افغانستان اۉزبېک ادبیاتیده بدیعي نثر اۉرنی
جمعه ۲۵ ثور
-
-
جمعه ۲۵ ثور
افغانستان اۉزبېک ادبیاتیده بدیعي نثر اۉرنی
افغانستانده اۉتتیزدن آرتیق کته۔کیچیک تیللر بار بۉلسه۔ده،
اۉزبېک تیلی اولر آرهسیده سۉزلاوچیلری سانی نقطهٔ نظردن پشتو و دری تیللریدن کېین
اوچینچی اۉرینده تورهدی. اۉزبېکلر شمالي افغانستان نینگ توب اهالیسینی تشکیل بېریشیگه
قرهمهی، بو خلق یوقاریده ایتگنیمیزدېک، نې۔نې سیاسي و اجتماعي تضییقلرنی باشدن کېچیرمهدی.
شوندهی اېکن، بو تیل نینگ ادبي تیل درجهسیگه کۉتریلیشی او یاقده تورسین، سۉزلشوو
تیلی صفتیده هم جر یقهسیده تورگنی هیچ کیمگه سِر اېمس. حاضر هم اگر سوادسیز قاره
خلق تیلینی نظرده توتمهسک، مکتب اۉقیگن، تحصیل کۉرگن ضیالیلریمیزنینگ تیلینی قیسی
تیل عایلهسیگه کیریتیش جهان تیلشناسلرینی لال قالدیریشی تورگن گپ. چونکه
اولرنینگ تیلینی نه اۉزبېکچه دېسه بۉلهدی، نه۔ده فارسچه. بلکه اونی ینگی بیر نام بیلن
- اۉز۔فارسچه دېب اتش تیلشناسلیکده پیدا بۉلگن بو ینگی معما اوچون مناسب یېچیم بۉلور
اېدی.
اصلیده اۉز تیللری نینگ پاسبانی بۉلیشلری کېرک بۉلگن
ضیالیلریمیز، نه فقط بو شرفلی بورچنی ادا اېتیشگه لایق بۉله آلمهدیلر، بلکه اولرنینگ
آرهسیده خدا نینگ بو هدیهسیدن یوز اۉگیریب، حتی ملي
منسوبلیکلریدن واز کېچگنلر هم آز اېمس. بیراق کېزی کېلیب، اۉزلیکلرینی کۉز۔کۉز
قیلیشلری کېرک بۉلیب قالگنده اېسه، فارسچه اۉیلب، مییهلریده اۉزبېکچهگه ترجمه
قیلیب، غلیظ عربچه سۉزلر۔و فارسچه ترکیب و عبارهلر بیلن فضل فروشلیک قیله باشلهیدیلر.
چونکه اۉزبېک تیلی نینگ ساده و صمیمي طبعتیدن خبرسیزلر. هه، اۉزبېک تیلی نینگ
افغانستاندهگی عمومي منظرهسی شو.
بو بیلن افغانستانده اۉزبېک ادبي تیلی و ادبیاتی حلی
شکللنگمهگن دېماقچی اېمسمیز. چونکه ادبیات انسان حس۔تویغولری نینگ مادي قابیغی
دیر. شوندی اېکن، انسان بار جایده تویغولر، تویغولر بار جایده ادبیات هم بۉلهدی. بونگه
حلیگچه اۉز یازوویگه اېگه بۉلمهگن تیللرده ایجاد قیلینگن فولکوریک (شفاهي) ادبیاتنی
دلیل قیلیب کۉرستیش اۉزی کفایه دیر.
شرقده ییگیرمنچی عصرگچه ادبیات دېگنده اساساً تورلی شعری
ژانرلرده یرهتیلگن بدیعي اثرلر توشونیلگن. افغانستانده اېسه بو توشونچه حاضرگچه
هم یېتکچیلیک قیلیب کېلماقده. افغانستان اۉزبېک ادبیاتی نینگ گللب۔یشنهمهگنلیگینی
بو تیلگه نسبتاً سیاسي توزوملرنینگ اۉگی سیرهشلری سبب بۉلگن دېسک، دولت تیلی مقامیدهگی
دری و پشتو تیللریده هم جهان ادبیاتی خزینهسیدن مناسب اۉرین آلهدیگن اثرلر حلیگچه
یرهتیلمهگن. شوندهی اېکن، افغانستان ادبي محیطیده، سلماقلی بۉلمهسه۔ده حصهمیز
بارلیگینی دعوا قیلگودېک ادبي سیمالریمیز بار، البته.
یوقاریده ایتگنیمیز کبی، بیزده ادبیات دېگنده کۉز اۉنگیمیزده
فقط شعر گودهلنهدی. بونگه اېسه دنیا ادبیاتی کاروانیدن اوزیلیب قالنیمیز سبب بۉلگن.
