اۉلمس داستان نینگ هرات نسخه‌سی

«قوتدغو بیلیگ» نینگ یره‌تیلیشی اۉرته‌ عصرلر شرق بدیعي۔فلسفي تفکریده، کیشیلیک معنوي تکاملیده یوز بېرگن اولکن بیر حادثه‌ اېدی. اوشبو ایجاد دردانه‌‌سی اخلاقي۔تعلیمي داستان‌گینه اېمس، کیشیلیک منعویتی، جمعیت و دولت باشقرووی نینگ مهم‌ مسأله‌لرینی اۉزیده قمره‌ب آلگن، تیریکلیک نینگ کتّه‌۔کتّه‌ معمالرینی بیلیم و عقل، عدالت اۉلچاولری ایله‌ یېچیشگه یۉنلتیریلگن بویوک مفکوروي اثر هم دیر.


اۉلمس داستان نینگ هرات نسخه‌سی

اولوغ شاعر، عالِم و فیلسوف، جماعت اربابی یوسف خاص حاجب نینگ «قوتدغو بیلیگ» («قوت بېرگوچی بیلیم» یاکه «سعادت کتابی») اثری اۉرته‌ عصرلر تورکي یازمه ادبیاتی نینگ بې‌بها یادگارلیگی دیر. بو ییل (مقاله نینگ یازیلگن ییلی - ۲۰۱۰۔ییل) اثر نینگ یره‌تیلگنیگه ۹۴۰ ییل تۉلدی. مؤلف اونی ۱۰۶۹/۱۰۷۰۔ییلی یازیب توگلله‌گن.

«قوتدغو بیلیگ» نینگ یره‌تیلیشی اۉرته‌ عصرلر شرق بدیعي۔فلسفي تفکریده، کیشیلیک معنوي تکاملیده یوز بېرگن اولکن بیر حادثه‌ اېدی. اوشبو ایجاد دردانه‌‌سی اخلاقي۔تعلیمي داستان‌گینه اېمس، کیشیلیک منعویتی، جمعیت و دولت باشقرووی نینگ مهم‌ مسأله‌لرینی اۉزیده قمره‌ب آلگن، تیریکلیک نینگ کتّه‌۔کتّه‌ معمالرینی بیلیم و عقل، عدالت اۉلچاولری ایله‌ یېچیشگه یۉنلتیریلگن بویوک مفکوروي اثر هم دیر. او تورکي خلقلر نینگ ازلي دنیاقره‌شی، قدیم فلسفه‌سی بیلن اسلام قره‌شلری اویغونلشگن، آغزه‌کی و یازمه ادبیات نینگ سره‌ عنعنه‌لرینی اۉزیده عکس اېتتیرگن بې‌تکرار اثر صفتیده یوزه‌گه کېلدی.

«قوتدغو بیلیگ» نینگ اوچته ییریک قۉلیازمه‌سی معلوم. اولرنینگ بیری اېسکی تورکي۔اویغور، ایکّیسی عرب خطیده. عرب یازوولی قۉلیازمه‌لر (نمنگان و قاهره نسخه‌لری)، چمه‌سی، ۱۳۔۱۴۔یوزییللیکلر آره‌لیغیده کۉچیریلگن. اویغور یازوولی نسخه‌نی اېسه ۱۴۳۹۔ییلی هراتلیک حسن قاره‌ سَییل شمس بخشی کۉچیرگن.

