ممتاز مؤرخ
شنبه ۱۳ سرطان
-
-
دین و تاریخ
-
شنبه ۱۳ سرطان
ممتاز مؤرخ
علیشېر نوایی تېموريلر اویغانیش دورینینگ نهفقط بویوک شاعری، دولت اربابی، بلکه تاریخ فنینینگ رواجیگه اولکن حصه قۉشگن ممتاز مؤرخی همدیر. اونینگ تاریخنویسلیک فعالیتینی قوییدهگی یۉنهلیشلرده تصنیف قیلیب اۉرگنیش ممکن.
بیرینچیدن، نوایی ممتاز مؤرخ صفتیده «تاریخ ملوک عجم»، «تاریخ انبیا و حکما» کبی تاریخي اثرلرینی یازگن. بو ایکّی اثر اونینگ تاریخ فنی ساحهسیده هم یېتوک متخصص اېکنینی کۉرستهدی. شو جهتدن قرهگنده، «تاریخ انبیا و حکما» و «تاریخ ملوک عجم» تورکي خلقلر تاریخنویسلیگینینگ نادر نمونهلری حسابلنهدی. بو اثرلر ۱۵۔عصرنینگ ایکّینچی یرمیده تېموريلر دولت باشقروویده بۉلگن ماوراءالنهر و خراساندهگی اجتماعي۔سیاسي مناسبتلر تاریخینی اۉرگنیشده هم مهم حجتلردیر.
ایکّینچیدن، نوایی اۉز دوریده کۉپلب تاریخي اثرلرنینگ یرهتیلیشیگه حاميلیک قیلگن. مثلاً، میرخواندگه یېتّی کتابدن عبارت «روضة الصفا» اثرینی یازیشی اوچون اوی ساوغه قیلگن، مادّي تأمیناتینی یۉلگه قۉیگن. بو حقده میرخواندنینگ نبیرهسی خواندهمیر «خلاصة الاخبار»ده شوندهی معلوماتنی بیتگن: «…امیر علیشېر «اخلاصيه» خانقاسیده اۉزینینگ حضور۔حلاوتی اوچون اجرهتیلگن خانهنی اول جنابگه بېریب، «روضةالصفا»نی یازیشنی بویوردی. جناب بابام عزت و براکت اېگهسینینگ قۉللب۔قوّتلشی همده هدایت خصلتلی امیر علیشېرنینگ خیریخواهلیگیگه تیهنیب، اۉشه قیمتلی کتابنی یازیشگه تیریشیب حرکت قیلدی و قیسقه وقت ایچیده بو یېتّی اقلیمده تېنگی یۉق کتابنینگ ۷۔دفتر(جلدی)ینی یازیب تماملهدی».
اوچینچیدن، نوایی اثرلریده شرقنینگ مشهور تاریخچیلری نامی و اعترافینی اوچرهتهمیز. او «تاریخِ انبیا و حکما» و «تاریخِ ملوکِ عجم»ده تبري، جعفري، بناکتي، جویني، علی یزديلرنی تیلگه آلگن، «مجالس النفایس» تذکرهسیده علی یزدي، عبدالرزاق سمرقندي، میرخواند، خواندمیرلرگه اتب علیحده فقرهلر یازگن، «نسایم المحبت»ده ینه علی یزديگه فقره بیتگن.
