«اۉزبېک» اتمه‌سی نینگ کېلیب چیقیشی...

۲۰۱۷-۰۲-۲۲

غرب عالِملریدن بۉلمیش آلّین ج. فرانک و پتر ب. گولدېن «اۉزبېک» اتَمه‌سی تورکستان کېنگلیکلریده آلتین اۉرده‌ خانی اۉزبېک خاندن انچه‌‌گینه آلدین پیدا بۉلگن دېب تأکیدلشسه، باشقه‌ بیر گروه بو اتَمه‌نی اۉزبېک خان نامی طفیلی پیدا بۉلگن دېب دعوا قیلیشه‌دی. بعضی عالملر اېسه «اۉزبېک» سۉزی نینگ پیدا بۉلیشینی تورکي قبیله‌لردن بۉلمیش اوز(اۉز)لر بیلن باغله‌یدی.

«اۉزبېک» اتَمه‌سی نینگ کېلیب چیقیشی بیلن باغلیق  بیر  فرضیه حقیده

 

غرب عالِملریدن بۉلمیش آلّین ج. فرانک و پتر ب. گولدېن «اۉزبېک» اتَمه‌سی تورکستان کېنگلیکلریده آلتین اۉرده‌ خانی اۉزبېک خاندن انچه‌‌گینه آلدین پیدا بۉلگن دېب تأکیدلشسه، باشقه‌ بیر گروه (پ. پ. ایوانوف. ا. یو. یاکوبوفسکي، خ. هوکهېم) بو اتَمه‌نی اۉزبېک خان (یشه‌گن ییللری: ۱۲۸۱-۱۳۴۱، تختده اۉتیرگن ییللری: ۱۲۱۳-۱۲۴۱) نامی طفیلی پیدا بۉلگن دېب دعوا قیلیشه‌دی. بعضی عالِملر اېسه، مثلاً، م. اېرماتوف «اۉزبېک» سۉزی نینگ پیدا بۉلیشینی تورکي قبیله‌لردن بۉلمیش اوز(اۉز)لر بیلن باغله‌یدی.

اما، معلوم که آلتین اۉرده‌ خانی اۉزبېک‌دن اوّل هم بو اتَمه‌ موجود بۉلگن.  مثلاً، ۱۲۔عصرده یشه‌گن مؤرخ اسا‌مه ابن منقذ «کتاب الاعتبار» اثریده موصل امیری نینگ اسمی اۉزبېک اېدی دېب قید اېته‌دی. مشهور مؤرخ ر‌شیدالدین فضل‌اللّه الهمداني هم اۉزی نینگ «جامع التواریخ» اثریده ایلگېزیديلر سلاله‌سیگه تېگیشلی تبریز حاکمی نینگ اسمی اۉزبېک مظفر دېب معلومات بېره‌دی. جلال‌الدین خوارزمشاه قۉشین باشلیقلریدن بیری نینگ اسمی هم جهان پهلوان اۉزبېک بۉلگنی معلوم.

بو معلوماتلرنی کېلتیریشیمدن مقصد شونده که، بوگونگی کونده‌ «اۉزبېک» اېتنونیمی  خصوصیده یازیلگن علمي مقاله و منبعلرده اکثریت بو اتَمه‌نی بې‌پایان دشت قیپچاق‌ده استقامت قیلگن تورک اوروغلری نینگ اَیریم قسمی اۉزلرینی اېرکین، هېچ کیمگه بۉیسونمه‌گن دېب بیلگنلری سببلی «اۉزبېک»، یعنی «اۉزیگه بېک» دېب اته‌گن دېب دعوا قیلینسه، ینه‌ بیر گروه عالملر آلتین اۉرده‌ خانی اۉزبېک خان (۱۳۱۲-۱۳۴۰) نامیدن کېلیب چیققن دېب یازیشلری اساسسیز اېکنلیگینی و بو اسم جوده‌ قدیمدن موجود اېکنینی، دېمک، «اۉزبېک» ایلدیزینی هم آلیسدن ایزلش لازملیگینی اوقتیریب اۉتیشدن عبارت.