فنده اثر نینگ عرب یازوولی نمنگان نسخه‌سی انچه‌ کېنگ اۉرگنیلگن. اثر بۉییچه‌ یره‌تیله‌یاتگن تدقیقاتلر هم، کۉپینچه‌، متن نینگ انه‌ شو نسخه‌ اساسیده‌گی نشرلریگه ته‌یه‌نه‌دی. اثر نینگ اویغور یازوولی نسخه‌سیگه کېلسک، مسأله‌ جدّي. هِرمن وامبری بیلن ویلهلم رادلوف‌دن بۉلک هېچ کیم اثر نینگ بو قۉلیازمه‌سی اوستیده جدّي ایشله‌گن اېمس. قاله‌بېرسه، اولرنینگ ترانسکریپسیون نشرلری اۉشه‌ پیتده‌یاق تورک‌شناسلیکده تنقیدگه اوچره‌گنی متخصصلرگه عیان. بونی تۉغری توشونیش کېره‌ک، اولرنینگ تدقیقاتی اروپا تورک‌شناسلیگی اېندی آیاققه توره‌یاتگن بیر دورده - ۱۹۔عصر آخرلریده یره‌تیلگن. شو نینگ اوچون قصوردن خالی اېمس.

حاضر هم بو ساحه‌ جوده‌ گورکیره‌ب کېتگن دېیالمه‌یمیز: اویغور خطیده‌گی متنلرنی اۉقیب، اولر اوستیده علمي ایش یره‌تیشگه قادر بۉلگن عالِملر نینگ اۉزی دنیا تورک‌شناسلیگیده برماق بیلن سنرلی. شو نینگ اوچون می یاکه متننی اۉقیب معنا چیقریش قیینلیگیدن می، اثر نینگ هرات نسخه‌سی فن اعتباریدن اَیترلی چېتده قالیب کېلماقده اېدی. قووانرلیسی، اۉزبېک تورک‌شناسلیگیده بو یۉنه‌لیش بیرمونچه‌ جانلنیب قالدی. یقینده قدیمگی تورکي بیتیگلر بۉییچه‌ متخصص، تورک‌شناس عالِم قاسمجان صادقوف نینگ «قوتدغو بیلیگ» نینگ اویغور یازوولی هرات نسخه‌سی» (۲۰۱۰)، دېب اتَلگن کتابی چاپ اېتیلدی. کتابده هرات نسخه‌سی نینگ متن و یازوو اۉزگچه‌لیکلری، قۉلیازمه‌ نینگ تورکي متنچیلیک تاریخیده توتگن اۉرنی تۉغریسیده سۉز یوریتیله‌دی. اونده اثر نینگ کیریش، باشده‌گی اۉن بیر بابی همده‌ خاتمه‌ بۉلیملری نینگ ترانسکریپسيونی، تلقینی هم کېلتیریلگن. تنلنگن ترانسکریپسيون، علمي متن پرینسیپلری تورک‌شناسلیک نینگ بوگونگی طلبلریگه تۉله‌ جواب بېره‌دی. متن‌شناسلیکده اېرگشسه بۉله‌دیگن یۉل.

شو ا‌ۉرینده اۉزبېک متن‌شناسلیگیده کۉپ هم اعتبارگه آلینمه‌یاتگن و فیلولوژی علمی نینگ آیاغیگه توشاوو بۉلیب باره‌یاتگن بیر قصور تۉغریسیده ایکّی آغیز گپ. علم اهلیگه عیان، حاضرگی علمي۔تدقیقاتلر نینگ کۉپی ایلک منبع اېمس، تورلی نشرلر اساسیده یازیلماقده که، بو دنیا فنیده عملگه آشیریلگن ایشلر نینگ قَیتریغیدېک خودّی. اوستیگه اوستک، نشرلریمیزده، حتا صاف علمي ایشلرده، تاریخ یاکه باشقه‌ ساحه‌ده‌گی ایشلرنی قۉیه تورینگ، فیلولوژی ساحه‌سیده‌گی دوکتورلیک و نامزادلیک ایشلریده هم علمي ترانسکریپسيون‌گه کۉپده عمل قیلینمه‌یدی. بو نینگ یامان جهتی - هر قنده‌ی یازمه میراث نینگ علمي نشری ترانسکریپسيونده بۉلووی کېره‌کلیگینی توشونیب یېتمه‌یپمیز. شو نینگ اوچون متن‌شناسلیک بیلن باغلیق ایشلریمیز دنیا علمی درجه‌سیگه کۉتریلالمه‌ی، سایه‌ده قالیب کېته‌یپتی. حاضرگی جهان علمی طلبلرینی نظرده توته‌‌دیگن بۉلسک، علمي نشر دېییلگنده متن نینگ علمي ترانسکریپسیون اۉگیرمه‌سی، اونینگ ترجمه‌ و ایضاحلری، فاکسیمیلی بیلن بیرگه‌لیکده‌گی تۉلیق تۉپلمی کۉزده توتیله‌دی. بو جهتدن ق. صادقوف نینگ ایشی مقتاوگه لایق.

