بابرنینگ استخباراتي‌ مهارتی (۲)

۱۵۰۷۔۱۵۰۸ ییللرنی بابر سیاسي قره‌شلری نینگ اېنگ مسوولیتلی دوری، دېسک بۉله‌دی. کابلده اۉز سیاسي حکمرانلیگینی مستحکمله‌گن بابر هندستان‌گه یوزلنه‌دی. اۉزی نینگ ایتیشیچه، « جمادی‌الاول آیی کابلدین هندوستان عظیمتی بیله کۉچیلدی»...

 

 

۱۵۲۸ ییل واقعه‌لری: ظهیرالدین محمد بابر هندستان‌ده ابراهیم لۉدي نینگ یوز مینگدن آرتیق لشکرینی یېنگگن. بو اوزاق اۉلکه‌لرده امیر تېمور امپراطورلیگینی تیکلشدېک آرزوسی عملگه آشگنلیگیدن شاد بۉلگن دوری. بیراق بو پیتده اونینگ حکمی هندستان نینگ برچه‌ اۉلکه‌لریگه تۉلیق اۉتمس، قرشیلیک کۉرسته‌یاتگن هند راجا‌لری، لشکر باشلیقلری حلی انچه‌ تشویشلر آرتتیرر اېدی. بو وقتده بابر نینگ حربي مهارتی یېتیلگن، او یورت آلیش اوچون هر بیر خبر، معلوماتدن بارگن سری اونوملی فایده‌لنر، هند یېریده تېزراق مستحکم، هر قنده‌ی اختلافلردن خالی دولتنی توزیشگه آشیقر اېدی. انه‌ شونده‌ی پیتده بابر شریکلری نینگ آلدیگه، کۉه دېگن جایگه کېمه‌ بیلن یېتیب کېله‌دی. اونینگ کیفیتی یخشی، روحی غلبه‌لر نشیده‌سیدن کۉترینکی اېدی. اوروش آره‌لیغیده، عصیانچی هندولر، افغانلر نینگ تۉستدن قیله‌دیگن هجوملری وضعیتیده او کوره‌شچیلر مسابقه‌سینی اۉتکزگن، حتا بو سپورت تدبیری ینه‌ده جانلی اۉتیشینی ایستب، اۉزی تأکیدله‌گنیدېک، «خلافِ قاعده‌» «اوّل زۉرراقلرنی» میدانگه چارله‌گن. خلص، بو پیت بابر روحیتیده کم صادر بۉله‌دیگن خورسندلیک دَمی بۉلگن.

بیراق بو کیفیتنی سلطان محمد بخشی کېلتیرگن استتخبارات‌ معلوماتی اۉزگرتیره‌دی. حیات نشیده‌سیدن سرمست بابر اۉشه‌ زهاتی‌یاق شاه بابرگه ایلنه‌دی. شو جریانده «سلطان اسکندر نینگ اۉغلی محمودخان نینگ کیم، سلطان محمود دېرلر اېدی، بوزولغانی نینگ خبرینی کېلتورور». دېمک، بابر نینگ استتخباراتی آلدین اونینگ تامانیگه اۉتگن سلطان محمودخان نینگ «بوزولغانینی» یېتکزگن، یعنی او اۉز وعده‌سیدن قَیتیب، بابرگه نسبتاً دشمنلیک کیفیتینی اختیار اېتگن. بو خبر «نمازِ دیگر»ده ۔ کون قاره‌یگونچه یېتیب کېلگن. کېله‌سی کونی «نمازِ پېشین» (کون نینگ یرمی)ده بابر بو معلوماتگه ایشانقیره‌مه‌ی جاسوسلیککه باشقه‌ کیشینی یوباره‌دی و او هم عینِ خبرنی کېلتیره‌دی. بابر یازه‌دی: «ایکّی نماز آره‌سیده تاجی‌خان سرنگخاني نینگ عرضه‌داشتی هم جاسوس خبریغه موافق کېلور. بو کیفیتلرنی سلطان محمد کېلیب عرضغه یېتکوردی». اوشبو معلوماتنامه‌لردن سۉنگ «بابرنامه»ده بو یېرده‌گی محاربه‌ نینگ اَیریم معلوماتلری بیان قیلینه‌دی، بنارس‌گه اۉتگن افغانلر نینگ شکست تاپگنلیگی حقیده سۉز باره‌دی. اصلیده، بو حال کوره‌شلر نینگ بیر کونلیک لحظه‌سی، خلاص. اما، شونگه قره‌مه‌ی، بابر اۉز خبرچیلری ۔ استتخباراتچیلر کېلتیرگن معلوماتلرگه کتّه‌ اعتبار بیلن قره‌گن.