مېن «اۉزبېک» اتَمه‌سی نینگ کېلیب چیقیشی معماسیگه یاشلیک چاغلریمدن قیزیققنمن. حاضر بو حقده مفصل تۉخته‌لیب اۉتیرماقچی اېمسمن. موردی کېلگنده بو مسأله‌ عکس اېتگن تاریخي۔بدیعي اثرلریمده‌گی فکرلریمنی جمعلب سیزگه یېتکزیشگه اورینیب کۉره‌رمن.

بو مسأله‌نی حل قیلیش، «اۉزبېک» اتَمه‌سی نینگ پیدا بۉلیشیگه انیقلیک کیریتیش آسان اېمسلیگینی ینه‌ بیر تأکیدله‌یمن. تاریخچی عالم بۉری بای احمدوف «تاریخدن سبقلر» کتابیده (تاشکېنت، «اۉقیتووچی»، ۱۹۹۴، ۱۹۶۔بېت)  جوده‌ تۉغری قید اېتگنیدېک، بو «مسأله‌ شو قدر مشکل، جدّي و نازک که، اونی علمي جهتدن تحلیل اېتیش بیر کیشی قیله‌دیگن ایش اېمس. بونینگ اوچون عرب، فارس، چین و باشقه‌ تیللرده یازیلگن منبعلرنی بېملال اۉقیی آله‌دیگن تاریخچی، یېتوک ارکیولوگ و انترو‌پولوگ، یخشی تیلشناس عالِم، قدیمي خلقلر حقیده اولرنینگ توریش۔تورموشی، دینی، اعتقادی و باشقه‌ بېلگیلریگه قره‌ب علمي خلاصه‌ چیقره آله‌دیگن اېتنوگراف، کلاسیک جغرافيه علمینی، اینیقسه‌، توپونیمیکه‌نی یخشی بیلگن جیوگراف، خلق آغزه‌کی ایجادینی مکمل بیلگن فولکلورچی عالملرنینگ بیرگه‌لیکده، باشقه‌ یوموشلرنی ییغیشتیریب قۉییب، علمي تدقیقات ایشلری بیلن منتظم شغلله‌نیشی طلب قیلینه‌دی».

حاضرچه اېسه «اۉزبېک» اتَمه‌سی نینگ کېلیب چیقیشی بیلن باغلیق بیر فرضیه نینگ تۉرت کیشی تامانیدن ایتیلیشی حقیده‌گی معلوماتنی سیزنینگ اعتبارینگیزگه حواله‌ قیلماقچیمن، خلاص.

  بو فرضیه‌نی دستلب ۱۹۸۸۔ییلده یازیلگن، اوّلاً «شرق یولدوزی» ژورنالیده باسیلگن، کېینچه‌لیک ۱۹۹۱۔ییلده نشر اېتیلگن «سمرقند خَیالی» کتابیم نینگ تورکيلرنینگ کېلیب چیقیشی بیلن باغلیق ملاحظه‌لر دوامیده‌ یازیب اۉتگن اېکنمن (خورشید دوران. سمرقند خیالی. تاشکېنت، ۲۳۲-۲۳۶۔بېتلر). اۉشه‌ ملاحظه‌لریمدن پرچه‌لرنی اَیریم تحریرلر بیلن کېلتیره‌من:

«اکثریت قسمی اۉز اجدادلری تاریخیدن بېخبر زمانداشلریمیز اوشبو تاریخي قصه‌نی اۉقیش دوامیده‌ «تورکيلر»، «تورکلر»، «اۉزبېکلر» اتَمه‌لری اوستیده چلغیشلرینی ایسته‌مه‌ی، اۉشه‌ تاریخي دورده‌گی شرایطنی حسابلب، بو اتَمه‌لرگه ایضاح بېریشنی معقول کۉردیم.