کتاب عالِم نینگ کۉپ ییللردن بویان قۉلیازمه‌ اوستیده آلیب بارگن تینیمسیز محنتلری نینگ ثمره‌سی دیر. او اۉزی نینگ علمي فعالیتی دوامیده‌ اثر نینگ اوچه‌له نسخه‌سینی سینچیکلب چاغیشتیریب، ایتیش ممکن که، فنده تاش باسه‌دیگن، قاله‌دیگن اثرلر یره‌تدی. ینگی چاپ اېتتیرگن کتابیده هم اونینگ اوزاق ییللیک تجربه‌سی، عینِ ساحه‌ده ییققن بیلیملری نینگ اېتکیسی سېزیلیب توریبدی. شو ساحه‌ده باشقه‌ عالِملر هلی ایتیب اولگورمه‌گن، اورجینال فکرلری تله‌ی.

ق. صادقوف نینگ اثر قۉلیازمه‌ نسخه‌سی و اونینگ اۉزیگه یره‌شه‌ بېلگیلری، اثر نسخه‌لرینی اۉزارا چاغیشتیریش اساسیده ایتگن فکرلری اهمیتلی دیر. قیزیغی شونده که، اویغور یازوولی قۉلیازمه‌ نینگ باشقه‌ نسخه‌لردن فرقلی یېرلری کۉپ. اولرنی اۉقیب، معنا چیقریب آلیش نینگ اۉزی مشکل. شو چاققه‌چه بو نسخه‌نی کۉرگن عالِملر، اوشبو فرقلر نینگ کۉپینی کاتب نینگ خطاسی، دېب کېلدیلر. ق. صادقوف نینگ خلاصه‌سیگه کۉره‌، اویغور یازوولی قۉلیازمه‌ باشقه‌لریگه قره‌گنده‌‌ اېسکیراق نسخه‌دن کۉچیریلگن. اونده‌گی فرقلر کاتب نینگ خطالری اېمس، مضمون بیلن باغلیق. اونینگ کاتبی قاره‌خانيلر دوری تیلینی جوده‌ یخشی بیلگن و متنگه اوقوو ایله‌ یانده‌شگن. قۉلیازمه‌ قونت بیلن اۉرگنیلسه، اثر و اونینگ مضمونی بیلن علاقه‌لی کۉپ توگونلر یېچیله‌دی، ایلک نسخه‌ (مؤلف وریانتی) سری یۉل آچیله‌دی. 

اثر نسخه‌لرینی اۉزارا چاغیشتیریش اساسیده ایتیلگن ملاحظه‌لرگه بیر۔ایکّی مثال. اثر نینگ نمنگان نسخه‌سیده دستلبکی تۉرت باب سرلوحه‌سی عربچه اَتلگن. قالگن سرلوحه‌لر اېسه تورکيده. مهمی شونده که، اویغور یازوولی هرات نسخه‌سیده ایلک تۉرت باب نینگ سرلوحه‌سی هم تورکي اَتلگن. قۉلیازمه‌لر آره‌سیده‌گی بو فرق انیق بیر خلاصه‌ ایتیشگه امکان بېره‌دی. ق. صادقوف‌گه کۉره‌، باشده (مؤلف نسخه‌سیده) باب سرلوحه‌لری نینگ بری فقط تورکيده اېدی. کېینچه‌لیک، اثر مقدمه‌سیده‌گی باشلنغیچ بابلر نینگ سرلوحه‌لری شرق اسلام کتابت عنعنه‌سی یۉلینی توتیب، عربچه‌گه اۉگیریلگن. شونگه کۉره‌، اثر نینگ اویغور یازوولی هرات نسخه‌سی قنده‌ی‌دیر اېسکیراق نسخه‌گه اساسلنگنلیگینی تخمین قیلیش ممکن.

