفتی جوده‌ پست دهلیزگه کیردیک. اېشیگی هم پست اېدی، کیرهیاتگن آدم ایسته‌سه۔ایسته‌مسه‌ تعظیم قیلیب کیرسین دېب شونده‌ی قوریلگن دېب توشونتیردی خدمتچی. پای‌ابزارلریمیزنی یېچیب، چاردانه قوریب کوتیب اۉتیردیک. ایچکریدن تلاوت آوازلری اېشیتیلردی. خاتین۔خلج، یاش و قری کۉزیده یاشی بیلن قَیتیب چیقماقده اېدیلر. ازدحام آره‌سیده کۉرلر، کرلر، کسللر کۉپ اېدی. بیر کیشی اۉزی یورالمس اېکن، ارابه‌چه‌ده آلیب کېلیشیبدی. جُفت۔جُفت بۉلیب بې‌فرزندلر هم اۉتیرر اېدیلر. خدمتیده یاکه تجارتیده ایشی یوریشمه‌گنلر هم آره۔سیره‌ کۉزگه تشلنر، بونده‌یلر یوریش۔توریشیدن و اۉزینی توتیشیدن اجره‌لیب تورر، لېکن آز سناقلی بۉلیب، کېلگووچیلر نینگ اکثریتی عادي عوام اېدی.

کیره‌بېریشده‌گی تاش لوحگه اېسه کوفي یازووده بیر بَیت هم بیتیب قۉییلیبدی:

کیم که بیر کۉنگلی بوزوق نینگ خاطرین شاد ایله‌گه‌ی،

آنچه بار کیم، کعبه‌ ویران بۉلسه آباد ایله‌گه‌ی...[۱]

اوستیگه تاولنووچن یشیل متاع یاپیلگن اوزون قبر اطرافیگه ایلنه تۉشکلر سالینیبدی. خزینه‌ اېگه‌سی نینگ حرمتی باعث شونده‌ی اوزون دخمه‌ قوریلگن بۉلسه کېره‌ک. دخمه‌ خدمتچیسی - نوراني بیر آته‌خان شکسته آهنگده تلاوت باشله‌دی. تلاوت سۉزلریگه اعتبار بېردیم: آیت تنگری رضاسی حقیده بۉلیب، «اې‌ خاطرجمع۔ساکن جان، سېن راضی بۉلگن و راضی بۉلینگن حالده پروردگارینگگه قَیت! بس، صالح بنده‌لریم قطاریگه و مېنینگ جنتیمگه کیر!» دېییلماقده اېدی. تلاوت توگه‌گچ، کیشیلر قۉللرینی دخمه‌گه قۉییشدی. هر کیم اۉزی نینگ بیر ایستگینی، بیر آرزوسینی پیچیرلب ایته باشله‌دی. شونچه‌ یوز افاده‌لری اۉخشش بۉلیب قالگنیگه اعتبار بېردیم - همه‌سی نینگ کۉزیده عجیب ایلینج و یالواریش باريدی. اما بعضیلر شو یېرده هم اله‌زرک بۉلیب اۉتیرر، بولر - حاجت‌طلبلر نینگ یانیده کېلگن همراهلری اېدیلر.

عجب، بو مکانگه یېتّی یوز ییلدن بویان آلامان منه‌ شونده‌ی آقیب کېله‌دی. هر کونی سان۔سناقسیز کیشیلر شو کیشی نینگ شأنیگه دعا قیلیب، خیر تیله‌ماقده‌لر. مېن هم اولر قطاری دعا قیلدیم، ثوابینی ایلان آته‌گه بغیشلب، اۉرنیمدن توردیم. کیشیلر اولیا نینگ حقّی۔حرمتی باعث آرقه‌مه‌چه‌سیگه یوریب بارماقده، اېشیککه یېتگنلریده‌‌گینه یوز اۉگیرماقده اېدیلر. غلطی، باشقه‌ قانونیتلر بار اېدی بو یېرده. ایپک قورتی کپه‌لککه ایلنیب، پیلّه‌نی تېشیب چیقیب اوچیب کېتدی، کیشیلر بۉم۔بۉش پیلّه‌ اوستیده ییغلب اۉتیریبدیلر، دېگن اېدی شونده‌ی اولوغ کیشیلردن بیری. لېکن خدمتچی نینگ ایتیشیچه، اولیا نینگ روحی تیریک و عیناً شو یېرده اېمیش. عقل شاشمسدن علاج قنچه‌؟ او قانونیتلر یازیلمه‌گن، ایتیلمه‌گن، بیراق، کېلگنلر نینگ بری اۉز۔اۉزیدن عمل قیلماقده اېدیلر.

* * *

تشقریگه چیققنیمده توش محلی اېدی.

- منه‌ بو طومارنی آلینگ، ایلان آته‌ هر دایم اۉقیب یورگن دعالر یازیلگن، - دېب، ینه‌ مېنگه طومار ساتیشگه اورینیب کۉردی شو یېرده ایلنیب یورگن ییگیتچه‌لردن بیری.

ایچکریگه کیریب چیققونیمچه تشقریده آدم ینه‌ کۉپه‌ییبدی. مهابتلی، حشمدار ارابه‌لرده بعضی بایانلر عایله‌ اعضالری بیلن کېلگن اېکن. آرقه‌راقده ایپک متاعلرگه اۉره‌نگن خاتین۔خلج، آلدینده گېرده‌ییبراق قدم تشله‌یاتگن بای نینگ کبرلنیشلرینی کۉردیم.