شونی قید قیلیش لازم که، اۉتگن عصرلرده کهنه‌ شرق تاریخینی اۉرگنیش بیلن اساساً اروپالیک عالملر کۉپراق شغللنیشدی. بو اېنگ اوّلا قدینی تیکلب آلگن اروپا اۉزی نینگ آچ نظرینی آسیا قطعه‌سی ملکلریگه تیکیشی بیلن، فقط شوندن کېین‌گینه علم۔فن فداییلری نینگ اۉرگنیشگه تشنه‌لیگی بیلن ایضاحلنه‌دی. شو سببدن، شرق تاریخینی اساساً آوروپالیکلر تدقیق قیلگنی اوچون بو قدیمي حدودده یشب اۉتگن خلقلر، اېلتلرنینگ نامی معناسی، کېلیب چیقیشی اساساً اروپا (اېراني) تیللری نقطهٔ نظریدن چیقیب اۉرگنیلگن. اۉشه‌ دورده تورکي تیللرنی اۉرگنیش سست بۉلگنی سببلی، بو تیللرگه دېیرلی مراجعت قیلینمه‌گن. بونینگ عاقبتیده بیر تامانلمه‌ فکرلر پیدا بۉلدی. شو سببدن هم جوده‌ کۉپ اروپالیک تیلچیلر اۉرته‌ آسیاده یشه‌گن قدیمي خلقلر، اېلتلر شرقي اېران تیللری گروهیگه منسوب سغد و خوارزم تیللریده گپلشگنلر دېگنلری گمانلی دیر. ساکلر و مسّاگېتلر آرال  بۉیی، یېتّی سوو، تنگری تاغ (تیانشان) و آلتای اېتکلریده یشه‌گن تورکي تیللی هونلر، سېنبيلر، اویغورلر بیلن یانمه۔یان یشه‌گنینی حسابگه آلیب، ن. اریستوف، گ. گرومم۔گرژیمایلو، ا. کونونوف، س. مالوف پېلکو، ا.گابېن کبی تدقیقاتچیلر بو کۉچمنچی خلقلرنینگ اېران تیللی گروهگه کیریشیگه شبهه‌ بیلن قره‌یدیلر. یونان مؤرخی هېرودوت نینگ «تاریخ» اثرینی ترجمه‌ قیلگن ای. پیانوف: «مسّاگېتلر دېگنده فقط تورکيلرنی نظرده توتیش کېره‌ک»، - دېب یازه‌دی.

اېندی واحه‌لرده یشاوچی خلقلرگه نظریمیزنی قره‌ته‌‌یلیک. نظریمیز اولرنینگ همه‌سینی قمره‌ب آلالمسلیگی طفیلی، فقط عصرلر آشه امیر تېمور سلطنتی نینگ مرکزیگه اساس بۉلگن واحه‌ - قدیمي سغد ملکیده یشه‌گن خلققه اعتبار بېره‌یلیک. سغد ملکینی عربلر تامانیدن باسیب آلیش واقعه‌لرینی بیان قیلگن مؤرخ ا‌لطبري، سغد حاکملری و لشکرباشیلری تورکلر اېدی، دېب معلومات بېره‌دی. قدیمي سغد مدنیت اۉچاقلریدن بیری - پنجه‌کېنتده تاپیلگن سغدي تنگه‌چه‌لرگه ضرب قیلینگن سۉزلرنی اۉرگنگن تدقیقاتچی آ. ای. سمیرنووه، سغدلیکلر تورک تیلیده سۉزلشگنلر، دېگن خلاصه‌گه کېله‌دی. عالمه‌ نینگ بو خلاصه‌گه کېلیشیگه سغد تنگه‌چه‌لریده ضربلنگن «جبغو» سۉزی بۉلیب، بو سۉز فانېتیک و مورفولولوژیک توزیلیشیگه کۉره‌ تورکيچه‌ دیر. «دېوان لغات الترک»ده ایضاحلنیشیچه، «یبغو»، «یفغو» سۉزی «خاندن ایکّی درجه‌ پست بۉلگن منصب یا که منصبدار» معناسینی بیلدیره‌دی. بو قدیمي اېتنیک گروهلر آره‌سیده باخترلیکلر (بکتريه‌لیکلر) بیلن سغديلر جوده‌ یوکسک مدنیت اېگه‌لری بۉلگنی کهنه‌ یونان، روم، اېران، چین، هند و عرب منبعلریدن معلوم.

