افغانستان اۉزبېک ادبي تیلی معمالری
سهشنبه ۱۹ جوزا
-
-
تیل و ادبیات
-
سهشنبه ۱۹ جوزا
افغانستان اۉزبېک ادبي تیلی معمالری
کیریش
تیل اجتماعي پدیده بۉلگنی اوچون زمان بیلن یانمه۔یان اۉسیب، رواجلنیب بارهدی. بو اۉسیش و رواجلنیش اساساً تیلنینگ لغت ترکیبیده اۉز افادهسینی تاپهدی. دېمک، ساینس و تکنالوژی ترقیاتی تیللرگه ینگی۔ینگی سۉزلر و ینگی توشونچهلرنی آلیب کیرهدی. چونکه تکنالوژی ترقیاتی نتیجهسیده یرهتیلگن ینگی نرسهلر قیسی مملکتگه کیریب بارمهسین، اۉزی بیلن بیرگه اۉز نامینی هم آلیب بارهدی. بو ینگی نرسهلرگه تیل صافلیگی اوچون کورهشگه بېل باغلب تورگن عالملر اۉز تیللری امکانیتیدن کېلیب چیقیب ینگی سۉزلر اختریب تاپهمن دېگونلریچه، مهمان سۉزلر مېزبان مییهسیده باشقه اونی هیدهب چیقریب بۉلمیدیگن درجهده اۉرینلشیب قالهدی. بوندن کۉرینهدی که، انسانلر اۉزلرینینگ اجتماعي حیاتلریده اطرافلریدهگی انسانلر بیلن آلدی۔بېردی، باردی۔کېلدی قیلمسدن یششلری ممکن بۉلمگنیدېک، اولرنینگ تیللری هم فقط اۉز امکانیتلری دایرهسیده یششلری ممکن اېمس. اۉزلریده یۉق سۉزلرنی باشقه تیللردن آلهدیلر، باشقه تیللرگه کېرهک بۉلگن سۉزلرنی اۉز تیللریدن بېرهدیلر. شوندهی اېکن، اۉزبېک تیلی هم بو آلدی۔بېردی مناسبتلریدن چېتده قالمهگن. لېکن شونی هم اېسلهتیب اۉتیش کېرهک که، بو مناسبتلرنی اۉرنتیشده، تیل نمایندهلرینینگ اۉزلری یشب تورگن جامعهدهگی اجتماعي۔سیاسی اۉرین و موقفلری مهم رول اۉینهیدی. سیاسي لحاظدن باشقه ملتگه قرهم بۉلگن خلقنینگ تیلی هم، قنچه بای و افاده قدرتی قنچه یوکسک بۉلمهسین، بری۔بیر اۉز اېگهسی سینگری قدینی تیکلش و جامعهده اۉز اۉرنینی تاپیش امکانیتیگه اېگه بۉلمهیدی. بو نرسه هر بیر مملکت دولتینینگ توتگن سیاسي یۉلیگه بېواسطه باغلیق دیر. چنانچه اۉتگن عصرده افغانستانده اۉزبېک تیلینی رسمي تیل صفتیده اساسي قانونده قید اېتیلیشی او یاقده تورسین، حتی بو یورتده اۉزبېک خلقینینگ موجودیتینی تن آلیش شوونیست حکمرانلر مییهسیگه سیغمهیدیگن توشونچه اېدی. بختیمیزگه بیزنینگ یورتیمیزگه هم دیموکراسینینگ قدملری یېتیب کېلیشی بیلن تیلیمیزنینگ رسمیتی اساسي قانونده اۉز تسجیلینی تاپدی و اونینگ ترقیاتی اوچون یۉل آچیلدی.
خوش، اېندی نیمه قیلیش کېرهک؟ افغانستانده اۉزبېک تیلی ادبي و معیاري تیل صفتیده اۉز اۉرنینی تاپه آلگن می؟ افسوس که، بو سوالگه ایجابي جوابیمیز یۉق. بو تیلده یازیش۔اۉقیش قتغانی اوچ دههدن بېری اۉرتهدن کۉتریلگن بۉلسه۔ده، نېگه دیر بو تیل حاضرگچه معیارلشتیریلگن ادبي تیل صفتیده اۉز قدینی تیکلهی آلمهگن.
اۉقووچیمیزگه معلوم که، افغانستان بیلیم یورتلریده، شونینگدېک، معلم تربیهلش مؤسسهلریده اۉزبېک تیلی و ادبیاتی دیپارتمنتلری «خۉجه کۉرسین»چهسیده بار. بوندن تشقری، خداگه شکر، اېندی اۉزبېک تیلی اۉزبېکلر کۉپچیلیکنی تشکیل اېتهدیگن ولایتلر مکتبلریده بیر مضمون صفتیده اۉقیتیلهدیگن بۉلگن. لېکن بو - همه نرسه کۉنگیلدهگیدېک اۉز ایزیگه توشیب کېتگن دېگن گپ اېمس، البته. نوایی تعبیری بیلن ایتگنده، حلی بیز اۉزبېک تیلینی یورتیمیزده «یک قلم» قیله آلمهگنمیز. بو اۉز باشیمچهلیکلرنی و شېوه قابیغیدن چیقه آلمسلیکلرنی، بختگه قرشی، هم بیلیم یورتلریده، هم مکتبلرده، هم مطبوعات و نشراتده و هم رسانهلرده کۉرهمیز.