۱۵۰۷۔۱۵۰۸ ییللرنی بابر سیاسي قره‌شلری نینگ اېنگ مسوولیتلی دوری، دېسک بۉله‌دی. کابلده اۉز سیاسي حکمرانلیگینی مستحکمله‌گن بابر هندستان‌گه یوزلنه‌دی. اۉزی نینگ ایتیشیچه، « جمادی‌الاول آیی کابلدین هندوستان عظیمتی بیله کۉچیلدی». انه‌ شو بیر جمله‌ دایره‌سیده بابر نینگ ینگی سرگردانلیک تقدیری، اۉزی نینگ اقراریچه «نې بارماققه یېرې مقرر، نې تورماققه یورتې معین، یوقاری۔قویی ینه‌ بیر خبر آلغاونچه‌ یورت تازه‌ قیلیب کۉچیلور اېدی». بونده بابر انیق قیلیب استخبارات‌ خدمتی، اونینگ ایشانچلی خبرینی آلمه‌گونچه باشقه‌ یېرلرنی اۉز تصرفیگه کیریتیشگه شاشیلمه‌گنلیگینی اَیتماقده. اونینگ بو تاکیتیکی، حربي استعدادی کېینراق هندستان محاربه‌لریده جوده‌ قۉل کېلگن.

۱۵۰۷۔۱۵۰۹ییل واقعه‌لری: بابر کابل‌دن حاضرگی جلال آباد ولایتی ۔  ننگرهاردن هندستان‌ تامان بارر اېکن، جوده‌ کۉپ افغان تۉده‌لریگه دوچ کېله‌دی، اولر بیلن محاربه‌لر آلیب باره‌دی. بو جریانده هم بابر استخبارات‌ خدمتیگه مراجعت اېته‌دی. «بابرنامه»دن معلوم که، بابر اوچون اېنگ مهمی، لشکرنی اېمین توتیش بیلن بیرگه‌ اونی آزیق۔طعام، تورر جای، چاروا، آتلرنی یېمیش بیلن تأمینلش بۉلگن. اوردو نینگ، سلطنتی نینگ آزیق۔طعامی مسأله‌سی همیشه‌ بیرینچی گلده‌گی وظیفه‌لریدن سنَلگن. بابر  ننگرهار تومنیده‌گی آدینه‌پور قۉرغانیگه یقینلشگنیده عیناً یېگولیک محصولات، اینیقسه‌، شالی تنقیصلیگیگه دوچ کېله‌دی. کېچ کوز پیتیده اېسه شالی دهقانلر تامانیدن ییغیشتیریب آلینگن، دله‌لرده اَیترلیک حاصل قالمه‌گن. بابر یازه‌دی: «کېچ کوز اېدی. شالینی توزلرده اکثر کۉتریب اېدیلر. یېر بیلور کیشیلر عرضگه یېتکوردیلرکیم، الیشنگ تومنی نینگ رودی یوقاری مِیل کناری شالینی قلین اېکرلر. چېریککه قیشلیق آشلیق احتمالی بارکیم، اندین حاصل بۉلغه‌ی.» (حقیقتده، الیشنگ تاغلیکده جایلشگن بۉلیب، اونینگ تېپّه‌راق قِسمیده شالی اېکینی کېچ پیشه‌دی. اوشبو سطرلر مؤلفی افغانستان جلال آبادی نینگ بو موضیعیده بۉلیب، او یېرده جوده‌ یوقاری نوعلی شالیلر یېتیشتیریلیشیگه گواه بۉلگن). بو حالتده استخبارات‌ خدمتی کۉزلنگن نتیجه‌نی بېرگن: « ننگرهار جیلغه‌سیدن آتلنیب، ایلدم کېلیب، سایگیلدین اۉتیب، پورایین دره‌سیغه‌چه باریلدی، قلین شالی چېریک اېلی آلدیلر.»