چونکه دنیا ادبیاتیده نیمهلر بار، نیمهلر بۉلیهپتی مطلق خبرسیزمیز. بیز معنوي
آزوقه صفتیده فقط اۉزیمیزنینگ اۉتگن شاعرلریمیزنینگ اثرلریگه قناعتلنیب کېلگنمیز.
بدیعي نثر رونقی شرق ادبیاتیده کم رنگلیگی طفیلی بیزنینگ قلمکشلریمیز هم عنعنوي
طرزده شعر رشتهسینی محکم اوشلب، اۉز استعدادلرینی شو ساحهده صیقللب کېلگنلر. حال
بو که ایچکی کېچینمهلریمیزنینگ بیانی اوچون شعردن کۉره بدیعي نثرده میدان کېنگراق.
اۉزبېک معاصر ادبیاتیده نظم ساحهسیده قلم تېبرتگنلر و تېبرتهیاتگنلر
سان جهتدن تاجیک و پشتون بردارلریمیزنینگ بو ساحهدهگی قلمکشلریدن قالیشمهیدی.
بو ادعامیزگه فقط فاریاب زمین شاعری نینگ قیسقه سوانحلری و شعري نمونهلرینی اۉز
ایچیگه آلگن «رنگین کمان» کتابی یېترلی دلیل بۉله آلهدی.
اما افغانستان اۉزبېک ادبیاتیده بدیعی نثر اۉرنی هنوز هم
بۉش قالیب کېلماقده دېسک ینگلیشمهگن بۉلهمیز. اگرچه کمینه بوندن اۉن اوچ۔اۉن تۉرت
ییل مقدم کۉنگیل تینچینی اۉغیرلهگن ایریم موضوعلرنی حکایه طرزیده کاغذگه توشیریش
هوسی بیلن «اۉزبېک عالمی اینجیدی»، «گناهلر یوویلدی»، «همه گپ پولده»، «بوغدایلر
ینه یم۔یشیل»، «سیچقانلر دمیگه اېلک باغلنگ»، «یرهسیگه توز باسمنگ» کبی حکایهلرنی
یازیب یولدوز جریدهسی صحیفهلریده باسیشگه جرأت قیلگن اېدیم. بو بیلن افغانستان اۉزبېک
ادبیاتیده بدیعی نثرنی بیرینچی بۉلیب مېن باشلب بېرگنمن دېماقچی اېمسمن، بونگه
حدیم هم سیغمهیدی. چونکه یوقاریده ایتگنیم دېک بولر شونچه که هوس اېدی.
اما بوندن تقریباً ایکی ییل مقدم جناب محمد حلیم یارقین نینگ
طنزي حکایهلر یازیشگه بېل باغلگنینی اۉز آغزیدن اېشیتیب نېگه دیر حیرتگه توشگن اېدیم،
چونکه او کیشی افغانستان مطبوعاتیده کۉپراق محقق و پژوهشگر صفتیده تنیلیب کېلگن
سیمالریمیزدن دیر. هر حالده بو گپنی اېشیتیب بېحد
خورسند بۉلگن اېدیم. چونکه ادبیات دېگنده فقط شعر توشونیلهدیگن بیر محیطده ادبیات
نینگ اساسي رکنی بۉلگن بدیعي نثر رونقی اوچون حرکت باشلنگنی مېن اوچون قوتلوغ
بشارت اېدی. بیراق اۉتگن ییل نینگ بهاریده او کیشی نینگ «وکالت دغدغهلری» عنوانلی
طنزلر تۉپلمی کتابینی کۉریب، ینه اۉشه بیر ییل آلدینگی خورسندلیک بغریگه شۉنغیب، شو
خورسندلیک بیلن کتابنی آخرگچه اۉقیب چیققنیمنی اۉزیم هم بیلمهی قالیبمن.