موجود نسخه‌لر نینگ هېچ بیری تۉلیق اېمس. بیر نسخه‌ده‌گی باب باشقه‌سیده توشیب قالگن یاکه اولرنینگ اَیریملری قۉشیب یوباریلگن. بَیتلری نینگ سانی هم هر خیل: بیر نسخه‌ده بار بَیت باشقه‌سیده اوچره‌مه‌یدی...

متن‌شناسلر بونی یخشی بیله‌دی: اثر نینگ معین بیر نسخه‌سی اوستیده ایشله‌گنده بعضاً مضموننی آچیب بېریش قیین کېچه‌دی. انه‌ شونده‌ی ا‌ۉرینلرده اثر نینگ باشقه‌ قۉلیازمه‌ نسخه‌لرینی چاغیشتیریش علمي ایزلنووچیگه اسقاته‌دی؛ اۉزینی قیینه‌گن توگونلر یېچیلیب، اساسلی، ینگی۔ینگی اۉی۔فکرلر توغیله‌بېره‌دی. بونگه بیر۔ایکّی اۉرنک بېره‌میز.

تدقیقاتچی نینگ یازیشیچه، اېزگو ایشلر قیلماقلیککه بغیشلنگن تۉقّیزینچی بابده، تیل و سۉز تعریفیده شونده‌ی بَیت بار (بَیت نمنگان نسخه‌سیدن آلینگن):

اوقوش کۉرکی سۉز۔اول، بو تیل کۉرکی - سۉز،

کیشی کۉرکی یوز۔اول، بو یوز کۉرکی - کۉز.

اوشبو بَیت نینگ معناسی: «اوقوو (یعنی ذکاوت) نینگ کۉرکی سۉزدیر، بو تیل نینگ کۉرکی - سۉز، کیشی نینگ کۉرکی یوزدیر، بو یوز نینگ کۉرکی - کۉز».

اعتبار قره‌تیلسه، بیرینچی سطر نینگ معناسی غلیظ اېکنینی انگلش قیین اېمس: اونده «اوقوو نینگ هم، تیل نینگ هم کۉرکی سۉز» اېکنی تأکیدلنماقده.

اثر نینگ اویغور یازوولی هرات نسخه‌سیده اوشبو بَیت باشقه‌چه‌راق بېریلگن - منطقده ایزچیللیک بار. اونده‌گی بَیت قوییده‌گیچه:

اوقوش کۉرکی تیل۔اول، بو تیل کۉرکی - سۉز،

کیشی کۉرکی یوز۔اول، بو یوز کۉرکی - کۉز.

معناسی: «اوقوو نینگ کۉرکی تیل دیر، بو تیل نینگ کۉرکی - سۉز، کیشی نینگ کۉرکی یوزدیر، بو یوز نینگ کۉرکی - کۉز».

کۉرینه‌دی که، اثر نینگ نمنگان نسخه‌سینی کۉچیره‌یاتگن کاتب، چرچه‌گنیدن می، بېخاسدن می، بیرینچی گپده‌گی تیل سۉزی نینگ اۉرنیگه سۉز دېب یازیب یوبارگن. هرات نسخه‌سیده اېسه انه‌ شو بَیت اساس قۉلیازمه‌دن تۉغری کۉچیریلگن.

تدقیقاتچی نینگ اعتبارینی تارتگن ینه‌ بیر مثال. اثر مؤلفی یوسف خاص حاجب نینگ یاشی بیلن باغلیق بۉلگن بیر معلومات اثر نینگ نمنگان نسخه‌سیده شونده‌ی بېریلگن:

تېگوردی مېنگه اېلگی اېلیک یشیم،

قوغاو قیلدی قوزغون توسی۔تېگ بشیم.