اۉزبېکستان اۉزبېک ادبي تیلینی شوندهییچه قبول قیلیش ممکن می؟
تیل کیشیلر آرهسیده علاقه واسطهسی بۉلیب خدمت قیلهدی. بو - تیلنینگ اېنگ اساسي و بیرینچی وظیفهسی حسابلنهدی. لېکن بوندن تشقری تیل هر بیر کیشی اوچون تفکر واسطهسی و ملي روح افادهسی هم دیر. انسان اوچون اۉز تیلینینگ عزیزلیگی هم اونینگ ایکّینچی وظیفهسیدن کېلیب چیقهدی. اگر تیلنینگ بیردن۔بیر وظیفهسی کیشلر آرهسیدهگی علاقه واسطهسی اېکنلیگی بۉلسه اېدی، انسان آنه تیلینی قۉییب جامعهده نقشی کتّهراق بۉلگن باشقه بیر تیلنی کسب اېتیب، اۉشه تیلنی علاقه واسطهسی صفتیده بېملال قۉللب یوریشی ممکن اېدی. تیلنینگ اساسینی تفکر تشکیل بېرگنی اوچون هم بیزگه آنه تیلیمیز عزیز دیر. چونکه بیز آنه تیلیمیزده اۉیلهیمیز و آنه تیلیمیزده بیزنینگ ملي روحیمیز و ملي منسوبلیگیمیز اۉز افادهسینی تاپهدی.
تیل ایکّی کۉرینیشگه اېگه: ۱. ادبي تیل؛ ۲. سۉزلشوو تیلی.
هر بیر تیلنینگ اساسینی تشکیل اېتووچی تاووش، سۉز همده گرامري سطحلر معلوم معیارگه تابع قیلینگن و اۉشه تیلنینگ برچه نمایندهلری اوچون عمومي بۉلگن تیل ادبي تیل دېیلهدی.
ادبي تیل ترقیاتی اوچون مطبوعات، نشرات، رادیو، تلویزیون، بیلیم یورتلری همده مکتبلر اساسي نقش اۉینهیدی.
سۉزلشوو تیلی اېسه کیچیک حدودلرده یشاوچی خلق نمایندهلریگه خاص بۉلگن تیل حسابلنهدی.
بیزنینگ بحثیمیز موضوعینی اېسه، افغانستان اۉزبېک ادبي تیلی تشکیل بېرهدی. برچهگه معلوم که افغانستانده اۉزبېکلر بادغیسدن بدخشانگچه بۉلگن کېنگ حدودده ازلدن یشب کېلماقده. اما بو حدوددهگی اۉزبېکلر تیلی تورلی اجتماعي۔سیاسي سببلرگه کۉره سۉزلشوو تیلی درجهسیده قالیب کېتگن.
بوگونگی کونده اۉزبېک تیلی افغانستان اساسي قانونیده اوچینچی رسمي تیل صفتیده قید اېتیلگن اېکن، بو تیلدن قیسی ساحهلرده قندهی فایدهلنیش حقوقیگه اېگهمیز؟ بونی افغانستان بویوک ملت مجلسیدهگی نمایندهلریمیز، اساسي قانوننینگ ۱۶ مادهسی مفادیگه سویهنیب بو تیلدن قندهی فایدهلنیش یۉل۔یۉریقلرینی علیحده بیر دستورالعمل آرقهلی تعیین قیلیشلری ضرور اېدی. بو اېسه حاضرگچه عملگه آشمهی، کېلهجککه حواله بۉلیب کېلماقده. بلکه اونگچه تیلشناس عالملریمیز اۉزبېک تیلینینگ معلوم معیارلرینی اۉز ارا کېلیشیب آلرلر و تیلیمیزنینگ «یک قلم»لیگینی تأمین قیلرلر.
افغانستان اۉزبېک ادبي تیلینی شکللنتیریشنینگ ایکّی یۉلی بار: ۱. افغانستان اۉزبېک لهجه و شېوهلرینی اۉرگنیب اولر اساسیده اۉزبېک ادبي تیلینی وجودگه کېلتیریش؛ ۲. تۉغریدن۔تۉغری اۉزبېکستان اۉزبېک ادبي تیلینی قبول قیلیش.
موجود شرایطده، افغانستان اۉزبېک خلقینینگ اجمتاعي۔سیاسي اۉرنینی نظرده توتگن حالده بیرینچی یۉلنینگ عملگه آشیشینینگ ناممکنلیگی همهگه آیدېک روشن. شوندهی اېکن، ایکّینچی یۉلنینگ علمي، عملي و منطقي تمانلرینی اۉرگنیشگه تۉغری کېلهدی.
اۉزبېک ادبي تیلی تاریخیگه نظر تشلهیدیگن بۉلسک: عالملر اونی اوچ دورگه بۉلهدیلر: ۱. قدیمگی تورکی ادبي تیل؛ ۲. اېسکی اۉزبېک ادبي تیلی؛ ۳. حاضرگی اۉزبېک ادبي تیلی.
قدیمگی تورکي ادبي تیل دوری ۵-۱۳ میلادی عصرلرنی اۉز ایچیگه آلهدی. بو دورگه ۵-۱۳ عصرلرده یرهتیلگن اۉرخون۔اېنه سای یازمه یادگارلیکلری، محمود کاشغرینینگ «دېوان لغاتالترک»، یوسف خاص حاجبنینگ «قوتدغو بیلیک»، احمد یۉگنکينینگ «هتبةالحقایق» کبی اثرلری و باشقهلر کیرهدی. شونی تأکیدلش ضرور که، بو دورده یرهتیلگن علمي و ادبي یادگارلیکلر برچه تورکي خلقلر اوچون عمومي حسابلنهدی.