جناب حلیم یارقین نینگ طنزي حکایهلریدن نصیب بۉلگن خورسندچیلیک ترقهمهی
توریب، خانم دوکتور شفیقه یارقین نینگ هم «ینه کۉریشگونچه» ناملی حکایهلر تۉپلمی
کتابی قۉلیمگه یېتیب تېگدی. مېن اوچون بو قۉشلاق بیٔرم بۉلدی. چونگه بو اثرلر
افغانستان اۉزبېک ادبیاتیده اۉرنی بۉش قالیب کېلهیاتگن بدیعي نثرچیلیک نینگ اۉلیک
تنیگه جان کیره باشلهگنیدن درک بېرر اېدی. بولردن تشقری، شعر میدانیده آت
چاپتیریب یورگن تنیقلی شاعریمیز ذکرالله ایشانچ هم بدیعي نثر ساحهسیده اۉز کوچینی
سینب موفقیتلی قصه و حکایهلر یازهیاتگنی بیز اوچون مبارک خوشخبر دیر. (اولرنی اۉقیش اوچون او کیشی نینگ شخصي ویبلاگیگه
مراجعت قیلیشینگیز ممکن)
اېندی شو بهانه بیلن چاپ اېتیلگن کتابلردن اۉرین آلگن ایریم حکایهلرگه ادبی
تنقید نقطهٔ نظریدن قرهیدیگن بۉلسک، قوییدهگی فکرلرنی ایتیش ممکن: جناب حلیم
یارقین نینگ «وکالت دغدغهلری»، «مکان (بیت الخلا)لر رازی»، «تاکسی ماجراسی» کبی طنز
بیلن یوغریلگن قیسقه حکایهلرینی، موضوعی یشب تورگن محیطیمیزدن آلینگن همده بدیعی
مهارت بیلن یازیلگن اثر دېب بهالش ممکن. لېکن «بارمهسم بۉلمهیدی»، «مهمل ایشلهتیش»،
«قربانلیک»، «آتمگه آلیب بارهمن»، «دعای خیر» عنوانلری آستیده یازیلگن مطلبلرنی
طنز دېب بۉلمهیدی، اولرنی بلکه لطیفه یا که فکاهی دېسک تۉغریراق بۉلر اېدی. چونکه
طنز بیلن لطیفه (فکاهی) باشقه۔باشقه نرسهلر. آدملرنی کولدیریش اوچون ایتیلهدیگن
یېنگیل۔یېلپی سۉزلر لطیفه دېیلسه، طنز - موضوعی اجتماعي محیطدن آلینگن اچّیق حقیقت
دیر. تۉغری، طنزده هم کولگی بار، اما طنزدهگی کولگی آدملرنی فقط کولدیریبگینه
قالمهی، اونی اۉیلشگه هم، حتا ییغلشگه هم اوندهیدی.
چونکه طنزدهگی کولگی اچّیق زهرخند دیر.
شونی هم تأکیدلش ضرور که، حکایهده واقعهلر تعریفینی کېرهگیدن آرتیق اوزهیتیریش
خوانندهنی زېریکتیرهدی و حکایهنی آخرگچه اۉقیمسلیگیگه سبب بۉلهدی. بو نرسه
جناب محمد حلیم یارقین نینگ «ایازدن اۉرگنینگلر!»، «تاکسی ماجراسی» کبی حکایهلریده،
همده خانم دوکتور شفیقه یارقین نینگ «ینه کۉریشگونچه» حکایهسیده کۉزگه تشلنهدی.
بو حکایهلرنینگ هر بیرینی ادبي تنقید نقطه نظریدن تحلیل
قیلیب چیقیش بو مقالهنی یازیشده نظرگه توتیلگن مقصدیمیزگه کیرمهسه۔ده، «مشت
خروار نمونهسی» صفتیده دوکتور شفیفه یارقین نینگ «ینه کۉریشگونچه» حکایهسی نینگ
حسنی و کمچیلیکلری بارهسیده ایریم فکلرنی اۉرتهگه تشلشنی خیرلی دېب تاپدیک.
دوکتور شفیقه یارقین نینگ «ینه کۉریشگونچه»
حکایهسی بهار کېچهلریدن بیرینی شاعرانه تصویرلش بیلن باشلنیب، تۉقیز آی بورون قلّیغینی
چیمیلدیقدن عسکرلیککه کوزتگن آق بیلک نینگ، بېشیکده اوخلب یاتگن اوچ۔تۉرت آیلیک
ججّی اۉغیلچهسی بابر جان نینگ یوزیگه تېرمیلیب، اونینگ سیماسیده اېرینی کۉریب، ایریلیق
دملرینی ساغینچ بیلن اېسلهیاتگنی تصویرلنهدی. قرنگ که شو کېچه نینگ اۉزیده عسکر
ییگیت خدمت قیلهیاتگن قۉشین تصادفاً اولرنینگ شهری یقینیدن اۉتهیاتگن بۉلهدی، کېلینلیک
لباسیده تشلب کېتگن یارینی و خط آرقهلی دنیاگه کېلگنینی اېشیتگن اۉغیلچهسینی
ساغینگن عسکر ییگیت فرصتنی غنیمت بیلیب صفداشلری بیلن مصلحتلشیب، قومندانیدن رخصتسیز
بیر ایکی کونگه اوییگه قیتهدی و دېرزه آرقهلی، ایریلیق نینگ اچیق لحظهلرینی
اویقوسیزلیک بیلن باشدن کېچیرهیاتگن یاری نینگ آلدیگه کیرهدی. کېلین بو کوتیلمهگن
بختگه چیدهی آلمهی هوشیدن کېتیب قالهدی. ییگیت قولهیازگن یارینی قۉللری
اوستیگه کۉتریب تۉشککه یاتقیزهدی. آق بیلک اۉزیگه کېلگندن کېین، اېریدن قندی و
قنچه وقتگه کېلگنینی شوریشتیرهدی. اونینگ رخصتسیز کېلگنینی بیلیب، باشیگه ملامت تاشینی
یاغدیره باشلهیدی و کیم دیر شو آنده یاووز دشمن شرّیدن قوتیلیش اوچون اونگه محتاج
اېکنلیگینی ایتیب، اۉشه کېچه نینگ اۉزیده اونی قیتیب کېتیشگه کۉندیرهدی. سېوگیلیسی
و عزیز جگر بندی نینگ دیداریگه حلی تۉیمهگن عسکر ییگیت خاتینی نینگ وطنپرورانه نصیحتلریدن
اېریب، «ینه کۉریشگونچه خدا یارینگیز...» دېب، اۉغیلچهسی بیلن سېوگیلیسینی ینه
یالغیزلیک بغریگه تشلب، وطن بورچینی ادا اېتیشگه شاشیلهدی...