اۉقیر اېلیک اېمدی مېنگر کېل تېیو،

پوسوغ بۉلمه‌سه‌، بردیم اېمدی نرو.

معناسی قوییده‌گیچه بۉله‌دی:

«اېلّیک یاشیم مېنگه قۉل تېگوردی،

قاره‌ قوزغون توسیدېک باشیمنی آق (قوش) قیلدی [یعنی: ساچ۔سقالیم آقردی].

اېلّیک (یاش) اېندی مېن تامان کېل، دېب چارله‌ماقده،

پیستیرمه‌ (یعنی اۉلیم) بۉلمه‌سه‌، اېندی نری باره‌من».

اوشبو بَیتلرده ادیب اۉزی تۉغریسیده معلومات بېرر اېکن، یاشی نینگ اېلّیکدن آشیب آلتمیش تامان کېتگنلیگینی تأکیدله‌یپتی. لېکن بیرینچی سطرده «اېلّیک یاشیم مېنگه قۉل تېگوردی» دېب، کېینگی بَیتده هم «اېلّیک (یاش) اېندی مېن تامان کېل، دېب چارله‌ماقده» دېییلگنی قیزیق. چمه‌سی، بو ا‌ۉرینده هم کاتب تصادفاً ینگلیشیب کېتگن: کېینگی بَیتده‌گی التمیش سۉزی نینگ اۉرنیگه اېلیک دېب یازیب یوبارگن.

تدقیقاتچیگه کۉره‌، اثر نینگ اویغور یازوولی هرات نسخه‌سیده اوشبو بَیتلر تۉغری بېریلگن:

تېگوردی مېنگه اېلگی اېلیک یشیم،

قوغاو قیلدی قوزغون بوشی۔تېگ بشیم.

اۉقیر اېمدی التمیش مېنگه کېل تېیو،

پوسوغ چیقمسه‌ یۉلده، بردیم سه‌یو.

بو ایکّی بَیت نینگ معناسی قوییده‌گیچه بۉله‌دی: «اېلّیک یاشیم مېنگه قۉل تېگوردی، قاره‌ قوزغون توسیدېک باشیمنی آق (قوش) قیلدی [یعنی: ساچ۔سقالیم آقردی]. اېندی آلتمیش (یاش) مېنگه کېل، دېب چارله‌ماقده، یۉلده پیستیرمه‌ [یعنی اۉلیم] چیقمه‌سه‌، او تامان باره‌من».

«قوتدغو بیلیگ» نسخه‌لرینی اۉزارا چاغیشتیریب اۉرگنیش نینگ اهمیتی کتّه‌. مهمی، هرات قۉلیازمه‌سی نینگ قدری باشقه‌ نسخه‌لردن آز اېمس، اونینگ اۉزیگه یره‌شه‌ یوتوقلری هم بار. متنلر بیر۔بیریگه چاغیشتیریلگنده اثر نینگ ایلک، مؤلف نسخه‌سی سری یۉل آچیله‌دی.

بیر مثال: «قوتدغو بیلیگ» نینگ نمنگان نسخه‌سیده‌گی بابلر فهرستی «یېتی کوا‌کب اۉن ایکی بروج» («یېتّی یولدوز، اۉن ایکّی برج») دېگن سرلوحه‌ بیلن باشلنگن.

قاهره نسخه‌سی نینگ بابلر مندرجه‌سیده بو سرلوحه‌ «یېتی کواکب، اۉن ایکی یولدوزنی ایور»، دېب بېریلگن.