ایکّی دریا آره‌لیغیده یشه‌گن تورکي خلقلرنینگ شکلله‌نیشیگه خدمت قیلگن جریانگه بو حدودگه میلاددن اوّلگی III-II عصرلرده کۉچیب کېلگن کوشانلر یا که قدیمي چین منبعلریگه کۉره‌ «یوېچجیلر»، میلاددن اوّلگی II عصردن تا میلادي IV عصر دوامیده‌ بو اۉلکه‌نی حربي یۉل بیلن اېگلّه‌گن هونلر، مېلادي V-VI عصرلرده یفتلیلر (هایته‌ليلر) تامانیدن اساس سالیندی. اولرنینگ همه‌سی تورکي گروهگه منسوب بۉلیب، اولر تاریخده کوشانیلر و یفتلیلر (هایته‌ليلر) دولتی دېب نام قالدیرگنی دولتلرنی تشکیل اېتگنلر.

بیز حکایه‌ قیله‌یاتگن دورگه کېلیب، بیر زمانلر تورلیچه ناملر بیلن اتلگن اوروغلر ضمیریده‌ تورک  دېب اتلگن (بوگون تورکيه تورکلری دېب‌گینه توشونمسلیک اوچون تورکيلر دېب قبول قیلینگن) یگانه‌ خلق، یگانه‌ اولوس الّه‌قچانلر شکللنیب اولگورگن اېدی. بو خلق شکلله‌نیشی قچان توگه‌گن اېدی، دېگن سۉراققه اېسه عالملر تورلیچه جواب بېریشه‌دی. بعضیلر بو جریان مۉغول باسقینی عرفه‌سیده، یعنی XII عصر آخریگه کېلیب، ایکّی دریا آره‌لیغیده بنیاد بۉلگن ییریک دولتلر توزیلیشی بیلن یکونلندی دېسه، بعضیلر بو شکلله‌نیش IX-X عصرلرده - قاره‌ خیتای دولتی توزیلگنده، باشقه‌لر XI-XII عصرده - قاره ‌خیتایلر بیلن خوارزمشاهلر حکمرانلیگی آره‌لیغیده، اَیریملر اېسه XV-XVI عصرده توگه‌گن دېب کۉرسته‌دیلر. ینه‌ بعضیلر بو جریان XI-XIV عصرلر آره‌سیده یوز بېرگن دېب تأکیدله‌یدیلر. اما بیز بو جریان XII عصر آخریده، مۉغول باسقینی عرفه‌سیده، خوارزمشاهلر دولتی دوریده یوز بېردی دېب حسابله‌یمیز. باسقیندن سۉنگ بو حدودده اۉرنشگن مۉغوللر هم کۉپ وقت اۉتمه‌ی، منه‌ شو شکللنیب اولگورگن تورکيلر ترکیبیگه سینگیب کېتدیلر. زېرا، مۉغول قۉشینی نینگ اساسینی هم تورکي اوروغلر تشکیل اېتگنی اوچون بو جریان جوده‌ آسان کېچه‌دی. شو ا‌ۉرینده مۉغول باسقینیدن سۉنگ امیر تېمورنینگ پراکنده‌ اۉلکه‌نی یگانه‌ حاکمیتگه بۉیسوندیریشی بیلن باغلیق فعالیتی محلي خلق بیرلیگینی کوچه‌یتیریشگه بیرلمچی اساس بۉلگنینی اونوتمسلیگیمیز کېره‌ک. بو پیتگه کېلیب دولت حجتلرینی یگانه‌ تورکي تیلده یازیش رسمي توس آلدی. بابر میرزا یشه‌گن دورگه کېلیب، «تورکيلر» دېگنده آمودریانینگ جَنوبي قیرغاغی تېوره‌گیده، ایکّی دریا آره‌لیغیده، دشت قیپچاق نینگ جَنوبیده یشاوچی محلي اهالی نینگ اساسي قسمی انگلنردی. بابر میرزا و باشقه‌ تېموريلر شو خلققه منسوب اېدیلر.