چیقیشده، چِنار آستیده بیر مسکین کیشی اۉتیرگن اېکن. آلدیده سووقاواقدن یسلگن کۉزه‌سی، بیر پرچه‌ لتّه‌ اوستیده جییده‌ دانکلریدن تېریلگن تسبیحی. صدقه‌ سۉراوچیلردن بۉلسه کېره‌ک. قیزیغی شونده که، سانسیز۔سناقسیز کیشیلر منه‌ شونده‌ی دخمه‌لرگه کېلیب، دنیاوي حاجتلرینی سۉره‌ب یلینیب۔یالوارسه‌لر، دخمه‌لر اطرافیده‌گی مسکینلر اۉشه‌ حاجت‌طلبلردن صدقه‌ سۉره‌ب اۉتیریشه‌دی. عجبا، نېگه‌ عزیز۔اولیالردن سۉره‌شمس اېکن، دېب حیران بۉله‌من.

- خدا یۉلیگه صدقه‌ قیلینگ، بالم، - دېدی مسکین، مینغیرلب. - بالم آچ، اۉزیم ضعیفمن. بیر بورده نان اوچون صدقه‌ قیلینگ.

* * *

کېینگی منزلیمگه یېتیب کېلگنیمده، منظره‌لر فرقلی اېدی. سببی چۉل و دشتلر نینگ بې‌پایانلیگیده بۉلسه کېره‌ک. قراوسیز آغاچلر یکّم۔دوکّم اۉسیبدی. همه‌سی نینگ برگلرینی آقیش تۉزان قاپله‌گن. درختلرگه آله۔بوله‌ لتّه‌لر بایلب تشلنگن، آستیده اېسکی تنگه‌لر بار. صدقه‌ سۉراوچیلر نیمه‌ اوچون۔دیر او تنگه‌لرگه تېگیشمه‌یدی، قۉرقیشه‌دی. منطقسیزلیکدن عقلیم شاشه‌دی.

بو یېرده هم شباده‌ قوریگن برگلرنی آهسته‌ اوچیریب اۉینر و کیشیلر نینگ آیاقلریگه آلیب کېلیب اورر اېدی.

مقبره اطرافیده اۉشه۔اۉشه‌ قوراق آلامان... کیچکینه‌، اېنسیز برگلری سووسیزلیکدن قوري باشله‌گن اوچ۔تۉرتته درخت آستیده کیشیلر تۉپ۔تۉپ بۉلیب اۉتیریشر، بې‌فرزندلر فرزند، آمدسیزلر آمد، بختسیزلر بخت، کسللر شفا تیلب اولیا مقبره‌سی یانیده تۉپلنگن، بولر هم اۉزلری بیلن آلیب کېلگن نرسه‌لرینی یېب۔ایچیب اۉتیریشردی. گوجوم آستیده‌گی کیشیلردن بیری مېنگه نقشلی عربي یازوولرنی ساتیشگه اورینیب کۉردی، عربچه بیلمسلیگیم اونی قَیترالمه‌دی، شو طومارلرنی ساتیب آلسم معجزه‌لر یوز بېریشینی، بلا۔قضالردن سقلشینی ایتیب ادعا قیلدی.

- آته‌نی یېتّی کون طواف قیلیش کېره‌ک، - دېدی او. - بو کیشیلر یېتّی کوندن بېری شو یېرده. شونده‌‌گینه اونینگ روحی قۉللب۔قوّتله‌یدی.

نریراقده اونینگ خاتینی، آنه‌سی و ایکّی۔اوچته قیزه‌لاغی هم کۉزگه تشلنر اېدی.

- کېچه‌سی آسمانگه قره‌سنگیز، اوچر یولدوزلر نینگ راسه‌ کۉپلیگینی کۉره‌سیز، - دېدی طوافگه کېلگنلردن بیری. - اولر اولیا غاری اوستیده گاها غوج بۉلیب آلیشه‌دی، گاها اېسه بې‌تینیم یېرگه یاغیلیشه‌دی...

اولیا مزاری قاشیده یېتّی کون اۉتیردیم. بو دخمه هم غایت اوزون، کتّه‌کان توغ قده‌ب قۉییلگن اېدی. سببینی سۉره‌گنیمده، تنگری تعالی معتبر کۉرگنی باعث قبرینی کېنگه‌یتیرگن، دېب جواب قیلدی دخمه‌ نینگ کېکسه‌ خدمتچیسی. اولیا نینگ غاریگه کیریش مېنگه نصیب قیلمه‌دی، کیرگنیمده هم بار۔یۉغی بیر یېرتۉله‌گه‌‌گینه کیرگن بۉلردیم، حقیقي بیلیم غاری مېنگه نصیب اېتمسلیگینی اوّلدناق بیلردیم.

کېین ینه‌ یۉلیمده دوام اېتدیم. اوّلباشده تقیر یېرده اۉسگن میده۔چویده‌ بته‌لر هم توگه‌گچ، سیلّیق، ميده‌، اۉزیگه سوو یوقتیرمه‌یدیگن غلطی قوملر باشلندی. هر قنچه‌ سوو هم بو یېرده سینگیب کېته‌بېره‌دی. آلیس۔آلیسلرده تاغلر کۉزگه تشلنه‌دی، او - تنگری‌تاغ بۉلسه کېره‌ک، لېکن سراب می یاکه راست می، بیلیش قیین. یېردن قققه‌ییب چیقیب تورگن تاشلر نینگ خرابه‌لری ارا کېزرکنمن، اطرافیده سیاحلر سنقیب یورگن، نامعلوم یازوولر بیتیلگن تاشلرنی هم کۉردیم، اولرنی سيپه‌له‌گنیمده بیر نیمه‌لرنی حس قیلدیم هم.