هرات نسخه‌سیده‌گی بابلر فهرستیده اېسه، بو سرلوحه‌ بیر آز فرقلی. او «یېتی یولدوز، تۉرت یغیز، اۉن ایکی اۉکک نینگ اۉگدوکینی ایور»، دېییلگن. شو ا‌ۉرینده سرلوحه‌ده‌گی تۉرت یغیز بیریکمه‌سیگه اعتبار قره‌تسک. اونده‌گی یغیز - اصلی رنگ معناسینی بیلدیره‌دی. بو صفت بدیعي اثرلرده، خصوصاً، «قوتدغو بیلیگ»ده هم یېرگه نسبتاً قۉللنیلگن: یغیز یېر - قۉنغیر یېر. کۉچمه معناده «یېر» نینگ اۉزینی هم بیلدیره‌دی، یغیز دېگنده «یېر، توپراق» توشونیله‌دی. باب سرلوحه‌سیگه کېلسک، اونده تۉرت یغیز دېییلماقده، بونی «تۉرت یېر» دېب توشونیلمه‌یدی؛ اونی عنصر، ماده‌ دېیه انگله‌ماق کېره‌ک: تۉرت یغیز - «تۉرت عنصر» دېگنی. انه‌ شونده متنگه ماس توشه‌دی. چونکه‌ اوشبو بابده یېتّی یولدوز، اۉن ایکّی برج و تۉرت عنصر تۉغریسیده سۉز یوریتیلگن. شوندن کېلیب چیقیب، تدقیقاتچی یوقاریده‌گی سرلوحه‌نی «یېتّی یولدوز، تۉرت عنصر، اۉن ایکّی برجنی مدح اېتگنینی ایته‌دی»، دېب اۉگیره‌دی. اونینگ یوقاریده‌گی مثالگه ته‌ینگن حالده قید اېتیشیچه، یغیزسۉزی ایلک معناسیده «عنصر»نی بیلدیرگن، قالگن معنالری اېسه اۉشندن اورچیگن.

بولردن کۉرینه‌دی که، مؤلف نینگ کۉزی تیریکلیگیده‌یاق اثر نینگ بیر قنچه‌ وریانتی بۉلگن. بیزگچه سقلنگن قۉلیازمه‌لر بیر نسخه‌دن اېمس، اونینگ تورلی وریانتلریدن کۉچیریلگن، دېب قره‌ش تۉغری بۉله‌دی.

اۉتمیشده اثر قۉلیازمه‌لری نینگ ترقه‌لیشی، اثر نینگ تورکي ادبیات کېچمیشیده‌گی دانغی۔آوازه‌سی تۉغریسیده هم تدقیقاتچی نینگ جۉیه‌لی خلاصه‌لری بار. اونینگچه، اثر قۉلیازمه‌لری نینگ ۱۳۔۱۵۔عصرلرگه تېگیشلی اېکنی، اینیقسه‌، اویغور یازوولی نسخه‌ نینگ تېموريلر نینگ ییریک مدني، ادبي مرکزلریدن بۉلمیش هراتده کۉچیریلگنی اۉته‌ اهمیتلی دیر. بو - اونینگ قاره‌خانيلر زمانیده‌‌گینه اېمس، کېینگی عصرلرده هم تورکي ادبیاتده کتّه‌ ا‌ۉرین توتگنیدن دلالت بېره‌دی. «قوتدغو بیلیگ» هرات ادبي محیطیده معلوم و مشهور اېدی. اۉشه‌ کېزلری اثر نینگ بیزگچه یېتیب کېلمه‌گن نسخه‌لری بۉلگنی طبيعي. حسن قاره‌ سَییل شمس بخشی بیزگه معلوم بۉلگن هرات نسخه‌سینی اۉشه‌ قَیسی‌دیر قۉلیازمه‌دن کۉچیرگن.