تۉرتینچیدن، نوایی قدیمگی اېراننینگ پېشداديلر، کیانيلر، اشکانيلر، ساسانيلر سلالهلری حکمدارلری تاریخیگه و امیر تېمور، میرانشاه، شاهرخ، اولوغبېک میرزا، ابوالقاسم بابر، ابوسعید میرزا، سلطان حسین بایقرا، بدیعالزمان میرزا، شاهغریب میرزا، کیچیک میرزا کبی تېموري حکمدارلرگه اۉزینینگ بدیعي اثرلریده هم علیحده پۉئیتیک لوحهلر، نثري بیانلر بغیشلهگن. مثلاً، «مجالس النفایس»نینگ ۷۔فصلینی اساساً امیر تېمور و ۲۱ نفر تېموري شهزادهلرگه بغیشلب، اولرنینگ اۉز دوری ادبیاتی و صنعتی رواجیگه قۉشگن حصهلری، اۉزلرینینگ هم طبعی نظم صاحبلری بۉلیب، بعضیلرینینگ حتا ایجاد نمونهلریدن دېوانلر توزگنلری حقیده معلومات بېرهدی و غزل، بَیت، مصرعلریدن مثاللر کېلتیرهدی. تورکي و فارسي تیللر قیاسیگه بغیشلنگن «محاکمة اللغتین» اثریده سلطان حسین بایقرانی تیلگه آلر اېکن، اونی فخر تویغوسی بیلن «رستم داستان» دېب، افسانوي قهرمان رستمگه قیاسلهگن.
معلوم که، نوایینینگ «خمسه»دن کېین یرهتگن بیرینچی ییریک نثري اثری «تاریخِ ملوکِ عجم»دیر. اونده عجم شاهلرینینگ تۉرتته سلالهسیگه منسوب حکمدارلر نامی، فعالیتی، عقل و قۉل اختراعلری همده دولت ایشلریگه قۉشگن ینگیلیکلری، عدالتگه مناسبتی، دولت رواجی یاکه تنزلی بیلن باغلیق توزوکلری، قاعدلری، جنگ۔و جدللری، فتحلری، اثرلریگه عاید معلوماتلرنی فقره شکلیده بېرگن. جملهدن، نۉشیروان عادلنینگ حکمدار صفتیده عدالتگه بلند اعتبارینی شرفلب، اونینگ بشریت اوچون یازیب قالدیرگن اوچ وصیتینی «تاریخِ ملوکِ عجم» اثریده کېلتیرهدی: «و انینگ سایر سلاطین اوچون وصیتنامهسی بارکیم، نې دستور بیله سلطنت قیلغهیلرکیم، بو مختصرده اول گنجایش یۉقتورکیم، بارچهسین بیتیلگهی، ایکی۔اوچ کلمه بیله اختصار قیلیلدی. و اول بولردورکیم، عدل بیر قۉرغاندورکیم، سوو سالیب ییقیلمس و اۉت بیله کویمس، منجنیق بیله بوزولمس. و عدل گنجېدورکیم، کۉپرک آلغان سهیین، کۉپرک بۉلور و آزراق خرج قیلسنگ، آزراق بۉلور. و خردمند اولدورکیم، مخفي انداق ایش قیلمهغهیکیم، آشکارا انی قیله آلمهغن و بیراو انبیده انداق سۉز دېمهگهیکیم، یوزیگه دېی آلمهغهی. اوروشده دشمن آز دېب غافل بۉلمهماق کېرهککیم، کۉپ اۉتوننی آز اۉت کویدورور».
«تاریخ انبیا و حکما»ده پیغمبرلر و حکیملر تاریخی مختصر طرزده یاریتیلگن. نوایی پیغمبرلر تاریخیگه بشریت تاریخینینگ بیر قسمی صفتیده قرهگن. اولرنینگ اۉز دوری، خلقنی هدایتگه باشلشی، عقیدهلری حقیده معلومات بېریب، سماوي کتابلرنینگ صاحبلری بۉلگن پیغمبرلر و هم خلیفه، هم رسول، هم حکمدار صفتیده فعالیت یوریتگن پیغمبرلرنینگ اۉزیگه خاص حیات یۉلی، عدالتی، احسانی، شفقتی، دولتچیلیک تاریخیدهگی اۉرنینی هم معین درجهده عکس اېتتیرگن.