اۉشه‌ دورده‌گی اۉزبېکلر اېسه مۉغوللر باسقینیدن سۉنگ دشت قیپچاق و آلتین اۉرده‌ده یشه‌گن تورکي اوروغلریدن عبارت بیرلشمه‌ اېدی. اولرنینگ نامینی کۉپچیلیک  تدقیقاتچیلر آلتین اۉرده‌ خانی اۉزبېک (۱۳۱۲-۱۳۴۲) نامی بیلن باغلشه‌دی. بو البته‌‌،غیرت اساسسیز بیر گپ دیر.

خۉش، «اۉزبېک» سۉزی نینگ اېتیمولوژيسی، «اۉزبېک» اتَمه‌سی قچان و قنده‌ی پیدا بۉلگن. بو حقده تورلیچه قره‌شلر موجود. مېنینگ اۉیلشیمچه، بو اتَمه‌ قدیمي اجدادیمیز اۉغیزخان نامی بیلن بۉغلیق بۉلیب، «اۉغیزبېک» سۉزی نینگ «اۉزبېک» بۉلیب کېتگن شکلی بۉلسه عجب اېمس. نیمه‌ بۉلگنده هم، «اۉزبېک» اتَمه‌سی جوده‌ قدیمي دورلرگه باریب تقه‌له‌دی.

میلاددن آلدینگی XII عصرگه تعلقلی اش۔شیره‌ (اسّیريه) بیتیکلری (اۉرته‌) آسیانینگ بې‌پایان دشتلریدن باستیریب کیرگن سکیفلر (ایسکیتلر) باسقینی حقیده خبر بېرر اېکن، بو جنگاور کۉچمنچی قبیله‌لر نامینی ایشگاوز(Ishgauz)، اولرنینگ باشلیغی نینگ اسمینی ایسپاک دېب معلوم قیله‌دی. تورکي خلقلر تاریخی بیلن جوده‌ یخشی تنیش بۉلگن آدم «ایشگاوز» دېگن نام اصلیده «اۉغیز»  نامی بیلن باغلیقلیگینی، بو نام «ایچ‌اۉغیز» اېکنینی تېزده پَیقه‌یدی. معلوم که، ییگیرمه‌ تۉرت اوروغدن عبارت بو تورکي قبیله‌ (اویوشمه‌) ایکّی ییریک گروهدن عبارت بۉلیب، بیری «ایچ‌اۉغیز» (ایچکی اۉغیز»، ایکّینچیسی «تش‌اۉغیز» (تشقی اۉغیز) دېب ناملنگن.