هه‌، عالم اوزره‌ ساچیلیب کېتگن عزیز کیشیلر نینگ سناغینی خدادن اۉزگه‌ هېچ کیم بیلالمه‌یدی. اولر نینگ قَیسی بیری اولیالیک نینگ قَی مقامیگه اېریشگنی هم قارانغو. بیراق علم و فن غایت ترقي اېتگن شو کونده‌ کیشیلر نینگ بو یېرلرگه دریاده‌ی آقیب کېلیشلری هم غلط. دنیا خزینه‌لری نینگ اېشیکلری تاباره‌ کېنگ آچیلگن، ایسته‌گن نرسه‌نگ‌گه اېریشه آله‌دیگن دور بۉلسه، فضا کېمه‌لری اۉزگه‌ سیاره‌لرگه پرواز قیلیشگه چاغلنه‌یاتگن، الکترون کۉزلر یېردن یوزلب یاروغلیک ییلی آلیسده‌گی یولدوزلر بغریده رۉی بېره‌یاتگن حادثه‌لردن تارتیب اېنگ ميده‌ ذرّه‌لرگچه کۉریب تدقیق قیله‌یاتگن، شیشه‌ ایدیشلرده آدم اعضالرینی اۉستیریش تجربه‌ قیلینه‌یاتگن بیر محلده کیشیلر نینگ منه‌ شونده‌ی مقبره‌لر پاییده نیمه‌لرنی۔دیر ایستب-یالواریشلری ینه‌ده غلط اېدی.

اولیالر تونگی آسمانیده یولدوزلر اوچگن مکانلرده عصرلر بۉیی جیم توره‌دیلر. بو بې‌پایان چۉللر اۉز بغریده ینه‌ قنچه‌ سِرلرنی یشیرگن اېکن؟ بعضی کیشیلر تونده هم اولرنینگ حضوریگه کېله‌دیلر. قربانلیکلر سۉییشه‌دی، دعالر قیلیشه‌دی، هفته‌لب۔آیلب کېتمه‌ی اۉتیریشه‌دی. حیاتلریده نیمه۔دیر اۉزگریشیدن امیدلنیشه‌دی. بو یېرده هم تونده یولدوزلر غوج۔غوج بۉلیب مقبره‌لر تېپه‌سیده تۉپلنر، گاها بیر نېچه‌سی یاروغ ایز قالدیریب پستگه شۉنغیر اېدی. تېو‌ره‌کنی اوزاق کېزدیم. بیر جایده آیاغیم آستیده یاتگن بیر بۉلک قار‌ه‌متیر نرسه‌نی تاپدیم. قۉلیمگه آلسم، کیچکینه‌، ساووق تېمیر پرچه‌سی اېکن. «یېرگه قره‌ب اوچیب، کېین سۉنگن اۉشه‌ یولدوزلردن بیری نینگ پرچه‌سیمیکین؟» دېب اۉیله‌دیم.

* * *

منه‌، کیملیگی نامعلوم بیر ذات نینگ آلدیده‌من. او بلند، اولکن، مېتین بیر قایه‌ آستیده. یانیدن ایلیق سوولی کیچکینه‌ بولاق قَینب چیققن، تورلی دردلرگه شفا. قایه‌ بغریگه یازوولر اۉییب یازیلگن، اولرنی هلی هېچ کیم اۉقیی آلگن اېمس. قچانلر۔دیر یېر یوزیده یشب اۉتیب کېتگن کیشیلر تاش بغریگه تورلی شکللرنی اۉییب یازیشگن. بولاق توبیده اېسکی تنگه‌لر خیره‌ ییلتیره‌یدی.

- بو قایه‌تاش بیر محللر اۉزیدن یاغدو تره‌تیب تورگن، آره‌دن عصرلر اۉتگچ، نیمه‌ سببدن۔دیر یاغدوسی سۉنیب قالگن، - دېدی شو یېرده‌گی کیشیلردن بیری.

تاش پاییگه چۉک توشدیم. قنقه۔دیر بېگانه‌ بیر اۉت بار اېکن، برگلری کمبر، اوچلی و کلته‌، قطار تیزیلگن برگچه‌لری شباده‌ده شیریلله‌گن آواز چیقره باشله‌دی.

بیر دانه‌ قوریگن یپراغی اوچیب، آیاغیم آستیگه کېلیب اوریلدی.

خَیالیمگه اوّل اېشیتگنیم بیر روایت کېلدی. انسان باله‌لری المیثاقده شهادت کلمه‌سینی ایتگنلریده بیر فرشته‌ گواه بۉلگن اېکن، کېین اېسه او نور تره‌تووچی تاشگه ایلنیبدی. کعبه‌ده‌گی حجرالاسود، یعنی قاره‌ تاش اصلیده اۉشه‌ فرشته دیر، دېیدیلر. حجرالاسود حاضر نور تره‌تمه‌ی قۉیگن، لېکن سانسیز۔سناقسیز کیشیلر اونی طواف قیله‌دیلر. مېن هم، اگر حضرت خضرنی تاپه آلسم، تنگریمگه شکرانه‌لر ایته۔ایته، سفریمنی کعبه‌ده یکونلشنی، حجرالاسودنی کۉزیمگه سوریشنی نیت قیلگنمن.

قیزیق، کېته‌ی دېسم، کېتالمه‌یمن. قاله‌ی دېسم، حقیرلیگیمدن، ایستکلریمگه اېریشالمسلیگیمدن، عمریم نینگ بېهوده‌گه کېتیشیدن هَییقه‌من.

گاه۔گاه تاشگه یقین باریب قولاق ساله‌من. قرشیمده‌گی ذات جیم. تون سلقینیده ساویگن تاش یازوولری آره‌سیگه بیرته‌ حشره توشیب قالیبدی، یازوو چوقور بۉلگنی سببلی چیقیب کېتالمه‌ی اۉرمه‌لب اَیلنماقده.