«تاریخِ انبیا و حکما»نینگ ایکّینچی قسمیده حکیملر تاریخی کېلهدی. نوایی «حکما ذکری»ده لقمان، فیساغورث، جاماسب، بقرات، بوقراتیس، سقرات، افلاتون، اریتوتولیس، بلیناس، جالینوس، بتلیموس، صادق، بوزورجمهر کبی حکیملرنی ذکر قیلگن و اولر تیلیدن اَیتیلگن حکمتلردن نمونهلر کېلتیرگن.
نوایی اثرلریده، بیرینچیدن، پېشدادي، کیاني، اشکاني، ساساني کبی سلالهلر تاریخی، ایکّینچیدن، تورکي خان و سلطانلر تاریخی، اوچینچیدن، صاحبقران امیر تېمور و تېموريلر تاریخی هم تاریخي، هم پۉئیتیک لوحهلرده یاریتیلگن.
عموماً، نوایی پیغمبرلر، حکیملر، حکمدارلر تاریخینی یاریتر اېکن، اۉز دوری حکمدارلری و زمانداشلریگه، کېلهجک اولادگه اۉزینینگ حیاتي سبقلرینی، علم۔و تجربه محصولی بۉلگن خلاصهلرینی، پند۔و اۉگیتلرینی هم حواله قیلگنینی کۉرهمیز. مثلاً، «فرهاد و شیرین»نینگ شاهغریب میرزاگه بغیشلنگن بابیده نوایی تېموري شهزاده بهانه اۉز دوری حکمدارلریگه و کېلهجک اولادگه معرفتپرور شاه میرزا اولوغبېکنی عبرت قیلیب کۉرستگن.
نوایی تاریخي اثرلریده سجعدن مهارت بیلن فایدهلنگن بۉلسه، فقره و ذکرلر سۉنگیده تمثیل قیلیب کېلتیرگن شعرلریده لفظي و معنوي شعري صنعتلرنی مهارت بیلن قۉللهگن.
یوقاریدهگی فکرلریمیزگه دلیل صفتیده قوییده نوایی «تاریخِ ملوکِ عجم»ده کېلتیرگن لقمان حکیم، فیساغورث حکیم حقیدهگی معلوماتلر، شونینگدېک، «نسایم المحبت»دهگی یسّی تاریخي جیوگرافیک اتَمهسی و باشقه اثرلری متنیده قۉللهگن اَیریم اېتنونیملر و اولرنینگ تاریخی خصوصیده تۉختهلیب اۉتسک.
لقمان حکیم - «تاریخ انبیا و حکما» اثرینینگ «انبیا» قسمیده علیحده فقره بیلن ذکر قیلینگن. نوایی او بیلن باغلیق کۉپلب تاریخي معلوماتلرنی کۉرگنیگه اشاره قیلیب: «تاریخ اهلیدین بعضی انی حکما سِلکیده مذکور قیلیبدورلر. و کۉپرک اېل انی پیغمبر دېبدورلر»، دېب یازهدی و اۉزی اونی هم پیغمبرلر، هم حکیملر ذکریده تیلگه آلهدی. نوایی کېلتیرگن لقمان حکیم حقیدهگی خبر و حکایهلر معلوم معناده عنعنوي کرکتردهدیر. مثلاً، لقمان حکیم قول بۉلیب، اۉز عقل۔ذَکاسی بیلن قوللیکدن آزاد بۉلگنی خصوصیده شوندهی عنعنوي حکایهنی کېلتیرهدی: «ینه بیری بوکیم، خواجه انگه بویوردیکیم، کنجید اېک! اول ارپه اېکتی. خواجه سۉرهدیکیم، ارپه اېکیب، کنجید نېچوک تاپرسېن؟ دېدیکیم، چون سېن ناشایست ایش قیلیب، نېچوک تېنگری تعالیدین رحمت و جنت طمع قیلورسېن، مېن هم دېدیم: ارپه اېکسک، کنجید شاید بر تاپقهیمېن. خواجه متنبه بۉلوب، انی آزاد قیلدی. …انینگ سۉزلریدیندورکیم، تۉرت مینگ سۉز بیتیبدورلر و تۉرت سۉز بیله اختصار قیلیبدورلر. ایکیسینی داییم یاد قیلماق کېرهک و ایکیسینی اونوتماق کېرهک. بورونغی ایکیدین بیری اۉزی قیلغان یخشیلیکدور و بیری غیری قیلغان یامانلیغ».