منه‌ بو مثال هم بابر نینگ حربي۔ستراتیژیک رېجه‌لری بیلن باغلیق. واقعه‌ افغانستان یېرلریده، فبروری آیی نینگ اۉرته‌لریده صادر بۉلگن. ۱۵۰۹۔۱۵۱۰ ییل نینگ بو قیشی انچه‌ کېچ کېلیب، بابرگه چېریک نینگ آزیق۔طعامی تشویشی آرام بېرمه‌یاتگن پیت. او یازه‌دی: «سه‌شنبه‌ کونی آی نینگ یېتّیسیده بېکلرنی و دلزک افغانلری اولوغلرینی تیلب، کېنگشیب، سۉزنی مونگه قۉیولدی کیم، ییل آخر بۉلوبتور، حوت‌غه بیر۔ایکّی کون قالیبتور، توزده‌گی آشلیقنی تمام کۉتریبتورلر. بو فرصتته سوادقه بارسک، چېریک اېلی آشلیق تاپمه‌ی تنقیصلیق بۉلگوسیدور». بابر اۉزی نینگ لشکرلری بیلن جوده‌ مشقتلی داوان، ادیرلرنی کېزیب آخری پنک‌یلي دېگن جایگه توشه‌دیلر. محلي شرایطنی بیلیش، کېین‌گینه بیر قرارگه کېلیش اوچون بابر «اۉغان‌بېردی‌نی بیر نېچه‌ کیشی بیله تیل آلغه‌لی ایلگررَک» یوباره‌دی. بیراق، اۉغان‌بېردی هم بو گل «کۉنگول تیله‌گودېک تحقیق خبر کېلتورمه‌دی». البته‌‌، بو حال بابرنی قناعتلنتیرمه‌گن. او ینه‌ استخبارات‌ خدمتیگه مراجعت اېته‌دی: «آفتاب بیر نیزه‌ بۉیی چیققنده رستم تورکمن‌نی کیم، قرا‌وللیق‌قه ییباریلیب اېدی، خبر کېلتوردی کیم، افغانلر خبردار بۉلیب، قۉزغالیشیبتورلر». بابر نینگ بو گلگی خبرچیلری انیق معلومات آلیب کېلمه‌گنلریدن سۉنگ، او توکل قیلیب هجومگه اۉته‌دی، غنیملری نینگ «بیر پاره‌ اسیر و اۉی و گله‌لرینی» قۉلگه کیریته‌دی. بابر نینگ شو جایده‌گی باشقه‌ استخباراتي‌ معلوماتینی آلیشی او بیلن کوره‌ش آلیب باره‌یاتگن افغان سرکرده‌لری نینگ عمومي حالتی حقیده بۉلیب، اونینگ اېندی، قَیسی یۉلنی تنلشی اوچون مهم‌ اېدی. اصلینی آلگنده، خودّی شو فرصتلرده، افغان یېرلرینی اونچه‌ یخشی تصور اېتمه‌گن بابر اوچون بونده‌ی خبرلر ضرور و استخبارات‌ خدمتی نینگ اساسي وظیفه‌لریدن بۉلگن. بو معلوماتلر یوزه‌کی قره‌گنده‌‌ جۉنراق کۉرینسه۔ده، اصلیده بابر و اونینگ لشکرلرینی اۉلیمدن سقله‌گن، آزیق۔طعاملی موضیعلرگه یېتَکله‌گن، کیمگه قرشی کوره‌شیشنی آلدیندن بېلگیلب بېرگن. بابر اۉزی اوچون عمر مضمونی نینگ اساسی بۉلگن قرار ۔ هندستان‌ یوریشیگه: عینِ شو معلوماتلرگه اېگه‌ بۉلگنیدن کېین‌گینه عزم قیلگن: «بجوردین کیم، یانیلدی، بحیره خَیالی بیله یانیلیب اېدی، تا کابل‌غه کېلیب اېدوک، همیشه‌ هندوستان یوریشی خَیالیده اېدوک».

منه‌ بو مثال اېسه بابرگه بې‌واسطه‌ اوروش میدانیده، اونینگ حل اېتووچی پلّه‌سیده استخبارات‌ نېچاغلی قۉل کېلگنینی کۉرسته‌دی. بې‌ملال ایتیش ممکن که، هندستان‌نی اېگللشده‌گی بو یکوني اوروش موفقیتی، امکان قدَر بابر لشکرلری اوچون کم تلفات بیلن یکونلنگنلیگی انه‌ شو استخبارات‌ معلوماتلری نینگ نتیجه‌سی بیلن هم باغلیق. چونکه‌ بیز «بابرنامه» نینگ بیران صحیفه‌سیده بابر نینگ بونچه‌لیک کۉپ، اوستمه۔اوست خبرچیلرینی معلومات ییغیش اوچون یوبارگنینی، استخبارات‌ معلوماتی محاربه‌ یوتوغی نینگ باش عاملی اېکنلیگیگه بو قدَر انیق بها بېریلگنینی کۉرمه‌دیک.