اېسکی اۉزبېک ادبي تیلی دوری ۱۳۔عصرنینگ ۲۔یرمیدن باشلنیب ۱۹۔عصرنینگ آخریگچه دوام اېتگن زماننی اۉز ایچیگه آلهدی. بو دورگه شو عصرلر ایچیده یرهتیلگن حافظ خوارزمي، «محبت نامه» مؤلفی خوارزمي، امیري، حیدر خوارزمي، سکاکي، لطفي، اتایی، امیر علیشېر نوایی، ظهیرالدین محمد بابر، مشرب، مونس، مقیمي، آگهي، عوض اۉتر کبی شاعر و یازووچیلرنینگ اثرلری کیرهدی.
حاضرگی اۉزبېک ادبي تیلی دوری اېسه ۲۰۔عصر باشیدن باشلنیب حاضرگی کونگچه دوام اېتهیاتگن دورنی اۉز ایچیگه آلهدی.
دېمک، حاضرگی اۉزبېک ادبي تیلی بیر عصردن کۉپراق وقت ایچیده هر جهتدن تکامللشگن ادبي تیل صفتیده اۉز موجویتیگه دوام اېتیب کېلماقده. بو یوز ییلدن کۉپراق زمان دوامیده اۉنلب شاعر و یازووچیلر اۉزلرینینگ قیمتلی اثرلری بیلن اۉزبېک ادبیاتینی جهان ادبیاتی کاروانی بیلن، سۉزنینگ حقیقي معناسیده، همنوا قیلیب کېلماقدهلر. شونینگدېک، حاضرگی کونده اۉزبېک تیلی اۉزبېکستان مملکتینینگ رسمي تیلی صفتیده تیک قامت بیلن برچه ساحهلرده قۉللنیب کېلماقده.
خۉش، شوندهی اېکن، اۉزبېکستان اۉزبېک ادبي تیلینی کۉتره شکلده قبول قیلیش ممکن می؟ حاضرگی اۉزبېک ادبي تیلی اۉزینینگ یوز ییللیک عمری دوامیده هیچ قندهی خطاگه یۉل قۉیمهگن میکن؟ اونینگ هم اۉزیگه یرهشه کمچیلیکلری یۉق میکن؟
ییگیرمنچی عصر باشلریگچه بۉلگن دور ایچیده ایکّی حدوددهگی اۉزبېکلر تیلیده کۉزگه کۉرینرلی فرق موجود بۉلمهگن. بو دعوانینگ اثباتی صفتیده بابرنینگ نوایی حقیدهگی یازگنلرینی اېسلش اۉزی کفایه. بابر اندیجان شهری اهلی و اولرنینگ تیلی حقیده معلومات بېریب، اولرنینگ (اندیجان خلقینینگ) تیلی نوایی اثرلری تیلیگه جوده یقین اېکنلیگینی قید قیلهدی: «اېلی تورک دور، شهر و بازاریسیده تورکي بیلمس کیشی یۉقتور. اېلینینگ لفظی قلم بیله راست تور. انینگ اوچون کیم، میر علیشیر نوایینینگ مصنفاتی با وجود کیم هریده نشو و نما تاپیبتور، بو تیل بیله دور». بابرنینگ بو فکری معلوم تاریخي اساسگه اېگه. چونکه ایکّی مدني مرکز - شرقي قرلوق۔چیگیل۔اویغور همده غربي اۉغوز۔قیپچاق لهجه بیرلیکلری نېگیزیده شکللنگن اېسکی تورکي تیل اساسیده رواجلنیب، ۱۳۔۱۴ عصرلرده تۉله شکللنگن اۉزبېک ادبي تیلی جوده کتّه حدودده - ماوراءالنهر و خراسانده کېنگ قۉللنگن. بو ادبي تیلنینگ لغت ترکیبی، آوایی و صرفي قوریلیش معیارلری ترکیب تاپگن اېدی. منه شو ادبي تیل و اونینگ معلوم شېوهلریده سۉزلشگن خلق، یعنی اۉزبېکلر ۱۴۔۱۵ عصرلرده فرغانه وادیسیده، تاشکېنت واحهسی، سمرقند ولایتی و حاضرگی افغانستاننینگ تورلی ولایتلریده یشهگنلر. دېمک نوایی اثرلری هم خودّی منه شو تیلده - اۉزبېک تیلیده یازیلگن.
بابرنینگ فکریگه قرهگنده هرات اۉزبېکلری بیلن فرغانه اۉزبېکلری تیلی آرهسیده دېیرلی هیچ قندهی فرق بۉلمهگن. دېمک، برچه فرقلر کابل و ماسکوده آلیب باریلگن سیاستلر نتیجهسیده اۉرتهگه کېلگن.