«ایچ‌اۉغیز» نامی نینگ اش۔شیره‌ بیتیکلریده‌گی «ایشگاوز» سۉزیگه نقدر اۉخششیگه اعتبار بېرگن بۉلسنگیز کېره‌ک. اۉشه‌ قدیمي بیتیکلریده‌گی ایسپاک سۉزیگه کېلسک، اش۔شیره‌لیکلر باسقینچیلرنینگ اۉزلریگه بېگانه‌، نامعلوم اسملرینی بوزیب یازیشلری طبيعي. اصلیده اېسه سکیفلر باشلیغی نینگ اسمی اۉغیزبېک یا که شو اسم نینگ قیسقرگن شکلی - «اۉزبېک» («اۉزبک») بۉلگنیگه شبهه‌ یۉق (قاله بېرسه، یان۔اطرافده‌گی باشقه‌ خلقلر هم اۉزبېکلرنی «اۉزبک» دېب اتشینی اعتبارگه آلسک، بو فکریمیز قطعيلشه‌دی). تاریخده بونده‌ی بوزیلیشلر جوده‌ کۉپ اوچره‌یدی. اجدادلریمیز - ساکلر، مسّاگېتلر و اولرگه منسوب قهرمانلر نامی یونان مؤرخلری اثرلری آرقه‌لی بوزیلیب یېتیب کېلگن. بو اسملرنینگ اصلیده قنده‌یلیگینی بیلمه‌یمیز. قاله بېرسه، مؤرخ ناتنیش تیلده ایشلتگن اسملرنینگ بعضاً نقدر بوزیلیشینی جوده‌ یقین اۉتمیشیمیزدن مثال بیلن اثباتله‌ماقچیمن. خوارزملیک بویوک مؤرخ بیاني روسلر نینگ خیوه شهرینی باسیب آلیش بیلن باغلیق واقعه‌لر بیانیده چار روسيه‌سی قۉشینی باشلیقلری نینگ ناملرینی، جمله‌دن کولاچوف، وېروفکین ناملرینی تیلگه آله‌دی. بو ناملر روسچه بۉلیب، اصلیده گولوواچیوف، وېریووکین بۉلگن. خودّی شو بوزیلیش عاقبتیده «اۉزبېک» (اۉزبک»)  اش۔شیره‌ بیتیکلریده «ایسپاک» بۉلیب کېتگنیگه امینمن.

بو فرضیه‌نی ایکّینچی بۉلیب، استاذ اسقد مختار دستلب «تفکر» ژورنالیده قسماً «کونده‌لیکلر» سرلوحه‌سی بیلن باسیلگن، کېینچه‌لیک ۲۰۰۵ ییلده نشر اېتیلگن «اویقو قاچگنده»  کتابیده‌گی قیدلرنینگ بیریده قوییده‌گیچه بیان اېته‌دی:

«اۉزبېک خلقی نینگ نامینی اۉزبېک خان نامی بیلن باغلشه‌دی. «اۉزبېک خان» اۉزی قه‌یېردن کېلیب چیققن؟

مېنیمچه، بو سۉزنینگ (دېمک، خلق نامی نینگ هم) تاریخی جوده‌ اوزاق. ۷۲۱۔ییلده تورکي قبیله‌لرنینگ قورولتایی بۉلگن. شونده بیلگه خاقان اۉز نطقینی بونده‌ی سۉزلر بیلن باشله‌یدی: «اېی، تورک اۉغیز بېکلری!» «اۉغیز» او وقتده «قبیله‌» معناسیده ایشله‌تیلگن. دېمک، «اۉغیز بېگی» - قبیله‌ باشلیغی دېگن سۉز. اۉغیز بېکلری زمانیده اېل نینگ انچه‌ امتیازلی بیر قتلمی بۉلگن. اۉزبېکلر تورکيلر نینگ انه‌ شو قتلمیگه منسوب طبقه‌دن کېلیب چیققن، دېگن فرضیه‌م بار».