بو یازوولر نینگ معناسی نیمه‌؟

اۉرخون بیتیکلریدن خبریم بار. آلتای یازوولری نینگ و جنگ و جدللردن حکایه‌ قیلووچی باشقه‌ بیتیکلر نینگ معنالرینی هم بیله‌من.

آسمانده اېسه تینمه‌ی یولدوزلر غوج۔غوج بۉلیب تۉپلنیشه‌دی، گاهیده بعضیلری یاغدولی ایز قالدیریب پستگه - یېر یوزیگه شۉنغیشه‌دی.

بو یېرده هم قوراق۔قوراق زیارتچیلر تۉپ۔تۉپ بۉلیب اۉتیریشیبدی. اولر نینگ ایستکلرینی تخمین قیلسه بۉله‌دی، ینه‌ اۉشه‌ احوال: بې‌فرزندلر فرزند، آمدسیزلر آمد، کمبغللر بایلیک، کسللر ساغلیک ایلینجیده تورلی تامانلردن سورگه‌لیب یېتیب کېلیشگن. همه‌ نینگ نیتی تیلک و سۉره‌ش اېدی.

بې‌تینیم، بې‌تینیم سۉرر اېدیلر!

حیفیم کېلدی. معجزه اېگه‌لری نینگ حضوریگه بۉلمغور تیلکلر بیلن هم کېلینه‌دی می اخیر؟ دلیمده بیر حزن بنا بۉلدی. شونده دشت یېلی ینه‌ جانلندی۔ده، قدیمي بیر قۉشیق سېسینی آلیب کېلیب قولاغیمگه اوردی، سۉزلرینی اونچه‌ انگله‌مه‌سم۔ده، معناسینی یخشی توشوندیم.

دۉندیم شاخدن قۉپگن قوروق یپراققه،

سحر یېلی، تۉزغیت مېنی، اور مېنی.

کۉتر تۉزانیمنی بوندن اوزاققه

یار نینگ یلنگ آیاغیگه اور مېنی...

تورلی۔تورلی کیشیلر: یاش و قری، سرو قد و قدی اېگیک، ساغلام و خسته‌لر کېزر اېدی بونده. اولر نینگ دللری نینگ صورتلریگه رزم سالیش نینگ علاجی بارمیکین؟ کۉپچیلیگی نینگ قلبلریده غلطی یالغیزلیک حکم سوره‌یاتگن بۉلسه نې عجب؟ اصلیده آلامان ایچیده کېزیب، کولیب۔اضطراب چېکسه‌لر۔ده، اۉز نفس و ایستکلری جرلیکلری نینگ ظلمتلریده سنقیب یورگن بۉلسه‌لر۔چی؟ اخیر، همه‌سی بې‌نهایه کۉپ نرسه‌لرنی سۉره‌ب، بې‌تینیم تولا قیلماقده‌لر۔کو؟ آرزولر هم دل آسمانیده تونده مېن کۉرگن یولدوزلر کبی اوچرمیکین؟ تیلکلریگه یېتالمه‌گنلر نینگ قلبلری بایه‌ یېرده یاتگن اۉشه‌ تېمیر پرچه‌سی کبی پرچه‌لرگه تۉلیب کېتگن بۉلسه۔چی؟ آرزولر یولدوز کبی اوچیشی و اوشلمه‌گچ، یېرگه توشیب، سۉنگن یولدوز پرچه‌لریگه ایلنیب کېتیشی هم ممکن می؟

بیر قری چالنی کۉردیم، عمری توگشیگه بیر یاکه ایکّی کون‌گینه قالگن بو بې‌بخت وجودیگه یاپیشگن و حاضر عذاب بېره‌یاتگن کسللیکدن قوتقریشینی سۉره‌ب التجا قیلماقده اېدی.

تجارلرنی هم کۉردیم، مال و دنیاسی بې‌حسابلیگی ییلتیللب یاغ باسیب کېتگن کۉزلریدن بیلینیب تورگن بو کیشیلر او ماللرگه ینه‌ قۉشیشینی سۉره‌ب تولا قیلر اېدیلر. بیراق، بو یېردن چیققنلریده قَیسی بیری ینه‌ قَیتیب اۉشه‌ مال و دنیاسیگچه ساغ۔امان یېته آلرکن، بیراو بیلمس اېدی.

بو آلامانده یشش ایستگی شو قدر زۉر اېدی که، عقل باور کیلمسدی. تۉقسان آلتیگه کیرگن ایلویره‌گن بیر چال بدنیده پیدا بۉلگن آق داغلردن خلاص قیلیشینی سۉره‌ب کېلیبدی. ارابه‌چه‌ده قۉلسیز۔آیاقسیز، غۉله‌ کبی بیر آدمنی هم آلیب کېلیشگن اېکن، او توشونرسیز و توزه‌لمس بیر کسللیککه مبتلا بۉلیبدی، اۉشه‌ کسللیگیگه دوا سۉره‌ب یالوارماقده اېدی.

فقط شمال‌گینه بې‌گیدیر و آزاد کېزر، قوملرنی و قوریگن میسه‌لر نینگ خزانلرینی بې‌تینیم ساچیب اۉینردی.