بابر یازه‌دی: «شنبه‌ کونی جمادی‌الاول اوّل آیی نینگ اۉن تۉرتیده آگره نواهیسیدین کۉچوب، چاهلر قازیلغان یورتقه کېلیب توشولدی... درویش محمد ساربان بیله قِسمتی کیم، بینه‌غه باریب کېلیب، یېر۔سوونی بیلیب اېدی، ایلگری سېکري کۉلی نینگ یاقه‌سیده یورت کۉره‌ ییباریلدی. کېلیب، یورتته توشوب، مهدي خواجه‌غه، بینه‌‌ده‌‌غی‌لرغه کیشی چاپتیرولدی کیم، بې توقف کېلیب، قۉشولغه‌یلر».

دېمک، بابر بو محاربه‌گه کیرگونگه قدَر اوچ مرته‌ استخبارات‌ خدمتیگه مراجعت اېتگن. اونینگ خبرچیلری بو یېر نینگ ریلیفی، سوو ذخیره‌سی، حالتینی «کۉروب۔بیلیب» کېلیشلری ضرور اېدی. بونده معلومات تۉله‌قانلیلیگینی تأمینلش، شبهه‌گه ا‌ۉرین قالدیرمسلیک تاپشیریلگن. بنابرین، خطالیککه یۉل قۉییش اوروشده یېنگیلیش بیلن برابر بۉلگن. بابر معلوماتنی آلیب، قناعت حاصل قیلگندن سۉنگ تېز خلاصه‌گه کېله‌دی: «...بې توقف کېلیب قۉشیلغه‌یلر». یعنی ذخیره‌ده‌گی قۉشینلر اونگه کېلیب قۉشیلیشینی امر قیلگن. شوندن کېین هم کۉنگلی تۉلمه‌گن بابر ینه‌ استخبارات‌دن فایده‌لنه‌دی و انه‌ شو خبردین کېین و بو یېرده جنگ آلیب باریشگه عاید تیارگرلیک ایشلرینی یکونیگه یېتکزه‌دی. چونکه‌ خبرچیلر نینگ معلوماتیگه بناءً ذخیره کوچلری اونگه یېتیب کېله‌دی، دشمن نینگ قه‌یېرگه، قَیسی مصافه‌ده کېلیب توشگنلیگیدن آگاه بۉله‌دی و شونگه قره‌ب کېره‌کلی جایلرده قراووللرنی تعیینله‌یدی: «همایون نینگ نوکری بېک میرک مۉغول‌نی بیر نېچه‌ ییگیت بیله کافردین خبر آلغه‌لی ییباریلدی. کېچه‌سیگه باریب، خبر آلیب، تانگله‌سی خبر کېلتوردیلرکیم، غنیم کیشیسی بوساوردین بیر کوروه ایلگررَک کېلیب توشگن اېمیش. هم اوشبو کون مهدي خواجه و محمد سلطان میرزا و بینه‌‌‌ده‌غی ایلغار کېلیب قۉشولدیلر. بېکلر نوبت بیله قراووللیق‌قه تعیین بۉلدیلر».

ظهیرالدین بابر محاربه‌ده هر قنده‌ی خطالیک یامان عاقبتلرگه آلیب کېلیشینی علیحده‌ تأکیدله‌گن. یوقاریده‌گی متندن کۉرینه‌دی که، بابر استخبارات‌ معلوماتلری اساسیده هر بیر بېکنی اۉز لشکری بیلن معلوم وقت و منزلده قراووللیککه تعیین اېتگن. اما، بو معلوماتلرگه اعتبار بېرمه‌گن عبدالعزیز بېک جوده‌ کتّه‌ خطالیککه یۉل قۉیه‌دی، اۉزینی و لشکرینی خوف آستیده قالدیریب، اولر نینگ اَیریملریدن اَیریله‌دی، صفداشلرینی هم چلغیتیب، اولر نینگ باشیگه تورلی کلفتلر یاغیلیشیگه سبب بۉله‌دی. انه‌ شو مثال نینگ اۉزی هم بابر نینگ استخبارات‌ معلوماتلریگه نه‌قدر اعتبار بېرگنی، اونگه اۉزی عمل قیلگنی، قلمرویده بو ترتیبنی بوزگنلرگه مُراسه‌‌سیز بۉلگنی دلیلی دیر. زېرا، عبدالعزیز نینگ شو خطاسی جوده‌ کتّه‌ محاربه‌گه حاضرلیک کۉره‌یاتگن بابر نینگ رېجه‌لرینی بوزه‌دی، محمد علی جنگ۔جنگ کبی لشکرباشیسینی بو جنگگه کیریتیشگه مجبور بۉله‌دی.