مسألهنینگ تیلشناسلیک جهتیگه کېلسک: تیل - اجتماعی پدیده، یعنی اجتماعدهگی سیاسي جریان تیلگه هم اۉز تأثیرینی اۉتکزمهی قۉیمهیدی. بو تأثیر کۉپراق تیلنینگ سۉز ترکیبیده اۉزینی نمایان قیلهدی. اۉتگن عصرلر دوامیده پادشاسی سمرقندده، ولیعهدی بلخده تورهدیگن ملت آرهسیگه تېمیر دېوار چیزیلیب، بیریگه «روسي تورکستان»، بیریگه «افغاني تورکستان» نام بېریلیب، تیلی، دینی، عرفی، عادتی، تۉیی، عزاسی بیر بۉلگن بیر بوتوننی ایکّی یریمگه اجرهتیب تشلهدیلر. نتیجهده آمو دریانینگ ایکّی قیرغاغیدهگی یگانه ملتنینگ تیلی، بیری روس تیلی، ایکّینچیسی فارس تیلی تأثیری آستیدده قالیب کېتدی. نتیجهده ایکّی حدوددهگی اۉزبېکلر تیلیده بیر۔بیریگه مطلق بېگانه بۉلگن ینگی۔ینگی سۉزلر پیدا بۉلدی. بو نرسه اۉزبېکستان اۉزبېک تیلیده ایکّی جریان نتیجهسیده یوزهگه کېلگنی اَیتیلهدی. بیرینچیسی شورالر حاکمیتینینگ باشلریده حقیقي اۉزبېک یازووچیلریگه «خلق دشمنی» تمغهسی اوریلیب، سایبریاگه سورگون قیلینیب، اۉشه یېرلرده دنیادن اۉتیب کېتگنلر. (بونگه عبدالله قادري، چۉلپان، عثمان ناصر، باتو کبی بویوک شاعر و یازووچیلرنی مثال قیلیب کۉرستیش ممکن). بو حال اوندن کېین هم دوام اېتدی. آیبېک، عبدالله قهار کبی حقیقي استعداد اېگهلری بۉلگن یازووچیلرگه مهر بیلن قرلمهدی. برعکس تبار نقطه نظردن اۉزبېک بۉلمهگن، لېکن فرمایشی اۉزبېکچه اثرلر یازگن ایریم شاعر و یازووچیلر اۉشه وقت دولتیدن محبت کۉردیلر و صنعي روشده چاغداش اۉزبېک ادبیاتینینگ اساسچیلری دېب تنیتتیریلدیلر. بونگه صدرالدین عینی، غفور غلام کبی یازووچیلرنی مثال قیلیب کۉرستیش ممکن. بو قصدي حرکتلر اۉزبېک تیلیگه ایریم بۉلمهغور تاجیکچه سۉز و عبارهلر کیریب قالیشیگه سبب بۉلدی. بولردن ایریملرینینگ تحلیلیگه اۉتسک:
ازتایدل: بو سۉز اوچ جزدن عبارت بۉلیب، از - ۔دن، ته - ایچ، دل - یورهک. مادام که مذکور سۉزنینگ اۉز تیلیمیزده: یورهکدن، چین یورهکدن کبی چیرایلی افاده شکللری بار اېکن، بوندهی آغیر شکلنی تیلیمیزگه قبول قیلیشنینگ نې حاجتی بار؟ بوندن کۉره بوندهی بو معنانی افاده قیلیش اوچون عربچه قلباً سۉزینی آلسه، هم توشونرلی، هم ساده: ازتایدل سیزگه ایشاندیم - یورهکدن سیزگه ایشاندیم؛ چین یورهکدن سیزگه ایشاندیم؛ قلباً سیزگه ایشاندیم.
از برایِ: بو سۉز ایکّی، از و برای جزلریدن عبارت: اوچون معناسینی افاده قیلهدی: بو گپلر اینیقسه سیز بیلن مېنگه کېلیشمهسه هم، ازبرایِ مېنی یالغیز تشلب قۉیگنینگیزدن ایتدیم. (اۉزبېک تیلینینگ ایضاحلی لغتی. ۵ جلدلیک، ۱۔جلد، ۲۵ بېت). بو گپلرنی اینیقسه سیز بیلن مېنگه کېلیشمهسه هم، مېنی یالغیز تشلب قۉیگنینگیز اوچون ایتدیم. دېسه هم یازووچی کۉزلهگن معنا چیقهدی۔کو. شوندهی اېکن بو مطلق فارسی ترکیبنی قۉللش تیلنینگ اسلوبینی بوزهدی.
اۉزبېکستان اۉزبېک ادبي تیلیگه اۉیلهمسدن۔نېتمسدن، مسؤولیتسیزلیک بیلن کیریتیلگن بوندهی یۉنیقسیز فارسي ترکیبلر تۉلیب تاشیب یاتیبدی. هر بیری اوستیده علیحده تۉختلهدیگن بۉلسک، قنچه۔قنچه ورقلرنی قارهلشگه تۉغری کېلهدی. مقالهنینگ آخریده تیلیمیزنینگ گۉزللیگیگه فتور یېتکزگن بوندهی وروریزملر (تیلنینگ حسنینی بوزهدیگن کېلگیندی سۉز و سۉز بیریکمهلری)نینگ فهرستینی بېرهمیز.
بوندن تشقری سۉز یسشده هم اۉزبېک تیلینینگ گرامري خصوصیتلرینی نظرده توتمهگن حالده بعضی بیر فارسچه آلد قۉشیمچهلرنینگ کېرهگیدن آرتیق درجهده قۉللهنیشی تیلیمیزنینگ حسنینی بوزگن:
«بې» آلد قۉشیمچهسی: بو قۉشیمچه تورلی آتلرگه قۉشیلیب نېگیزدن انگلهشیلگن نرسهنینگ یۉقلیگینی افاده قیلهدیگن صفت یسهیدی: بې مزه - مزهسیز، بې توز - توزسیز، بې شرم - شرمسیز، بې حیا - حیاسیز، بې طاقت - طاقتسیز کبی. بو قۉشیمچهنینگ مترادفی بۉلگن ۔سیز قۉشیمچهسی عینِ معنادهگی صفت یسهیدی. شوندهی اېکن «بې» آلد قۉشیمچهسینی کېرهگیدن آرتیق استعمالینینگ نیمه حاجتی بار؟ خصوصاً مذکور قۉشیمچه بیلن اۉزبېکچه سۉزلردن صفت یسش اوندن هم کولگیلیراق چیقهدی: بې تۉختاو - تۉختاوسیز، بې اجین - اجینسیز، بې ایاو - ایاوسیز، بې اونوم - اونومسیز، بې اۉخشاو - اۉخشاوسیز کبی. شونینگدېک «نا» قۉشیمچهسی «بې» قۉشیمچهسی بیلن مترادف شکلده قۉللنهدی: ناتینچ - تینچسیز، نااۉرین - اۉرینسیز کبی.