اوچینچی بۉلیب، بو فرضیه‌نی تنیقلی تاریخچی عالم، ارکیتیکتوره‌ فنلری دوکتوری، شرق مملکتلری خلق ‌ارا ارکیتیکتوره‌ اکادمیسی نینگ حقیقي اعضاسی  پۉلاد زاهدوف دستلب «اۉزبېکستان ادبیاتی و صنعتی» گزېته‌سی نینگ ۲۰۰۲ ییل ۹۔سانیده باسیلگن «کون توغردین کون باترغه سۉزی یېتگن ذات» مقاله‌سیده اوچینی چیقرگن بۉلسه، کېینچه‌لیک «تفکر» ژورنالی نینگ ۲۰۰۸ ییل ۱۔سانیده باسیلگن «ربغوزي سعادتی» مقاله‌سیده انیق بیان اېته‌دی:

«اۉزبېک اېتنوگېنېزی کبی «اۉزبېک» اېتنونیمی ضمیریده‌ هم «اۉغوز» سۉزی یاتگن بۉلیشی حقیقتگه کۉپراق ماس کېله‌دی. بو فرضیه‌نی شو بیلن هم دلیللش ممکن که، بیزانس سالنامه‌لریده کون ‌چیقر تاماندن قویوندېک باسیب بارگن تورکي اۉغوزلر نامی قیسقرتیریلیب «غوز»، «اوز» طرزیده قید اېتیلگن. یعنی، «اوز» - «اۉغوز» سۉزی نینگ شونچه‌که‌ ایخچملشگن شکلی، خلاص. بو کلام ینه‌ بیر صاف تورکي سۉز - «بېک» بیلن قۉشیلیب، ینگی - «اۉزبېک» اتَمه‌سینی حاصل قیلگن.

تۉرتینچی بۉلیب بو فرض  خصوصیده تنیقلی ادیب طاهر ملک اۉز وېب۔صحیفه‌سیده  قوییده‌گیچه ملاحظه‌ بیلدیره‌دی:

«اۉزبېک اتَمه‌سی حقیده تورلی فکرلر موجود. تاریخچی عالملریمیز تعبیریچه: «اۉزبېک» - اۉزیگه اۉزی بېک» دېگنی. ینه‌ باشقه‌ تعبیرده اۉزبېک تاریخینی اۉزبېک خاندن باشلشه‌دی. بو ایکّی فکرده هم منطقي اساس یۉق. اوّلا، یېر یوزیده یشه‌یاتگن کتّه ‌می کیچیک می هر بیر خلق اۉزیگه اۉزی بېک، باشقه‌گه تابع بۉلیشنی ایسته‌مه‌یدی. ایکّینچیدن، اگر تاریخ اۉزبېک خاندن باشلنسه، بو خانگه «اۉزبېک» دېب کیم اسم بېرگن؟ بو اسم آسماندن آلینمه‌گن۔دیر. دېمک، بو نام، بو اتَمه‌ اوّل هم بۉلگن.

مېن تاریخچی اېمسمن،عالملیک‌که هم دعوام یۉق. بیراق، بو خصوصده قطعي فکریمگه اېگه‌من. «قیرغیز» - قیر اۉگوزی، «گاگاووز» - کۉک اۉغوز دېمک دیر. تورکي خلقلرنینگ باباسی اۉغوزخان بۉلگنلر. بو حقده قدیم تاریخ کتابلریده یېترلی معلوماتلر بار. عینِ اۉغوزخان دورلریده قوملرگه (عایله‌لرگه) نام بېریلگن: اویغور، قارلیق، قیبچاق، قنغلی… (بو تاریخگه قیزیققنلر میرزا اولوغ بېک نینگ «تۉرت اولوس تاریخی» اثریدن بهره‌مند بۉلسه‌لر درست). بیزنینگچه «اۉزبېک» - اۉغوز بېگی دېمک دیر. یعنی اۉغوزخان سراییگه یقین عایله‌ شونده‌ی اتلگن. بو حال اروپاده هم بۉلگن. مثلاً، روسيه‌ده «دواریانین» دېگن طبقه‌ بۉلگن، یعنی «прилиженниый к царственному двору» - پادشاه‌ سراییگه یقین بۉلگن کیشی. ینه‌ اروپاده لورد، گېرسوگ، بارون… کبی طبقه‌لر بار که، برچه‌سی حکمدارگه قنچه‌لیک یقینلیکنی اجره‌تیب توره‌دی. اۉغوز بېکلری هم سرایگه شونده‌ی یقین بۉلگنلر.