منه‌ بو مثال بابر نینگ ابراهیم لۉدي‌ بیلن آلیب بارگن کوره‌شی نینگ دستلبکی پیتیگه تعلقلی. او ابراهیم لۉدي‌ عسکرلری حالتی، اونگه کیم دۉست، کیم غنیم اېکنلیگینی بیلیش، «تحقیق قیلیب» کېلیشنی استخبارات‌ خدمتیگه بویوره‌دی و معلومات ایشانرلی بۉلیشی ضرورلیگینی علیحده‌ تأکیدله‌یدی: «سیا‌لکاتتین شاهیم نوربېک‌نی هم لا‌هور بېکلریگه چاپتیرولدی کیم، یاغي نې یېرده اېکنین تحقیق قیلیب، قیده قاتلورلرینی صاحب وقوف کیشیدین بیلیب، ایتیب ییبارسونلر».

بابر اۉز یورتی و باشقه‌ یېرلی سوداگرلر آرقه‌لی هم استخبارات‌ معلوماتلری آلیشگه اینتیلگن. البته‌‌، بو اصول ینگیلیک اېمس. سوداگرلر حکمدارلر اوچون همیشه‌ ضرور معلوماتلر یېتکزیب توریشگن. بیراق بابر نینگ بو گلگی مقصدی انیق نشانگه تېککن. او ابراهیم لۉدي‌ حقیده جوده‌ مهم‌ معلوماتگه اېگه‌ بۉله‌دی. عالمخان نینگ ابراهیم‌گه قرشی توریشی، خراسان‌ده اېسه کۉچمنچی اۉزبېکلر بلخنی محاصره قیلگنلیکلری حقیده معلومات آله‌دی و زودلیک بیلن قطعي قرارگه کېله‌دی: «عالمخان‌غه هندوستان سری رخصت بېریب، اۉزوموز بلخ اوستیگه آتلندوک».

قوییده‌گی مثاللر یوقاریده‌گیدېک کتّه‌ سیاسي اهمیتگه مالک بۉلمه‌سه‌۔ده، محاربه‌ تقدیرینی بېلگیلشده مهم‌ ا‌ۉرین اېگلله‌گن. ۱۵۲۵ ییلگی محاربه‌لر بابرنی انچه‌‌گینه چرچتگن بۉلسه هم، یانیده تۉنغیچ اۉغلی همایون مردانه‌وار کوره‌شیب، کۉپ‌گینه اسیرلرنی، قۉلگه کیریتیلگن فیللرنی آلیب کېلیب ملازمت قیلگنلیگی اونینگ روحیتینی کۉترگن اېدی. لېکن بابر رقیبی ابراهیم لۉدي‌ نینگ سر۔اسراریدن، حربي امکانیتیدن کېنگراق خبردار بۉلیشنی مقصد قیلر اېکن، قنده‌ی بۉلمه‌سین، دشمن آره‌سیدن «تیل» آلیب کېلیشنی بویوره‌دی: «اول یورتتن کۉچوب، شاآباد کېلدوک. تیل توتر اوچون سلطان ابراهیم نینگ اۉردوسیغه کیشی ییباریب، نېچه‌ کون بو یورتته توقف بۉلدی». دېمک، بابر حتا استخبارات‌ خبرینی کوتیب، بو جایده بیر نېچه‌ کون قالیب کېتگن. اونینگ بو صبری اۉز نتیجه‌سینی بېرگن. او لشکرلری و صفداشلری بیلن خوفسیز یۉلنی تنلب حرکت قیلگن. لېکن بو جایگه یېتیب کېلگن زهاتی ینه‌ بیر کیشیسینی استخباراتگه، ینه‌ «تیل» توتیب کېلیشگه جۉنتگن: «ابراهیم نینگ اۉردوسیدین هم متواتر خبرلر کېله باشله‌دی کیم، بیر کوروه۔ایکّی کوروه کۉچوب هر یورتته ایکّی۔اوچ کون مقام قیله۔قیله کېله‌دور. بیز هم متوجه بۉلوب، شاه آباددین آره‌ ایکّی قۉنوب، جوون دریاسی نینگ یاقاسیغه سرسوه تۉغریسی کېلیب توشتوک. خواجه کلان نینگ نوکری حیدرقولینی تیل توته‌‌ ییباریلدی».