نوایی لیریک اثرلریده هم تلمېح صنعتی واسطهسیده لقمان حکیمنینگ حکیملیگی، دانالیگی، ذَکاسیگه اشاره قیلگن.
نوایی اثرلری متنیده معلوم بیر کېنت، شهر، مملکت، منزل، مسکن تاریخینی افادهلهگن جوده کۉپلب تاریخي جیوگرافیک اتَمهلر اوچرهیدی. شولردن بیری - یسّیدیر. یسّی تورکستان شهرینینگ قدیمي نامی. یسّی حقیده تاریخي۔جیوگرافیک توپونیم صفتیده تاریخي و ادبي منبعلرده معلوماتلر اوچرهیدی. احمد یسوينینگ اولوغ نامی، «دېوان حکمت» اثری و صاحبقران امیر تېمورنینگ اونینگ شرفیگه یسّیده قوردیرگن مهابتلی مقبرهسی معلوم معناده یسّینی دنیاگه مشهور قیلگن.
«نسایم المحبت» تذکرهسیده هم یسّی تاریخي۔جیوگرافیک توپونیم صفتیده تیلگه آلینگن. او، اساساً، احمد یسوي و اونینگ اَیریم ایزداشلریگه بغیشلب بیتیلگن فقرهلرده اوچرهیدی و بعضی اۉرینلرده یسّی «تورکستانده، یسّی دېگن یېردهکی» طرزیده بیتیلهدی که، بوندن یسّی و تورکستان بیر تاریخي۔جیوگرافیک توپونیم اېکنینی انگلش ممکن. مثلاً، «خواجه احمد یسوي» ناملی فقرهسیده: «تورکستان ملکینینگ شیخ المشایخیدور. مقاماتی عالي و مشهور، کراماتی متوالی و نامحصور اېرمیش»، دېب یازر اېکن، ینه مؤلف اوشبو فقرهده: «…انینگ مزاری تورکستانده، یسّی دېگن یېردهکی، انینگ مولد و منشأدور، واقع بۉلوبدور و تورکستان اهلینینگ قبلهی دعاسیدور»، دېب یسّی شکلیده تیلگه آلگن.
چیغتای - تورکي قبیله، اوروغ نامی، اېتنونیم. تاریخي۔ادبي منبع و حجتلرده چیغتای حقیده کۉپلب معلوماتلر بېریلگن. نوایی اثرلریده هم تورکي خلق و قبیله۔اوروغ نامی صفتیده خبرلر بار. شاعر اولردن تورلی مقصدلرده فایدهلنگن. نوایی چیغتاینی سۉز و چیغتای لفظی، چیغتای اولوسی، چیغتای میرزالری کبی بیریکمه شکلیده قۉللهگن. مذکور اېتنونیم اونینگ «نوادر النهایه» دېوانی، «مجالس النفایس»، «خمسة المتحیرین»، «حالات سید حسن اردشېر»، «نسایم المحبت» کبی نثري اثرلری متنیده اوچرهیدی. «نوادر النهایه» دېوانیدن اۉرین آلگن یېتّی بَیتلی «مهندسې تاپهی و اېگنیمه قنات یستهی، اوچوب هواسیده قوشلر ارا اۉزومنی قاتهی» مطلعی بیلن باشلنووچی غزلنینگ مقطعیده چیغتای سۉز شکلیده اوچرهیدی. «مېزان الاوزان»ده اېسه، چیغتای خلقی طرزیده بېریلگن: «ینه تورک اولوسی، بتخصیص چیغتای خلقی ارا شایع اوزاندورکیم، الر سرودلرین اول وزن بیله یسب، مجالسده اَیتورلر».