اثر نینگ موجود قۉلیازمه‌لری ایچیده عرب یازوولی نمنگان و قاهره نسخه‌لری اېسکیراق دیر. عرب یازوولی نسخه‌لر بۉله‌ توریب، اویغور خطیده ینگی بیر نسخه‌ نینگ کۉچیریلگنی قیزیق. بو حادثه‌ یازوو عملیاتی، خصوصاً، اۉشه‌ کېزلر تورک۔اسلام مدني محیطیده اویغور و عرب یازوولری نینگ تېنگمه۔تېنگ ایشله‌تیلگنلیگی بیلن باغلیق. ق. صادقوف نینگ فکریگه قره‌گنده‌‌، مؤلف اۉز اثرینی اویغور خطیده یازگن، کېینچه‌لیک او عرب یازوویگه هم اۉگیریلگن. شو یۉسین ۱۱۔۱۵۔یوزییللیکلرده اثر نینگ اویغور همده‌ عرب یازوولی قۉلیازمه‌لری کېنگ ترقلگن. شولرگه ته‌یه‌نیب، «قوتدغو بیلیگ» نینگ کونیمیزگه قدَر یېتیب کېلمه‌گن باشقه‌ نسخه‌لری هم ایکّی خیل یازووده بیتیلگن، دېیه تخمین قیلسه بۉله‌دی.

ق. صادقوف نینگ کوزه‌توویچه، اوچه‌له نسخه‌ نینگ متنی بیر۔بیریگه تۉله‌ ماس توشمه‌یدی. قۉلیازمه‌لر نینگ بیری باشقه‌سیدن کۉچیریلگن اېمس. اولرگه بوتونله‌ی باشقه‌۔باشقه‌ نسخه‌لر اساس بۉلگنلیگی انیق. شو ا‌ۉرینده موجود قۉلیازمه‌لر نینگ قَی بیری قدیميراق نسخه‌دن (احتمال ایلک نسخه‌دن) کۉچیریلگن، دېگن سۉراق نینگ توغیلووی طبيعي. بو خصوصده اونینگ خلاصه‌سی شونده‌ی: اویغور یازوولی هرات قۉلیازمه‌سی، کېینگی دورگه تېگیشلی اېسه۔ده، باشقه‌لریگه کۉره‌ اېسکیراق نسخه‌دن کۉچیریلگن. چمه‌سی، اونگه اساس بۉلگن قۉلیازمه‌ هم اویغور خطیده اېدی.

شو و شو نینگ سینگری یوتوقلری بیلن اوشبو کتابنی متن‌شناسلیک ساحه‌سیده‌گی ینگیلیک دېسه ارزيدی.

فیلولوژی فنلری نامزادی

قدرت الله امانوف

«اۉزبېکستان ادبیاتی و صنعتی» گزېته‌سی نینگ ۲۰۱۰۔ییل ۳۰۔سانیدن آلیندی.


شو موضوعده

چېت اېللرده نوایی اثرلریگه قیزیقیش

علیشېر نوایی - بویوک شاعرلردن بیری. ایتاليالیکلر اوچون دانته قنچه‌ قدرلی بۉلسه، نوایی هم اۉزبېکلر اوچون شونچه‌لیک بویوک شخص.

شرق ادبـیاتیده مثنوي‌لر و اولر نینگ وزن ترکیبی

شرق ممتاز شعریتیده هر جُفت مصراع اۉزارا بوتونلیکنی حاصل قیلووچی، یعنی قافیه‌لنووچی شعري شکل مثنوي دېب ناملنه‌دی. اۉرته‌ عصرلرده ییریک حجملی داستانلرگه نسبتاً هم، ایکّیلیک شکلیده یازیلگن کیچیکراق...

منگو قومرو

یوسف خاص حاجب نینگ «قوتدغو بیلیگ» اثری اۉرته‌ عصرلرده تورک دنیاسیده‌‌گینه اېمس، بوتون شرق ادبیاتیده شاه کتاب صفتیده داوروغ قازاندی. اونینگ «شاهنامه‌یی تورکي» دېیه اعتراف اېتیلگنلیگی هم انه‌ شوندن. ادبیات تاریخیده شاه کتابگه ایلنگن اثرلر سناقلی. بونده‌یین کتابلردن بیر نېچته‌سینی بیله‌میز، خلاص.