تاریخچی عالملریمیز اۉزلری نینگ یاکوبوفسکي، بارتولد، برتلس کبی استاذلری نینگ ایتگنلرینی محکم اوشلب آلمسدن اصل منبعلرنی اۉرگنیب، تحلیل قیلیب فکر یوریتسه‌لر درست بۉلردی. بیزنینگ تاریخیمیزنی اۉرگنیب، کتاب یازگنلری اوچون او ذاتلردن منّتدارمیز. بیراق بو باره‌ده بیر حقیقت موجود: بیر ملت تاریخینی اۉرگنیب بها بېره ‌یاتگن باشقه‌ ملت وکیلی نینگ بیان اېتیلگن فکریده البته‌‌ اۉز ملتی منفعتی یاته‌دی. انه‌ شو منفعت خالصلیک یۉلینی تۉسه‌دی».

* * *

شونینگدېک، «اۉزبېک» سۉزی اېتیمولوژیسی نینگ اۉغوز سۉزی بیلن باغلیقلیگی خصوصیده تاریخچی عالملر ن. نارقولوف و اۉ. جۉره‌یېفلر سکّیزینچی صنفلرنینگ «اۉزبېکستان تاریخی» درسلیگیده ایتیب اۉتگن نقطهٔ نظری هم موجود.

* * *

یوقاریده‌گی کېلتیریلگن «اۉزبېک» اتَمه‌سی نینگ کېلیب چیقیشی بیلن باغلیق بیر فرضیه نینگ اوچ شخص تامانیدن بیر خیل اساسگه تیه‌نیب بیلدیریلیشی بې‌چیز بۉلمه‌سه‌ کېره‌ک. مېنیمچه، بونده انیق بیر تاریخي حقیقت نمایان بۉلماقده.

کېینگی یازوولریمیزده بو خصوصده‌گی فکرلریمیزنی دوام اېتتیریش نیتی بیلن حاضرچه نقطه‌ قۉیه‌من.



شو موضوعده

بابري‌لر نینگ «فرمانِ عالي»لریگه باسیله‌دیگن مُهرلر تاریخی

بابري‌لر هندوستان‌گه فاتح صفتیده کېلگن بۉلسه‌لر هم، اولر قۉل آستیده‌گی محلي هندولر نینگ حرمتینی قازانه آلگنلر و اولرگه معقول بۉلگن عنعنه‌ و اودوملرنی یۉلگه قۉیدیلر.

تورکستان مختاریتی حقیده نیمه‌لرنی بیله‌سیز؟

۲۸ نوامبرده تشکیل تاپه‌یاتگن دولت‌نینگ نامی انیقلنیب «تورکستان مختاریتی» دېب اتله‌دیگن بۉلدی. بوتون روسیه تأسیس قورولتایی چقیریلگونگه قدَر حاکمیت تۉله‌ روشده تورکستان مؤقت کېنگشی و تورکستان خلق (ملي) مجلسی قۉلیده بۉلیشی حقیده قرار قبول قیلیندی.

امیر تېمور دوریده دولت باشقرووی

امیر تېمور اۉز دولتچیلیک باشقرووینی دنیاوي و دیني عنعنه‌لرگه اساسلنگن حالده ایشلب چیققن اېدی. کېنگ جماعتچیلیک تامانیدن بو دور دولتچیلیک باشقرووی تاریخینی اۉرگنیش باره‌سیده‌گی ایلک ایزلنیشلرXVIII عصر نینگ باشلریده پیدا بۉلگن بۉلسه هم، هلیگچه تۉلیق تدقیق اېتیلمه‌گن. شو نینگ اوچون تېموري لر دوریده دولت باشقرووی قنده‌ی بۉگنلیگی حقیده عمومي معلوماتلرنی کېلتیریب اۉتسک.