چېت اېللرده نوایی اثرلریگه قیزیقیش

علیشېر نوایی - بویوک شاعرلردن بیری. ایتاليالیکلر اوچون دانته قنچه‌ قدرلی بۉلسه، نوایی هم اۉزبېکلر اوچون شونچه‌لیک بویوک شخص.


چېت اېللرده نوایی اثرلریگه قیزیقیش

علیشېر نوایی ایجادی خارجي مملکتلرده هم سېویب اۉقیلیب، اثرلری بات۔بات ترجمه قیلینماقده. امریکا قۉشمه ایالتلری نینگ ماساچوست ایالتیده یشاوچی ادبیات‌شناس، یازووچی و شاعر دِنیس دِلی (Denis Deli) کۉپ ییللیک ایزلنیشلری طفیلی علیشېر نوایی نینگ غزللرینی انگلیس تیلیگه اۉگیردی همده «Cervena Barva Press» نشریاتیده «Twenty one ghazals by Alisher Navoiy» («علیشېر نوایی نینگ ییگیرمه بیرته غزلی») دېب ناملنگن کتابنی چاپ اېتتیردی.

تۉپلم خارجلیکلر تامانیدن کتّه قیزیقیش بیلن کوتیب آلیندی.

«خلق سۉزی» مخبری اېلیارجان احسانوف، دِنیس دِلی نینگ کتاب اوچون فکر۔ملاحظه‌لری سۉره‌گنده، او قوییده‌گیلرنی اَیته‌دی:

- قیزیم جِنیفِر دِلی (Jenifer Deli) ۲۰۰۱۔ییلده اورگنچده ایشلردی، مېن اونی کۉریب کېلیش نیتیده اۉزبېکستانگه سفر قیلدیم. مویناق، آرال دېنگیزی، سمرقند، بخارا، خیوه، اولر نینگ مهابتلی تاریخی، مقّدس قدمجالری بیلن تنیشدیم. اۉزبېکستان حقیده‌گی ایلک تأثراتلریمنی اۉشه‌ کېزلرده آلگنمن. بیر کونی قیزیم سفر دوامیده‌ علیشېر نوایی شعریتی و او یشه‌گن زمان - تېموري‌لر دوری حقیده گپیریب بېردی. شوندن سۉنگ نوایی ایجادی و شعریتیگه قیزیقیب قالدیم. کېینچه‌لیک امریکا نینگ نفوذلی کتابخانه‌لریگه باریب، نوایی حقیده کۉپراق معلومات تۉپلشگه حرکت قیلدیم.

علیشېر نوایی - بویوک شاعرلردن بیری. ایتاليالیکلر اوچون دانته قنچه‌ قدرلی بۉلسه، نوایی هم اۉزبېکلر اوچون شونچه‌لیک بویوک شخص. قیسقه‌ وقت ایچیده اونینگ برچه‌ ایجادی بیلن تنیشیش مشکل. بو نینگ اوچون بیر انسان نینگ عمری یېتمه‌یدی. مېن اونینگ انگلیس، روس، فرانسه تیللریده‌گی ترجمه‌ اثرلرینی کۉزدن کېچیردیم.

انگله‌دیم که، علیشېر نوایی ایجادیگه بوتون دنیا نینگ قیزیقیشی همان دوام اېتیب کېلماقده. اولوغ شاعر ایجادی نینگ بیر قطره‌سینی کشف قیلگن کیشی بار که، حیرتینی یشیره آلمه‌یدی. تېزراق نوایی حقیده زمانداشلریگه خبر بېرگیسی، اونینگ یازگنلرینی اۉز آنه‌ تیلیگه اۉگیرگیسی کېله‌وېره‌دی. مېن بونگه امینمن. مثلاً، اۉزبېکستانده علیشېر نوایی ایجادی حقیده علمي تدقیقات آلیب بارگن کانادالیک هارری دیک (Harri Dik) نوایی‌گه «دنیانی معنوي تنزلدن قوتقره آله‌دیگن کۉنگیل باغی نینگ باغبانی» دېیه تعریف بېره‌دی و «لسان االطیر» اثرینی انگلیس تیلیگه ترجمه‌ قیله‌دی. بولر قطاریگه «فرهاد و شیرین»نی اوکراین تیلیگه ترجمه‌ قیلگن شاعر نیکالای باجان (Nikolay Bajan)، پولندلیک ترجمانی یانوش کجیجوفسکي (Yanush Kjijovskiy)نی هم قۉشیش ممکن.

نوایی ایجادی شونچه‌لیک سېرقیرّه که، اونینگ ترجمه‌سیگه قۉل اوریش اوچون، اوّلا، اسلام دینی غایه‌سی و قره‌شلری، تورکي‌لر مدنیتی، یشش طرزی، سۉزلر نینگ کېلیب چیقیش اِتیمولوژي‌سینی هم بیلیش جوده‌ ضرور اېکن. قیسقه‌سی، علیشېر نوایی اۉز ایجادی بیلن مېنگه چینه‌کم ایزلنیشنی اۉرگتدی. ترجمه‌ جریانیده حتا بیر سۉز اوچون نېچه‌ کونلب کتاب ورقلشگه، شرق‌شناس دۉستلریمدن مصلحت سۉره‌شگه تۉغری کېلدی. بیلدیم که، دستلب نوایی غزللری نینگ اصل معناسینی تۉلیق توشونیب، حس اېتیش کېره‌ک اېکن. کېین اصل معنادن اوزاقلشمه‌گن حالتده نظم بیانیگه اۉتدیم. شو طریقه‌ جوده‌ مشقت بیلن حضرت نینگ ۲۱ غزلینی انگلیس کتابخوانلریگه تقدیم اېتدیم. بار امکانیتیمنی ایشگه سالدیم. تۉپلمده‌گی بعضی غزللر ترجمه‌سیده انچه‌ قیینلدیم، بونی تن آله‌من. چونکه‌ اولرده عشقي تویغولر ضمیریده‌ الهي عشققه اشاره‌ موجود. ایکّی حالتنی هم ترجمه‌ده یېتکزیب بېریش نهایتده‌ قیین. نوایی ایجادی نینگ اۉزیگه خاص جهتی اصلیده منه‌ شونده، دېب اۉیله‌یمن.