«به» قۉشیمچهسی. بو آلد قۉشیمچه ۔لی قۉشیمچهسی بیلن مترادف بۉلیب، حاضرگی اۉزبېک ادابي تیلیده کېنگ قۉللنهدی. بیراق مادم که ۔لی قۉشیمچهسی عینِ معنادهگی صفتنی یسر اېکن، بو قۉشیمچهگه حددن آرتیق میدان بېریشنینگ کېرهگی یۉق: بقوت - قوتلی، بدولت - دولتلی، بهصولت - صولتلی. اصلیده ۔به قۉشیمچهسی ۔با قۉشیمچهسینینگ بوزیلگن شکلی. باادب، بادولت، باقوت، باصولت کبی.
عرب و فارس تیللریدن فۉنیتیک حالتی بوزیلگن شکلده کیرگن سۉزلر: حاضرگی اۉزبېک ادابي تیلیگه فۉنیتیک اۉزگریشلرگه یوز توتگن ایریم سۉزلر کیریب قالگن. اۉزبېک عالم و یازووچیلری تمانیدن یۉل قۉییلگن بوندهی مسؤولیتسیز ایشگه «هه» دېیش و اولر تمانیدن تکرارلنگن خطاگه اېرگشیش مضاعف گناه حسابلنهدی. مثلاً، زیم۔زیا - سیم۔سیاه، پای افزل - پای افزار، زیمدن - ضمناً، مُراسه - مراضات، ملهم - مرهم، تیلسیم - طلسم، بچکنه - بچگانه - طفلانه، برلله - برملا، مهتل - معطل، برکهالله - بارکالله، کفت - کف کبی سۉزلرنی بیز هم عیناً بوزیلگن شکلده قۉللشگه مجبور اېمسمیز. کېرهک بۉلسه تۉغری شکلینی قۉللش مقصدگه موافق دیر.
اېتیمولوژیسی نامعلوم بۉلگن سۉزلر: خلهقیت - خلل؟، بفورجه - بفرصت؟، اهیل - اهل؟ کبی سۉزلرنی هم ادبي تیلگه کیریتیشنینگ حاجتی یۉق.
تیلیمیزنینگ تورلی لهجهلریده بار سۉزلر اۉرنیده فارسچه یا که عربچه سۉزلرنینگ ایشلهتیلیشی هم اونچهلیک منطقلی کۉرینمهیدی: تخم - یومورته، گل - چېچک، لب - دوداق کبی.
کلاسیک متنلردهگی ایریم سۉزلرنینگ ادبي تیلگه کیریتیلمهگنلیگیگه دایر فکرلر: اۉزبېک تیلی اوزاق و بای یازمه تاریخگه اېگه تیل حسابلنهدی. تۉغری، تیل قاتیب قالگن، اۉزگرمس پدیده اېمس. اوندهگی سۉزلر زمان آقیمیده تورلی اۉزگریشلرگه یوز توتهدی. بعضی سۉزلر استعمالدن چیقیب ارخایک و تاریخي سۉزلرگه ایلهنیب قالهدی. بو حادثه ایریم سیاسي۔اجماعي سببلرگه کۉره یوز بېرهدی. بعضی بیر سۉزلر معیین تاریخي شرایطده تورلی نرسه و حادثهلرنینگ نامینی افاده قیلیب اۉشه نرسه استعمالدن چیقیب یا که اۉشه حادثه تاریخگه ایلینیب قالیشی نتیجهسیده اولرنینگ نامی هم استعمالدن چیقیب کېتیشی ممکن. اما اۉشه نرسه یا که توشونچه حاضرگی کونده هم یشب توریب فقط نامینی بېگانه تیلدن آلیش انصافدن اېمس: تموغ - دۉزخ، اوچماق - جنت، آسیغ - فایده، ینگلیغ - سینگری، کبی، یازیق - گناه، آیوه - بهی، سونماق - تقدیم قیلماق، آچون - دنیا، چاغیر - می، یازغورماق - گناهکار حسابلهماق، عیبلهماق، یارغو - یارغی - محکمه، حکم چیقریش، جزالش، یارغولهماق - محکمه قیلماق، حکم چیقرماق، جزالهماق کبی.
اۉزبېکستان اۉزبېک ادبي تیلیده بو ایش قصداً یۉلگه قۉییلگن. حاضرگی اۉزبېک ادبي تیلینینگ ایضاحلی لغتینی توزیشده فقط ییگیرمنچی عصرده یرهتیلگن ادبیاتلرگه اساسلنیب کلاسیک متنلر بیر چېتگه سوریب قۉییلگن. حال بو که هر بیر تیل اۉزینینگ یازمه یادلیکلری بیلن تیریک. معیین بیر تیلدهگی سۉزلر اۉشه تیلنینگ بایلیگی حسابلنهدی. مسؤولیتسیزلیک بیلن بو بایلیکلردن واز کېچیش تیلگه جفا حسابلنهدی. مینگ ییلدن آرتیق ادبیاتگه اېگه بۉلگن فارس تیلی نمایندهلری بو یۉلدن بارمهگنلر. اولر مینگ ییللیک ادبیاتلریدهگی بار برچه سۉزلرگه حاضرگی ادبي تیللریده یشش حقوقینی بېرگنلر. شوندهی اېکن، بیز هم فارسلر توتگن یۉلدن باریب اېسکی۔ینگی دېمسدن برچه سۉزلریمیزگه اېگه چیقسک، سۉز بایلیگیمیزگه بایلیک قۉشیب، کلاسیک ادبیاتیمیزنی چاغداش ادبیاتیمیز بیلن اولهگن بۉلهمیز و اصلیده هم شوندهی بۉلیشی کېرهک اېدی. لېکن اۉزبېکستان یازووچی و عالملری خطا یۉلدن باریب کلاسیک ادبیاتیمیزنی حاضرگی ادبیاتیمیزدن اوزیب قۉیگنلر. نتیجهده کلاسیک ادبیاتیمیز محدود مخصصلردن باشقه کیشی توشونمهیدیگن حالگه کېلیب قالگن.