اۉیگه باتیب اوزاق اۉتیردیم بو یېرلرده. قرشیمده‌گی نامعلوم ذات هم جیم اېدی. شو محلگچه قاشیده بۉلگنیم همه۔همه‌سی اولکن بیر سِرنی بغریده یشیرگنینی، اونگه اېریشسم حیاتیم اۉزگریب کېتیشینی بیلسم۔ده، او مقّدس بیلیملر بابیده، یعنی حضرت خضرنی قنده‌ی اوچره‌تیش ممکن اېکنی حقیده هنوز تصوریم یۉق اېدی. خلقده بو کیشیلر حلاللیکلری، راستگۉیلیکلری، تنگری تعالی بېلگیله‌گن چېگره‌لردن چیقمه‌گنلری و صدقِ ‌دلدن عبادتلری ایله‌ یوکسک مقاملرگه اېریشگنلری حقیده روایتلر یوره‌دی. بیپاق، راست‌گۉی و حلال کیشیلر کم می دنیاده؟ بیر خلقدن یوز ییلده بیر اولیا چیقه‌دی دېگن گپ۔چی؟ هر حالده، اولر نینگ مېن انگلب یېتمه‌گن ینه‌ باشقه‌ خصوصیتلری بارلیگی انیق، بیراق نیمه‌؟

هه‌، ایکّی دریا آره‌لیغیدن تا تبریز و قۉنياگه قدَر عزیز۔اولیالر نینگ قبرلری ساچیلیب یاتیبدی. اولر نینگ کۉپیدن بې‌خبرمیز. اسملرینی‌گینه بیله‌میز، خلاص. مېن اېسینی تنیگنیدن بېری عبادت ایچیده بۉلگن جوده‌ کۉپ انسانلرنی تنيمن. اما بیرانته‌سیده یوکسکلیک و کامللیک علامتلرینی کۉرمه‌دیم. او قنده‌ی غلطی مقام که، ایتیلگنلر نینگ برینی ادا اېتیلگنیده هم اېریشیش مشکل؟ اصلیده، عزیز کیم؟ او قنقه مقام؟ نې سبب ایله‌ اولرگه بونده‌ی کرامت عطا اېتیلگن؟

* * *

هېچ قه‌یېرده ایزله‌گنیمنی تاپمه‌دیم. افراسياب شماللری، نورآته ایزغیرینلری، سمرقند و بخارا نینگ یېتّی اولیاسی دخمه‌لری۔یو نامعلوم تاشلری... بیرانته‌سی مېنگه اۉز سِرینی آچمه‌دی.

نهایت، جانسیز تاشلر آره‌سیدن ینه‌ بیر عزیز ذات نینگ قبرینی تاپدیم.

بو - سۉنیک دخمه‌ اېدی. بلکه‌ او هم بیر محللر یاغدولنه۔یاغدولنه، سۉنگ سۉنیب قالگن۔دیر؟ خودّی شمع یانگنی کبی. اما شمع یاغدو تره‌ته۔تره‌ته اۉزینی خرجلب یوباره‌دی. عزیزلر نینگ دخمه‌لری اېسه ایچیده سقله‌گن سِرلری طفیلی یاغدولنه‌دی. اونینگ یاغدوسی بیتمس۔توگنمس بۉله‌دی.

بیراق، سۉنیب قالیبدی۔کو؟ نېگه‌ سۉندی اېکن؟ عموماً، عزیزلر منگو تیریکدیرلر دېگن گپ اصلیده نسبي بۉلسه۔ده، اولر نینگ یاغدولنیش و سۉنیش سببلری بیزگه بری۔بیره‌م موهوم. سببینی بیلیش قیین.

بو دخمه‌ نینگ سۉنیش سببینی اۉزیمچه ملاحظه‌ قیلیب کۉردیم. مېن کبی سانسیز۔سناقسیز انسانلر نینگ تاریخلرینی اۉز ایچیده سقله‌گن، حیاتلرینی بېهوده‌ نرسه‌لر و ینگلیش اعتقادلر اوچون صرف قیلگنلر نینگ موریخی اېمسمیکین بو؟ «یېرده یاتگن منه‌ بو سۉنیک تاش عسکر اېدی، - دېدی طواف اوچون آرتیمدن اېرگشیب کېلگن بیر کیشی. - او یورتیم دېیه هلاک بۉلیب کېتگنیده، او بیلگن یورتدن اثر هم قالمه‌گن اېدی. قره‌نگ، ایچکریراقده ینه‌ یوزلب تاشچه‌لر یاتیبدی...»

یېرده یاتگن غوج۔غوج تاشچه‌لر اۉشه۔اۉشه‌، سۉنگن یولدوزلر نینگ قالدیقلریگه، ساویب قالگن تېمیر پرچه‌لریگه اۉخشر اېدی.

آسمان خیره‌ توسده، دشت ارا ایزغیرین شباده‌ اېسردی. نریراقده بیر تۉده‌ کیشیلر تۉپلنیب یېب۔ایچیب اۉتیریشردی. سۉییلگن قۉیلر نینگ تېریلری کۉزگه تشلنردی. «تیغ تېگمه‌گن قۉی بۉلیشی کېره‌ک»، دېر اېدی بیراو دۉریللاق آوازده.

عوام، عوام! یۉق، کرامت و معجزه‌لر بو عوام نینگ انصافگه کېلیشی اوچون بېریلمه‌گن۔دیر؟ اۉزیگه بېریلگن معجزه‌لردن هېچ قچان قانیقمه‌یدیگن، ینه‌ و ینه‌ قۉلینی چۉزیب بې‌تینیم و بې‌تینیم سۉره‌شنی، تیله‌نیشنی یخشی کۉره‌دیگن عوام ذاتاً سوو اوستیده سوزماقده، بۉله‌دیگن واقعه۔حادثه‌لرنی آلدیندن بیلماقده، خسته‌لیکلردن دوا تاپماقده، کۉر۔کۉرانه‌ تیمیرسکیلنیب حیاتی دنیادن یشب اۉتماقده! نهر آلدیده، ساحلده قَییق تورگچ، سوو اوزره‌ پیاده‌ یوریب اۉتیشدن نې نفع؟ سوو اوزره‌ پیاده‌ کېته‌یاتگن کیشی یېمیش حقیده اۉیلرمیدی؟ یۉق، البته‌‌. یوپقه‌ پرده‌ اوستیده یره‌تگن نینگ اسمینی ایتیب کېته‌یاتگن آدم قۉرقوو و هَییقیش ایچره‌ قدم باسیشی حقیقتگه یقینراق. چونکه‌ یوریب باره‌یاتگن غایت اینجه سطح آستیده توبسیز چوقورلیکلر بارلیگی نینگ وهمی هر دایم شعوریده اۉرگیمچک کبی اۉرمه‌لب توره‌دی. «سېنی سوو اوستیده توتیب تورگن ذات دنیا اوزره‌ هم منه‌ شونده‌ی توتیب تورماقده دیر»، دېگن قتّيق صدانی اېشیته‌یاتگن بۉلیشی هم ممکن. بۉله‌دیگن واقعه‌لرنی آلدیندن بیلیش ینه‌ده هلاکتلیراق بیلیم اېکنیگه شبهه‌ یۉق.