«حالات سید حسن اردشېر»ده نوایی استاذی «صحبتی و سۉزی خوش» سید حسن اردشېرنینگ صحبتداشلری حقیده گپیرگنده، اۉز دورینینگ علما۔یو فاضللری و اشراف۔و اماملری قطاریده چیغتای اولوسینینگ بېکلرینی هم تیلگه آلگن: «عصرنینگ علما و اشراف و ایمّهسی بیله دایم مصاحب اېردیلر و چیغتای اولوسینینگ عالي مقدار بېکلری اولچه یاشغه و یۉلغه الردین اولوغ اېردیلر و اولچه تېنگ اېردیلر، الرنی شرَفی نفس جهتیدین اۉزدین اولوغ توتوب، انگه کۉره تعظیم قیلورلر اېردی».
قۉنغیرات - تورکي قبیله۔اوروغ نامی، اېتنونیم. بو قبیله۔اوروغ نامی حقیده تاریخي۔ادبي منبعلرده اېسلتمه، خبرلر بیتیلگن. علیشېر نوایی اۉزینینگ هم ادبي، هم تاریخي یۉنهلیشده یازگن، معلوم معناده حجت حسابلنگن «وقفيه» اثریده قۉنغیرات اتَمهسینی برلاس، قییات، ارلاتي، ترخاني، اویغور کبی تورکي قبیله۔اوروغ ناملری قطاریده سنب اۉتگن. بو اتَمه افادهسیده نسب بیلن اېمس، بلکه حسب بیلن یوقاری موقعگه اېریشگن «قۉنغیرات» «حسبلیک متمکنلر»نی تیلگه آلگن.
قییات - تورکي قبیله۔اوروغ نامی، اېتنونیم. تاریخي۔ادبي منبع و حجتلرده قییات حقیده کۉپلب معلوماتلر بیتیلگن. نوایی اثرلریده هم شو معناده قۉللنیلگن. قییات شاعر اثرلریده باشقه اوروغ۔قبیله ناملری قطاریده اوچرهیدی. «نوادر الشباب» دېوانیدهگی غزللرینینگ بَیتیده قییات اتَمهسینی قۉللهگن:
مېن تیلب حسن ولې شاه تیلب اصل و نسب،
مېنگه لۉلی بیله هندو، انگه قۉنغیرات و قییات.
علیشېر نوایی اسلوبیگه خاص خصوصیتلردن بیری شو که، اولوغ شاعر اوروغ، قبیله ناملرینی دېیرلی یانمه۔یان قۉللهیدی، مذکور بَیتده هم قییاتنی قۉنغیرات بیلن بیرگه قۉللهگن.
خلاصه شو که، نوایی ممتاز مؤرخ صفتیده نهفقط تاریخي کتابلر یازدی، مشهور مؤرخلر سیماسینی یاریتدی، بلکه اثرلری متنیده معلوم بیر کېنت، شهر، مملکت، منزل، مسکن تاریخینی اۉزیده افادهلهگن تاریخي۔جیوگرافیک اتَمهلر، تورکي قبیله و اوروغ ناملری، اېتنونیملر تاریخی بیلن باغلیق خبر، اېسلتمه، لوحهلر بیتدی. ینه دها شاعر اثرلرینی ورقلهسک، موسیقي، شطرنج، کتابلر تاریخی بیلن باغلیق معلوماتلرنی اۉقییمیز.
«اۉزبېکستان ادبیاتی و صنعتی» گزېتهسی، ۲۰۲۳ ییل ۴۴۔سان آلیندی.
مؤلفنینگ باشقه مقالهلری
کۉپ اۉقیلگن مقالهلر
-
محمد عالم کوهکن شعرلریدن نمونهلر
دوشنبه ۴ جوزا -
نوایینینگ یازیلمهی قالگن اثری
سهشنبه ۲۶ جوزا -
-
عبدالله قهار جسارتی
جمعه ۲۹ جوزا