بابر نینگ بو گلگی تیریشقاقلیگی، مقصد سری اینتیلیشی، یوکسک استخبارات‌ قابلیتی ضرور نتیجه‌نی بېرگن. حیدرقولی کېلتیرگن خبر ابراهیم لۉدي‌ بیلن بۉلگن جنگ موفقیتینی تأمینله‌گن. بو خبرده دشمن نینگ حربي امکانیتی، اوردو صفلری نینگ جایلنیشی و سانی، لشکرلر آره‌سیده‌گی اۉزارا مناسبت، حتا اولر نینگ قَیسی حالتده اۉتیریب۔توریشلریگچه تفصیلاتی بیلن یېتکزیلگن اېدی. بابر اوشبو معلوماتنی آلر اېکن، هجومگه اۉتیب، اۉزی نینگ اېنگ کۉزگه کۉرینگن سرلشکرلری چین تېمور سلطان، محمد سلطان، سلطان جُنید، میر حسین و باشقه‌لرنی بو محاربه‌گه سفربر اېته‌دی. نتیجه‌ اونینگ کۉنگلیده‌گیدن هم یخشی بۉله‌دی. بابر محاربه‌لرده جوده‌ کتّه‌ یوتوققه اېریشه‌دی، اۉزی تشبث کۉرستیب اوسته‌ علی قولی تۉپچی بیلن یره‌تگن تۉپلرینی ایشگه سالیب، ابراهیم لۉدي‌ اوستیدن مطلق غلبه‌ قازانه‌دی. بو نتیجه‌لرنی قۉلگه کیریتیشده، البته‌‌، بې‌واسطه‌ اونینگ استخبارات‌گه عاید قابلیتی نینگ هم مهم‌ حصه‌سی بۉلگن.

 

حسن قدرت الله‌یوف

فیلولوژی فنلری دوکتوری

 

 



شو موضوعده

بابري‌لر نینگ «فرمانِ عالي»لریگه باسیله‌دیگن مُهرلر تاریخی

بابري‌لر هندوستان‌گه فاتح صفتیده کېلگن بۉلسه‌لر هم، اولر قۉل آستیده‌گی محلي هندولر نینگ حرمتینی قازانه آلگنلر و اولرگه معقول بۉلگن عنعنه‌ و اودوملرنی یۉلگه قۉیدیلر.

تورکستان مختاریتی حقیده نیمه‌لرنی بیله‌سیز؟

۲۸ نوامبرده تشکیل تاپه‌یاتگن دولت‌نینگ نامی انیقلنیب «تورکستان مختاریتی» دېب اتله‌دیگن بۉلدی. بوتون روسیه تأسیس قورولتایی چقیریلگونگه قدَر حاکمیت تۉله‌ روشده تورکستان مؤقت کېنگشی و تورکستان خلق (ملي) مجلسی قۉلیده بۉلیشی حقیده قرار قبول قیلیندی.

امیر تېمور دوریده دولت باشقرووی

امیر تېمور اۉز دولتچیلیک باشقرووینی دنیاوي و دیني عنعنه‌لرگه اساسلنگن حالده ایشلب چیققن اېدی. کېنگ جماعتچیلیک تامانیدن بو دور دولتچیلیک باشقرووی تاریخینی اۉرگنیش باره‌سیده‌گی ایلک ایزلنیشلرXVIII عصر نینگ باشلریده پیدا بۉلگن بۉلسه هم، هلیگچه تۉلیق تدقیق اېتیلمه‌گن. شو نینگ اوچون تېموري لر دوریده دولت باشقرووی قنده‌ی بۉگنلیگی حقیده عمومي معلوماتلرنی کېلتیریب اۉتسک.