حکایه نینگ
بوتون مضمونی شو. یازووچی حکایهنی جوده چیرایلی باشلب، مهارت بیلن اوج نقطهسیگه
آلیب چیقهدی، اما خواننده حکایه نینگ پیامینی کوتیب تورگن بیر پلّهده سېویشگنلرنینگ
بالهلیک دورینی تصویرلشگه اۉتیب، اوچ۔تورت بېتده ایتیب بېریش ممکن بۉلگن حکایهنی
اۉن آلتی بېتگه کۉپهیتیریب، اونی زېریکرلی ایلنمه کوچهلرگه آلیب کیرهدی. بونی بیر
تۉپ اطلسدن کۉیلک تیکتیریب، کېلیشگن، طناز کېلینچککه کییدیریشگه اۉخشتیش ممکن.
شونینگ دېک، بدیعي اثر تیار واقعهلرنینگ
ساده بیانی اېمس، بلکه او یازووچی نینگ ذهنیده تۉقیلگن یا که اجتماعی محیطدن آلینگن
واقعه۔حادثهلرنینگ بدیعیت و مهارت ایشخانهسیده قیته ایشلنگن و صیقللنگن تیپیک
شکلی دیر. یازووچی معلوم بیر بدیعی اثرنی یرهتیشگه بېل باغلر اېکن، اوچته اصلنی
اونوتمسلیگی کېرهک: توگون، اوج، یېچیم. دېمک، او بیرار اجتماعی مسألهنی اۉز
اثری اوچون موضوع صفتیده تنلر اېکن، خوانندهنی کنجکاولیککه اوندش همده اونی
اثرنی آخرگچه اۉقیشگه مجبور قیلیش مقصدیده موضوعنی توگون شکلیده اۉرتهگه تشلهیدی،
یعنی آخرگی گپنی باشیده ایتمهیدی و اۉقووچی نینگ دقتینی تارتیش اوچون توگوننی
آهسته۔آهسته یېچیشگه حرکت قیلیب، حکایهنی اوج نقطهسیگه آلیب چیقهدی، یعنی
خوانندهنی، بو یاغی نیمه بۉلر اېکن دېب هیجانگه سالهدی. کېین اونی کۉپ کوتتیریب
قۉیمسدن توگوننی یېچهدی و حکایه پیامینی اعلام قیلهدی. یوقاریده تیلگه آلینگن
یازووچیلریمیز بو اصلگه کمراق اهمیت بېرگنلر. شو سببدن اولرنینگ ایریم حکایهلری
طرح درجهسیده قالیب کېتگن.
بو گپلردن اۉتسک۔ده، بو کتابلرنینگ حاضرگی زمان افغانستان اۉزبېک ادبیاتیده قلدیرغاچ بدیعي نثر اثرلری صفتیده میدانگه چیققنینی نظرگه آلسک، اولرنی یوکسک بهالهمسلیک
عدالتدن بۉلمهیدی. بو حکایهلر ملتیمیزنینگ توپراق باسیب یاتگن استعدادلری نینگ
گللشیگه تورتکی بۉلهدی دېگن امیددهمیز. قلملری بو بېچاره ملت تیلیگه خدمت
قیلیشدن چرچهمهسین! یقین کېلهجکده بیز هم اۉز تیلیمیزده ادبیات دنیاسیگه غلغله
سالهدیگن اثرلر شاهدی بۉلهیلیک.
مولف نینگ باشقه مقاله لری
اینگ کوپ اوقیلگن یازوولر
-
برق یېتکزیش شرطنامهسی امضالندیمهم امتیازل
سهشنبه ۸ ثور -
قوشیمچه لرنینگ یازوو ده کی تاثیری
پنجشنبه ۱۷ ثور -
-