تیلیمیزگه عربچه کۉپلیک شکلی بیلن کیرگن سۉزلرگه ینه گرامري کۉپلیک افادهلاوچی ۔لر قۉشیمچهسینی قۉشیش منطقي لحاظدن تۉغری اېمسدېک. اگر بیز بوندهی سۉزلرنینگ اۉزی کۉپلیک شکلده اېکنلیگینی توشونیب توریب، ینه کۉپلیک افادهلاوچی ۔لر قۉشیمچهسینی قۉشسک، آخرگی کۉپلیکنینگ آرتیقلیگینی شوندهیگینه سېزیشیمیز ممکن. چونکه کلاسیک ادبیاتیمیزده بوندهی بیر حالتنی اوچرتهمسلیک، ادعامیزگه یارقین دلیل بۉله آلهدی. خبر - اخبار - اخبارات - اخباراتلر. تشویق - تشویقات - تشویقاتلر، ترغیب - ترغیبات - ترغیباتلر، عضو - اعضا - اعضالر، جد - اجداد - اجدادلر، مشکل - مشکلات - مشکلاتلر کبی.
اۉزبېک تیلیده گرامري جنس مقولهسی یۉقلیگینی نظرده توتیب، عرب تیلیگه خاص بۉلگن بوندهی بیر قاعدهنینگ تیلیمیزگه کیرگنی اۉزبېکستان یازووچی۔شاعرلرینینگ اۉزبېک تیلی بۉییچه یۉل قۉیگن خطالریدن ینه بیری دیر: عزیزه، کاتبه، معلمه، شاعره، مسلمه کبی.
اۉزبېک تیلی اساساً قرلوق۔چیگیل۔اویغور لهجهسی اساسیده شکللنگن، شوندهی اېکن، الوستی - البستی، کېلهوېر - کېله بېر، قاواق - قباق، تاواق - طباق - تباق، تاوان - تابان - تبان، ساوون - صابون، تارووز - تربوز، اوره - ابره، نېوره - نبیره - نېبره کبی اۉغیز لهجهسیگه خاص شکلده قۉللشگه بیز اونچهلیک موافق اېمسمیز.
اۉزبېک تیلینینگ ایضاحلی لغتیگه کیرمهگن، اما بیزده فعال قۉللنهدیگن ایریم عربچه سۉزلرنی تیلیمیزدن چیقریب تشلش مذکور سۉزلرگه نسبتاً عدالتسیزلیک و تیلیمیزگه نسبتاً انصافسیزلیک بۉلهدی. چونکه بوندهی سۉزلر تیلیمیز اوچون بایلیک حسابلنهدی. مادام که بو سۉزلر حیاتیمیز اوچون ضرور بۉلگن توشونچه و معنالرنی افاده قیلر اېکن، اولردن قاچیشنینگ ضرردن باشقه فایدهسی یۉق. چونکه معین بیر تیلگه کیریب کېلگن ینگی سۉزلرنی ینگی بیر عایلهگه توشگن کېلینچککه اۉخشتیش ممکن. بېگانه بیر عایلهنینگ قیزی ینگی بیر عایلهگه کېلین بۉلیب کېلگندن کېین، زمان اۉتیشی بیلن اۉشه عایلهنینگ تینگ حقوقلی عضوی بۉلیب قالهدی. فقط ینگی محیطنینگ بوتون شرط۔شرایطیگه بۉیین اېگگن و کۉنیککن صورتده. تلافی، تداوی، معالجه، تشخیص، تدریس، ترجیح، تدارک، صِرف، مصرف، تعجیل، تحمل، تحمیل، تأخیر کبی سۉزلرنینگ، بېگانه دېب، کۉکسیدن سوریش کېرهک اېمس، عکسینچه، از برای، باز اوستیگه، استایدل، برار، ارزنده۔کرامنده، به میلِ خاطر، کانِ فایده، بېزارِ جان، آوقت، برالله، زیمدن، بچکنه، قلابگرلیک، کشخانه، کفت، تمدّی، بهم جهتلیک، بې برار، قاره داری، بخشیده قیلماق کبی تیلیمیزنینگ قانون۔قاعدهسیگه بۉیین اېگمهگن یۉنیقسیز قۉپال سۉزلرنی تیلیمیزدن هیدهب چیقریش، هم اۉرینلی، هم فایدهلی دیر.
نسبي صفت یساوچی «۔وي» قۉشیمچهسی اساساً عربچه و فارسچه سۉزلرگه قۉشیلیب نېگیزگه نسبت بېریش معناسیدهگی صفت یسهیدی: عایلوي، کیمیاوي، معنوي کبی. بیراق بو قۉشیمچهنی اروپا تیللریدن کیرگن سۉزلرگه قۉشیش طبیعي چیقمهیدی، بو حالتنی اۉزبېکستان اۉزبېک ادبي تیلیده کۉپ اوچرهتیش ممکن: سیستمهوي، تېخنیکهوي، تېمهوي، پارتیهوي کبی.