کتاب نشر اېتیلگچ، اونگه بۉلگن قیزیقیش آشیب کېتدی. اۉزیمدن سۉراوچیلر هم کۉپ بۉلدی. نتیجه‌ده امکان قدَر اونی کۉپراق ترجمه‌ قیلیش کېره‌ک، دېگن خلاصه‌گه کېلدیم.

قیزیم نینگ اۉزبېک، روس تیللرینی بیلیشی مېنگه نوایی غزللری نینگ انگلیس تیلیده‌گی بدیعي متنینی یره‌تیش امکانینی بېردی. ترجمه‌م مکمل درجه‌ده، دېب ایتالمه‌یمن. بیراق شاعر ایجادینی امکان باریچه تېزراق امریکالیکلرگه، آز بۉلسه۔ده، یېتکزه آلدیم.

البته‌‌، نوایی اثرلرینی انگلیس تیلیگه ینه‌ده کۉپراق ترجمه‌ قیلیش اوچون مېنگه انگلیس و اۉزبېک تیلینی پُخته‌ بیله‌دیگن همکارلر کېره‌ک. اۉزبېک عالِملری و ادبیات‌شناسلری بیلن همکارلیک قیلیش نیتیده‌من. چونکه هاروارد علمي تدقیقات آلیب بارگن کېزلریمده یونیورسیتی کتابخانه‌سیده نوایی نینگ تورک تیلیده‌گی ترجمه‌سینی کۉرگنمن. هلی اۉرگنیلگنی یۉق. نواییدېک اولوغ ایجادکارنی غربلیکلرگه کۉپراق تنیشتیریش اوچون اېسه مېنینگ کیچیک ترجمه‌ کتابیم دېنگیزدن بیر تامچی، خلاص. آدملر اونی کۉپراق اۉقیشسه دېیمن. نوایی حقیده کۉپراق بیلیشلرینی ایسته‌یمن. بو نینگ اېنگ اساسي سببی، غرب دنیاسی نینگ عموم‌انساني غایه‌لر، فلسفه‌ و عشق، اصلیتگه اینتیلیش، صوفیزم، نقشبنديه غایه‌لرینی اۉز شعریتیده عکس اېتتیره آلگن علیشېر نواییدېک شاعرلر ایجادینی اۉقیشگه احتیاجی کتّه‌.

«خلق سۉزی» مخبری

اېلیارجان احسانوف

منبع: http://xs.uz/uz/post/denis-deli-shoir-va-adabiyotshunos-aqsh-garbda-alisher-navoij-asarlarini-oqishga-ehtiyozh-katta



شو موضوعده

شرق ادبـیاتیده مثنوي‌لر و اولر نینگ وزن ترکیبی

شرق ممتاز شعریتیده هر جُفت مصراع اۉزارا بوتونلیکنی حاصل قیلووچی، یعنی قافیه‌لنووچی شعري شکل مثنوي دېب ناملنه‌دی. اۉرته‌ عصرلرده ییریک حجملی داستانلرگه نسبتاً هم، ایکّیلیک شکلیده یازیلگن کیچیکراق...

اۉلمس داستان نینگ هرات نسخه‌سی

«قوتدغو بیلیگ» نینگ یره‌تیلیشی اۉرته‌ عصرلر شرق بدیعي۔فلسفي تفکریده، کیشیلیک معنوي تکاملیده یوز بېرگن اولکن بیر حادثه‌ اېدی. اوشبو ایجاد دردانه‌‌سی اخلاقي۔تعلیمي داستان‌گینه اېمس، کیشیلیک منعویتی، جمعیت و دولت باشقرووی نینگ مهم‌ مسأله‌لرینی اۉزیده قمره‌ب آلگن، تیریکلیک نینگ کتّه‌۔کتّه‌ معمالرینی بیلیم و عقل، عدالت اۉلچاولری ایله‌ یېچیشگه یۉنلتیریلگن بویوک مفکوروي اثر هم دیر.

منگو قومرو

یوسف خاص حاجب نینگ «قوتدغو بیلیگ» اثری اۉرته‌ عصرلرده تورک دنیاسیده‌‌گینه اېمس، بوتون شرق ادبیاتیده شاه کتاب صفتیده داوروغ قازاندی. اونینگ «شاهنامه‌یی تورکي» دېیه اعتراف اېتیلگنلیگی هم انه‌ شوندن. ادبیات تاریخیده شاه کتابگه ایلنگن اثرلر سناقلی. بونده‌یین کتابلردن بیر نېچته‌سینی بیله‌میز، خلاص.