نهایه‌سیز شو یۉلیمده کېتر اېکنمن، سۉقماقده ینه‌ بیر مسکین اوچره‌دی. یانیده یاش بیر باله‌ بار اېدی.

- خدا یۉلیگه صدقه‌ قیلینگ، بالم، - دېدی مسکین، یالواریب. - بو باله‌ یېتیم، مېن ایشلب پول تاپالمه‌یمن. خدا حقّی، آچمیز، آز‌گینه صدقه‌ قیلینگ.

سۉراولری اجابت بۉلمه‌گنلر نینگ بیرته‌سی می بو؟ عزیزلر قبری تېپه‌سیده بو بې‌بخت هم خزینه‌ یاکه بایلیک سۉره‌ب انچه‌ یالوارگن۔دیر؟ دخمه‌ ایچیده‌گی ذات نینگ قَی اضطرابلر ایچیده اېکنیدن بې‌خبر، پول، طلا، آمد سۉره‌گن۔دیر و تیلکلری اجابت بۉلمه‌گچ، تیریکچیلیک نینگ آسانراق یۉلیگه اۉتیب آلگن۔دیر؟

اونی قتّيق ملامت قیلیب اۉتیب کېتدیم. مسکین نینگ کۉزلری یاشلنگنینی، اېزیلیب توپراققه اۉتیریب قالگنینی، باله‌که‌ی اېسه باشینی اېگیب مأیوسلنگنینی هم کۉردیم. «های انسان، یانینگده‌گی یاش باله‌نگدن اویلمه‌یسن می، قَی یوز بیلن صدقه‌ سۉره‌یسن؟»

- دلیمنی ویران قیلمنگ، - دېدی مسکین. - هر موساگه بیر خضر دېگنلرینی اېشیتمه‌گنمیدینگیز، بالم؟

ینه‌ قره‌گنیمده مسکین هم، باله‌ هم یۉق اېدی. بلکه‌ هۉو آرتده قالیب کېتگن دخمه‌ سری کېتیشگن۔دیر؟

شمال اولر تورگن جایده‌گی درخت نینگ قوریگن برگینی اوزیب آلدی. بیراق آیاقلریم آستیگه آلیب کېلیب اورمه‌دی، بلکه‌ اوزاق۔اوزاقلرگه اوچیریب کېتدی.

* * *

هه‌، بعضی کیشیلر نینگ یېر یوزیده تېنتیره‌ی۔تېنتیره‌ی، غلطی نرسه‌لرنی سۉره‌ب۔تیلب یوریشی نینگ اۉزی‌یاق بو آلاماندن اوزاق توریش کېره‌کلیگینی بیلدیریب تورر اېدی. عمرلری نینگ بیر نېچه‌ اۉن ییلینی صرفلب محتشم بلند عمارتلر قوریب، یېب۔ایچیب سېمیریب کېتگن کیشیلر عزیزلر قاشیگه اینیقسه‌ کۉپ کېلماقده اېدیلر. اولر نینگ جوده۔جوده‌ بختسیز اېکنلیکلرینی کۉرماقده اېدیم. اې‌ بدبخت، اۉزینگ تیله‌گن حشم نینگ ایچیده‌سن۔کو، ینه‌ قنده‌ی سعادتدن لاف اوره‌یپسن، دېدیم فراغت ایلینجیده کېلگن بایلیک اېگه‌لریگه.

اېسیمگه درخت شاخیده کۉرگنیم آلمه‌ قورتی کېلدی. اونینگ حکمتینی هم درّاو‌گینه انگله‌ی قالدیم. یېمیش نینگ اېنگ لذتلیسی آلمه‌ قورتیگه بېریلگن اېکن. بیراق حیاتی مابینیده‌ قورتلیک مقامیدن چیقه آلمسلیگی اونینگ قسمتی اېدی. یادیمگه ینه‌ بیر عزیز نینگ حکمتی کېلدی، قورت جاندین کېچیب ایپک بۉلدی، ایپک قورتیچه هِمتینگ یۉق می، دېماقده اېدی او.

لېکن، مقبره‌لر قاشیگه کېلیب تورلی نرسه‌لرنی سۉره‌یدیگنلرگه تنگریم سۉره‌گنلرینی بېریشینی هم توشوندیم. ضدی بېریلمسلیگینی هم بیلدیم. من اېتیلگن لذتلر بیلن فراغت هېچ قچان قۉشیب بېریلمسلیگی آلاو بیلن سوو نینگ بیرلشه‌آلمسلیگی کبی اېدی. آلامان اېسه بې‌تینیم آقیب کېلر، دخمه‌ پاییده یسلنر و تینمه‌ی، تینمه‌ی حاجت سۉرر اېدی. بیراو نینگ خصمینی سېویب قالگن یاش ییگیت، اۉغیرلیک قیلیب قۉلگه توشیب قالیشیدن خوفسیره‌گن اۉغری، گناهلری و خطالری باعث وجودیگه کسللیک ایلشگن نفسی تۉیمسلر، «بېر! بېر! بېر» دېیه عزیزلر نینگ مکانلری تامان قۉللرینی چۉزه۔چۉزه، بهیبت آقیم بۉلیب آقر، آقر، آقر اېدیلر.