فارسی اضافه بیلن توزیلگن بیریکمهلر حقیده فکرلر: هر بیر تیل نحوي بیریکمه حاصل قیلیشده اۉزیگه خاص گرامري قانون۔قاعدهگه اېگه. مثلاً، فارس تیلیدهگی مضاف۔مضاف علیه (بیریکمهدهگی بیرینچی سۉز اضافه، یعنی کسره آلهدی) شکلدهگی بیریکمه اۉزبېک تیلیده قرتووچی۔قرلمیش یا که صفتلاوچی۔صفتلنمیش شکلده افادهلنهدی: کانِ فایده - فایده کانی (قرتووچی۔قرلمیش)، امرِ محال - محال امر یا که ایش (صفتلاوچی۔صفتلنمیش)، بندِ زندان - زندان بندی (قرتووچی۔قرلمیش)، بېزارِ جان، بقدرِ حال، به میلِ خاطر، به مثلِ ... کبی. اۉزبېک تیلینینگ فارس تیلی بیلن هیچ قندهی قان قرینداشلیگی بۉلمهگنلیگی سببلی تیلیمیزده بوندهی نحوي بیریکمهلرگه حددن تشقری اېرک بېریش تیلیمیزنینگ گۉزللیگینی بوزهدی.
«نامه»، «خانه» کبی سۉزلر اۉزبېک ادبي تیلیده قۉشیمچه دېب قرهلهدی و بو سۉزلر بیلن یسلگن سۉزلر صرفي اصول بیلن یسلگن سۉزلر دېیلهدی. اصلیده نامه و خانه سۉزلری قۉشیمچه بۉلمهی، بلکه مستقل سۉزلر حسابلنهدی. شوندهی اېکن، بو سۉزلر اشتراکی بیلن یسلگن سۉزلرگه نحوي اصول دېب قرهش معقول: آشخانه، ایشخانه، موزخانه، شفاخانه؛ تصدیق نامه، تحسین نامه، تقدیرنامه کبی.
بو جفالر یانیده روسلرنینگ مستملکهسی و روس تیلینینگ اېگهایزمی دوریده اۉزبېک تیلینینگ اېشیگی روسچه سۉزلر اوچون لنگ آچیب قۉییلدی. نتیجهده مینگلب روسچه سۉزلر کېرهکلی، کېرهکسیز اۉزبېک تیلی سۉز ترکیبیگه کیریب کېلدی. بیز اولرنی اۉز تیلیمیزگه تۉغریدن۔تۉغری بوتون فونیتیک خصوصیتلری بیلن قبول قیلیشگه مجبور اېمسمیز: نۉل - صفر، تسیخ - دستگاه، تۉک - برق، کروات - تخت، پاراووز - ریل، دوسکه - تخته، روچکه - قلم، افتوروچکه - خودرنگ کبی.
اۉزبېکستان اۉزبېک ادبي تیلیگه اروپا تیللریدن کیرگن سۉزلر روس تیلی آرقهلی بۉلگنی سببلی اولرده روس تیلینینگ فونیتیک خصوصیتلری سقلنگن، یعنی روسچه تلفظ بیلن ایتیلهدی. بیز اوچون روس تیلی مطلق بېگانه تیل حسابلنگنی اوچون بو سۉزلرنی عیناً روسچه فونیتیک خصوصیتلری بیلن قبول قیلیشگه مجبور اېمسمیز: بیالۉگیه - بیولوژی، تېخنولوگیه - تېکنالوژی، خیمیه - کیمیا، گیوگرافیه - جغرافیه، استرانومیه - استرانومی، اکهدېمیه - اکادیمی، سیستېمه - سیستم، ریکلهمه - ریکلام کبی.
روس تیلینینگ اۉزبېک ادبي تیلیگه تأثیری فقط سۉز سطحیده چېکلنیب قالمهی، اونینگ گرامري قوریلیشیده هم اۉز اثرینی قۉیگن. نتیجهده روس تیلیدن اۉزبېک تیلی طبیعتیگه مطلق بېگانه بۉلگن ترکیبلر وجودگه کېلگن: ینگی ییلینگیز بیلن! - ینگی ییلینگیز قوتلوغ بۉلسین! معناسیده. توغیلگن کونینگیز بیلن - توغیلگن کونینگیز مبارک. ایامینگیز بیلن؟! رسمگه توشماق - عکس آلماق، رقصگه توشماق - رقص قیلماق، مکتبگه یازیلماق یا که یازدیرماق - مکتبگه شامل بۉلماق یا که مکتبگه قۉیماق کبی. بو عبارهلر بیز اوچون یات و صنعي حسابلنهدی.
شونینگدېک تورلی جغرافي ناملر هم اۉزبېکستان اۉزبېک تیلیده روس تیلی تأثیریده روسچه انتناسیون بیلن تلفظ اېتیلهدی. بیزنینگ اۉزبېک تیلیمیزده اېسه عینِ آهنگده تلفظ قیلیش ناطبیعي اېشیتیلهدی: امېریکه - امریکا، افریکه - افریقا، اوستریه - آسترلیا، وېنگریه - هنگری یا که مجارستان، شویتسیه - سویدن، نروېگیه - ناروی، پۉلشه - پولند، بېلگیه - بلجیم کبی.
تورلی علمي اصطلاح و اتمهلر اۉزبېکستان اۉزبېک ادبي تیلیگه تۉغریدن۔تۉغری روس تیلیدن آلینگن بۉلیب اونده روسچه تلفظ حفظ بۉلگن. بیز اېسه اۉز تیلیمیزگه بوندهی علمي اتمهلرنی یورتیمیزده معمول شکل و تلفظده آلیشیمیز مقصدگه موافق دیر: کلتسی - کلسیم، واده رود - اوکسیجن، کیسله رود - هایدروجن، اۉگلی رود - کاربندای اکساید کبی.