* * *

نهایت، سۉنگگی - یېتّینچی اولیا دخمه‌سی قاشیده چوقور اۉیگه باتیب اوزاق، جوده‌ اوزاق اۉتیردیم.

دخمه‌ نینگ نوراني خدمتچیسی - کېکسه‌ چال یېلکه‌مدن تورتیب، «توره‌قالینگ، سحر وقتی کیره باشله‌دی» دېگنده‌‌گینه اۉزیمگه کېلدیم.

- بالم، جوده‌ اوزاق اۉتیریب قالدینگیز. یوره‌گینگیزده ارمانلرینگیز و تأسفلرینگیز قنچه‌لر کۉپ بۉلسه هم، تنگری سۉره‌گنینگیزنی البته‌‌ بېره‌دی، ناامید بۉلمنگ، - دېدی او کولیمسیره‌ب.

اېه‌ آته‌خان، سیزگه نیمه‌ هم دېیه آلردیم؟ تیلکلریم اجابت بۉلمه‌دی، بیران یېرده اۉزیم ایسته‌گن نرسه‌گه اېریشالمه‌دیم. حضرت خضرنی قَی طرز تاپیش ممکنلیگیگه اۉزیم نینگ عقلیم یېتمه‌دی. ینه‌ نیمه‌نی‌یم سۉره‌ی؟ اېنگ عادي بیر تیلگیم - کعبه‌نی کۉریش اېدی، هېچ یۉقسه‌ شو تیلگیم عملگه آشرمیکین؟

گپلریمنی اېشیتیب، چال قۉللرینی دعاگه آچدی.

- کېلینگ اونده، اۉغلیم، بیرگه‌لشیب دعا قیله‌یلیک. شاید تیلگینگیز اجابت بۉلسه.

اونگه قۉشیلیب مېن هم خداییمدن شو یېرده یاتگن عزیز کیشی نینگ حقّی حرمتی، مقّدس کعبه‌نی کۉرسه‌تیشینی یالواریب سۉره‌دیم.

شونده... معجزه رۉی بېردی!

کۉز اۉنگیمده کعبه‌ یېری قلقیب کۉریندی!

واعجب! او یېرده هېچ نیمه‌ یۉق، بۉم۔بۉش... کعبه‌ ویران بۉلیب کېتگن اېدی!

نېگه‌؟ نېگه‌؟

قولاغیمگه آقسقال نینگ سۉزلری کیردی: «عزیز۔اولیالر سیره‌یم سیز اۉیله‌گندېک کرامتلر و معجزه‌لرگه کۉمیلیب یاتگن کیشیلر اېمسلر. اولر نینگ ینه‌ده هیبتلیراق اضطرابلری، ارمانلری و افسوسلری بار. لېکن تنگریم نینگ بویوکلیگی - سۉره‌گنگه سۉره‌لگننی البته‌‌ بېریشیده‌دیر!..»

اۉگیریلیب قره‌گنیمده، یانیمده هېچ کیم یۉق اېدی.

لېکن، حاضر‌گینه او تورگن یېرده‌گی بیر دانه‌ قووراق اۉت جانلنیب، یشیل توس آلگن، ایکّی دانه‌ میتّی برگچه‌سینی یازیب هم اولگورگن اېدی!

هیجان ایچره‌ دخمه‌دن قنده‌ی چاپیب چیققنیمنی اېسلالمه‌یمن. اطرافیمگه النگلب انچه‌ یوگوردیم. مینگ افسوس که، اطراف بۉم۔بۉش، هېچ کیمسه‌ کۉرینمس اېدی. یَیداق بیر قایه‌تاش توبیده تیز بوکدیم. بولاقچه‌دن مِیلتیره‌ب زلال سوو قَینب چیقر اېدی. برچه‌ اوزوق۔یولوق سفرلریم نینگ مضمونی صدف مرجانیده‌ی تیزیلدی۔ده، حکمتی عقلیمده یالقینلنه باشله‌دی. خودّی دشت یانگنی کبی، عذرلریم و بهانه‌لریمنی یاندیره۔یاندیره، عقل و شعوریمنی اېگلله‌ی باشله‌دی بو یانغین.

توره‌ی دېسم، اۉرنیمدن قلققنی مجالیم یۉق. جوده‌ اوزاق وقت اضطراب ایچره‌ قالگنیم سببلی اطرافیمده بته‌لر چنگل حاصل قیلیب اۉسگن، تۉزان و چنگلر اوستیمگه قۉنیب، بهار یامغیرلریده لایگه ایلنگن، قویاش قتّيق قیزدیرگنیده سفال‌سیمان قتلم حاصل قیلگن و الّه‌قچان فکرلاوچی قایه‌تاشگه ایلنیب بۉلگن اېدیم.

بغریمده حشره‌لر چاپیب یوریشر اېدی. اوستیمده نیمه۔دیر قیمیرله‌گنینی هم سېزدیم، قره‌سم - بیر قوش، باشیمگه اویه‌ قوریبدی.

یولدوزلر اوچگن کېچه‌لرده، آی و چقماقلر آستیده، یېلکه‌لریمنی تیلکه‌لب، همه‌ نرسه‌نی یوویب کېته‌دیگن یامغیرلر و ژاله‌لر تگیده قققه‌ییب تورر اېدیم، خلاص.

عجبلنرلی جایی شونده که، نریراقده‌گی آغاچلر آستیده بیر تۉپ کیشی، گوجوم شاخلریگه رنگ۔برنگ لتّه‌لرنی بایلب، آستیده یېب۔ایچیب اۉتیریشردی. ینه‌ بیر تۉپ آلامان تېگره‌مده ایلنه بۉلیب آلگن اېدی. کیم۔دیر توتیله۔توتیله، ینگلیش طرزده تلاوت قیله باشله‌دی. خسته‌لر، مجروحلر، ایشی یوریشمه‌گنلر، فرزندسیزلر آلامانی بو یېرده هم عینِ اېدی.

نریراقده بیر۔ایکّیته باله‌ قۉلیده طومار، ایلنیب یورردی. «بو - حضرت خضرگه دوچ کېلگن ذات. حیاتی دنیاده اۉقیب یورگن دعالریدن ساتیب آلینگ»، دېب قیچقیرردی قاره‌ سقاللی دَونگیرده‌ی بیر ییگیت.

گوجوم آستیده تیغ تېگمه‌گن قۉیلر سۉییلماقده اېدی. اطرافیمده گیر ایلنیب اۉتیریب آلگن کیشیلر هر دایمگیدېک، حاجتلرینی سۉره‌ب یلینیب۔یالوارردیلر.

مېن نیمه‌ بېره آله‌من سیزلرگه؟ ایزله‌ی۔ایزله‌ی، ایزله‌گنینی تاپالمه‌گن بیر بنده‌من۔کو؟ تیریکلیک نینگ، یشش نینگ، حیات و ممات نینگ سِرلریگه بیر مرته‌ بۉلسین باقیشنی ایستب، باقالمسدن قالیب کېتگنیمنی بیلسه‌یدینگیز! نې که بیلسم، نې که‌ قیلسم، بری بېهوده‌ بۉلیب چیققنینی هم بیلسه‌یدینگیز!

شو محل بیر چال پاییمگه کېلدی. یانیده اۉن بیر۔اۉن ایکّی یاشلر چمه‌سی باله‌که‌ی هم بار اېدی. سۉز قاته‌ی دېسم، تیلیم یۉق... اۉسمیر اېسه مصفا کۉزلرینی مېنگه تیکیب، جیم تورر اېدی.

- منه‌، حضرت خضرگه دوچ کېلگن ینه‌ بیر کیشی، - دېدی چال، سقالی تیتره‌ب، اۉغلیگه. - دخمه‌سی نینگ ایچ۔ایچیدن یاغدولنه‌یاتگنینی کۉره‌یپسن می؟ بو آدم حیاتی دنیا نینگ سِرلریگه یېته‌من دېب کۉپ اوریندی. سۉره، اۉغلیم، صدقِ ‌دلدن سۉره‌سنگ، ذاتی حرمتی، خدا تیله‌گینگنی اجابت قیلسه عجبمس.

- راستدن می؟ - دېدی باله‌که‌ی، کۉزلری چقنب. کېین یانیمگه کېلیب، قۉللرینی سیرتیمگه قۉییب، اۉز تیلکلرینی ایتیب پیچیرله‌ی باشله‌دی.

قۉزغلماققه اوریندیم و قۉزغه‌له آلمه‌دیم.

یولدوزلر مېنینگ هم تېپه‌مده غوج بۉلیب آلیشگن، بعضیلری یاروغ ایز قالدیریب پستگه شۉنغیر، یېرده اېسه کیچکینه‌، ساووق تېمیر پرچه‌لری یاتر اېدی.

- بابا، قره‌نگ! اونینگ یاغدوسی سۉنه‌ باشله‌دی، - دېدی باله‌که‌ی تۉستدن، حیرتلنیب.

- توبه‌، - دېدی چال هم. - غلطی دخمه‌ اېکن۔کو؟!

...کېین خۉرسینیب، باله‌ نینگ قۉلیدن توتدی:

- یوره‌قال، بالم، بیز نینگ بارر منزلیمیز بو اېمس، باشقه‌گه اۉخشه‌یدی...

۲۰۱۲

 

[۱]  حضرت علیشېر نوایی‌دن.


شو موضوعده

چېت اېللرده نوایی اثرلریگه قیزیقیش

علیشېر نوایی - بویوک شاعرلردن بیری. ایتاليالیکلر اوچون دانته قنچه‌ قدرلی بۉلسه، نوایی هم اۉزبېکلر اوچون شونچه‌لیک بویوک شخص.

شرق ادبـیاتیده مثنوي‌لر و اولر نینگ وزن ترکیبی

شرق ممتاز شعریتیده هر جُفت مصراع اۉزارا بوتونلیکنی حاصل قیلووچی، یعنی قافیه‌لنووچی شعري شکل مثنوي دېب ناملنه‌دی. اۉرته‌ عصرلرده ییریک حجملی داستانلرگه نسبتاً هم، ایکّیلیک شکلیده یازیلگن کیچیکراق...

اۉلمس داستان نینگ هرات نسخه‌سی

«قوتدغو بیلیگ» نینگ یره‌تیلیشی اۉرته‌ عصرلر شرق بدیعي۔فلسفي تفکریده، کیشیلیک معنوي تکاملیده یوز بېرگن اولکن بیر حادثه‌ اېدی. اوشبو ایجاد دردانه‌‌سی اخلاقي۔تعلیمي داستان‌گینه اېمس، کیشیلیک منعویتی، جمعیت و دولت باشقرووی نینگ مهم‌ مسأله‌لرینی اۉزیده قمره‌ب آلگن، تیریکلیک نینگ کتّه‌۔کتّه‌ معمالرینی بیلیم و عقل، عدالت اۉلچاولری ایله‌ یېچیشگه یۉنلتیریلگن بویوک مفکوروي اثر هم دیر.