خلاصه و نتیجه
تیل اجتماعي پدیده صفتیده اونی اۉرهب تورگن اجتماعي۔سیاسي محیطدن تۉغریدن۔تۉغری تأثیرلنهدی. تیل نمایندهلرینینگ جامعهدهگی اۉرنی و موقعی قیسی حالتده بۉلسه، تیلینینگ احوالی هم اۉشه یۉسینده بۉلهدی. چنانچه قریب یوز ییل دوامیده اۉزبېک خلقی روس حاکمیتینینگ مستملکهسی آستیده اېزیلیب کېلگنی سینگری، اونینگ تیلی هم تورلی شدّت و مهرسیزلیکلرنی باشدن کېچیردی. نتیجهده یوقاریده حسابلب چیقیلگن جفالرنی حیاتیده تجربه قیلدی و قیلیب کېلماقده.
یوقاریده تأکیدلهگنیمیزدېک، تیلده اېنگ اۉزگرووچن قتلم لغت سطحی حسابلنهدی. تیلنینگ تاووش و گرامر سطحیدهگی اۉزگریشلر نهایت سېکین و تدریجي کېچهدی. شوندهی اېکن، اۉزبېکستان اۉزبېک ادبي تیلی بیلن افغانستان اۉزبېک ادبي تیللری آرهسیده تاووش و گرامر سطحیده جدي فرقلر کۉزگه تشلنمهیدی. ایکّی جغرافي حدودده یشب کېلهیاتگن یگانه خلقنینگ تیلیدهگی ایریم فرقلرنی فقط اولرنینگ لغت سطحیده کوزهتیش ممکن. بو فرقلرنی برطرف قیلیش یۉللرینی کۉرستیش اېسه علیحده بیر تحقیقي ایشنی طلب قیلهدی.
نتیجه صفتیده شونی ایتیش ممکن که، افغانستان اۉزبېکلری اۉز تیللرینی معیارلشتیریلگن ادبي تیل درجهسیگه کۉتریشده افغانستان اۉزبېک تیلی لهجه و شېوهلرینی اۉزگنیب، کېین مذکور لهجه و شېوهلر اساسیده ادبي تیلنی وجودگه کېلتیریش اوچون هیچ قندهی مادي اساس و سیاسي میدانگه اېگه اېمس. شوندهی اېکن، افغانستاندهگی برچه اۉزبېکلر اوچون توشونرلی بۉلگن ادبي تیلنی وجودگه کېلتیریشده اۉزبېکستان اۉزبېک ادبي تیلیگه اساسلنیشگه مجبورمیز. فقط یوقاریده تیلگه آلینگن خطا و کمچیلیکلرنی تکرارلشگه یۉل قۉیمسلیک شرطی بیلن.
اگر اۉزبېک تیلینینگ ایضاحلی لغتلرینی ورقلب کۉرسک، سۉز بایلیگی صفتیده قبول قیلیشگه ارزیمهیدیگن یۉنیقسیز یات سۉزلردن تۉلیب۔تاشیب یاتگنینی کۉرهمیز. تیلگه بونچهلیک اعتبارسیزلیک ملتنینگ معنویتیگه اعتبارسیزلیک دیر. شونچه اوزاق تاریخگه، شونچه بای ادبیاتگه، شونچه یوکسک مدنیتگه اېگه بۉلگن بیر خلقنینگ تیلیگه بوندهی اعتبارسیزلیک کېچیریلمهیدیگن گناه دیر.
بیز مقالهمیزنینگ کیریش قسمیده دنیاده هیچ بیر تیل فقط اۉز ایچکی امکانیتلری بیلن یشهی آلمسلیگینی ایتیب اۉتگندیک. بیزنینگ بو بارده عقیدهمیز شو که، بیر تیل اۉزیده یۉق سۉزلرنی باشقه تیللردن آلیشی نورمال و طبیعي حال حسابلنهدی. لېکن باشقه تیللردن سۉز آلیشده جوده محتاط بۉلیشیمیز ضرور. چونکه تیل کیشیلر آرهسیده فقط علاقه واسطهسی بۉلیب قالمهی، او انسانلر اوچون تفکر واسطهسی همده اولرنینگ صاف و گۉزل ایچکی کېچینمهلرینی افادهلش واسطهسی بۉلیب هم خدمت قیلهدی. شونی تأکیدلش ضرور که، هر بیر تیلنینگ بایلیگی و گۉزللیگی اۉشه تیل اېگهسینینگ معنوي بایلیگی و گۉزللیگینی اۉزیده عکس اېتتیرووچی کۉزگو دیر. شوندهی اېکن، ادبي تیلنی دهقان، چۉپان تیلی سویهسیگه قویی ایندیریش هم، ملکوتي مقامگه چیقریب قۉییب، یازووچیسیدن باشقه هیچ کیم توشونمهیدیگن مرتبهگه کۉتریش هم یرهمهیدی. اۉزبېک تیلینینگ طبیعتی اۉزبېک خلقینینگ طبیعتی سینگری ساده و صمیمي دیر. آرتیقچه دبدبه و قۉپاللیکنی یاقتیرمهیدیگن اۉزبېک خلقینینگ تیلی هم آرتیقچه دبدبه و قۉپاللیکدن تازه بۉلماغی ضرور.
مولف نینگ باشقه مقاله لری
کۉپ اۉقیلگن مقالهلر
-
محمد عالم کوهکن شعرلریدن نمونهلر
دوشنبه ۴ جوزا -
-
مېنی هم تورتیب قۉی، اېرته اویغانسنگ...
دوشنبه ۱۸ جوزا -
اېل نېتیب تاپقهی مېنی…
دوشنبه ۱۸ جوزا