عبدالله قهار جسارتی
جمعه ۲۹ جوزا
-
-
اۉزبېک ادبیاتی ← اېسې
-
جمعه ۲۹ جوزا
عبدالله قهار جسارتی
I
گپنینگ عنداللهسینی ایتسک، ادبیاتیمیزنینگ مستقللیکدن کېینگی قیافهسینی مېن باشقچه تصور قیلگنمن. استقلال ادبیاتی - حقیقت ادبیاتی، شجاعت ادبیاتی، هوسگه ارزیگولیک حریت و معرفت ادبیاتی اۉلهراق شکللنهدی دېب اۉیلهگنمن. یورتی آزاد، تیلی، دلی اېرکین ایجادکار نېگه مطیعلیک و عاجزلیککه کۉنسین؟ یالغان و تیلیاغلمهلیککه نې حاجت؟ سَیازلیک، مداحلیک، آفرینبازلیکدن ایجاد اهلی هر قلهی خلاص بۉلر دېب امید قیلگنمن. استعدادسیز ایجادکارلر، یراقسیز اثرلرنینگ یۉلی تۉسیلیشیگه ایشانچ بۉلگن مېنده. قرهنگ که، خَیال باشقه - حیات باشقه اېکن...
ادبیات تقدیری یورت و ملت تقدیری بیلن عضوي باغلیق. ملت روحی بوتون مرّکبلیگی و ضدیتلری بیلن اوّلا ادبیاتده عکس اېتماغی لازم. ملتنینگ قلب دردلریگه هم دستلب ادبیات مرهم تاپهدی. چونکه خلقنینگ یشش ذوقی سستهیسه - غیرتی سستهیهدی. معنوي۔روحي غیرت پسهیسه - فکر و تشبث تۉختهیدی. بونگه بیرینچی نوبتده ادبیات مسوول. عبدالله قهار ایتگنیدېک، «ادبیات اتومدن کوچلی...» اگر اونینگ کوچی «اۉتین یاریش»گه صرف قیلینمهسه، ادبیات پاکیزه و مقّدس ایش بۉلیب قالسه، هېچ شک۔شبهه یۉق که، بدیعي سۉزنینگ کوچ۔قوتی آرتیب بارهدی.
مستقللیک عرفهسیده، معلوم بیر مدت اوندن کېین هم غفور غلام، آیبېک، عبدالله قهار کبی بویوک ادیبلر ایجادیگه بیر آز بېپسند، شبهه بیلن قرهگنلر هم بۉلدی. اولرنینگ ایجادي یوتوقلری، ملي ادبیاتنینگ حقیقي ادبیات بۉلیشی اوچون چېککن زحمت و عذابلرینی نظرگه آلمهگنلر هم میدانگه چیقه باشلهدی. اما بوندهی ناتۉغری مناسبت نتیجهسیده ادبیاتیمیز رواجلنیب قالگنی یۉق. عکسینچه، ایکّی جمله فکرنی اېپلب یازالمهیدیگن، ایجاد ماهیتینی نهایتده یوزهکی توشونیب کاغذ قارهلهیدیگنلر صفی کېنگهییب کېتدی. اۉقووچیلر آلدیده ادبیاتنینگ قدر۔قیمتی، یازووچینینگ آبرو۔اعتباری پسهیدی. اگر بدیعي ایجادگه عبدالله قهار یاکه آیبېک نگاهی بیلن قرهب، اولرنینگ بدیعیت مکتبیدن تعلیم آلیب، تجربهلریدن خلاصهلر چیقریلگنیده شوندهی بۉلرمیدی؟ مېنیمچه، احوال نسبتاً باشقچه بۉلور اېدی. اعتبار بېرگن بۉلسنگیز، کېینگی وقتلرده یازووچیلر ینگی اثرلری نېچه صحیفهدن عبارت اېکنیدن هم غرورلنیب گپیرهدیگن بۉلیب قالدی: «مېن فلان بېتلیک حکایه یازدیم، یوز اېلّیک بېتلیک اېسسېمنی توگتدیم» و هکذا. یازووچینینگ اثر بدیعیتی حقیده اېمس، حجمی تۉغریسیده سۉزلشی نیمهنی انگلتهدی؟ بېاختيار عبدالله قهارنینگ سۉزلری خاطرگه کېلهدی: «ادبي اثر یازیش اوچون، هېچ شبههسیز، استعداد کېرهک. لېکن یازیلگن نرسهنی اۉچیریش، کتابخوانگه ضرور نرسهنیگینه قالدیریش اوچون استعدادنینگ اۉزیگینه کفایه قیلمهیدی، انصاف هم کېرهک». تأسف که، حاضرگی پیتده انصافلی استعدادلر کم، استعدادسیز بېانصافلر کۉپراق. ایتیشلریچه، میرتېمیر استادگه بیر توصیهنامه ضرور بۉلیب قالگنیده عبدالله قهارگه مراجعت قیلگن اېکن. شونده عبدالله قهار میرتېمیرگه «زیاد و ادیبه» کبی بدیعي جهتدن بۉش اثرلرگه محررلیک قیلگنینی اېسلهتیب، توصیهنامه بېرمسلیگینی بیلدیرگن اېکن. اۉزینگیز ایتینگ، عبدالله قهار ادبیات منفعتینی حتا استعدادلی ایجادکار منفعتیدن هم یوکسک قۉیمهگنیده، میرتېمیردهی شاعرنینگ رأیینی قَیتررمیدی؟ یاکه بېغرضلیک، بغری کېنگلیک عبدالله قهارنینگ باش فضیلتی بۉلمهگنیده، میرتېمیرنینگ اصلیده اۉشه ایشیدن پشیمان اېکنینی بیلگچ، اونی حضوریگه چارلب توصیهنامه بېررمیدی؟
عبدالله قهارنینگ «یاشلر بیلن صحبت» کتابی سید احمدنینگ «تارتیق» ناملی حکایهلر تۉپلمیگه بغیشلنگن تنقیدي مقاله بیلن باشلنهدی. مقاله 1940 ییلده یازیلگن. عبدالله قهارنینگ شوندن کېینگی ادبي۔تنقیدي فکر۔ملاحظهلری هم بیری بیریدن اۉتکیر، بیری بیریدن اهمیتلی و قیمتلی دیر. «یازووچینینگ وظیفهسی یخشی اثرلر یازیش، خلق دلینینگ ترجمانی بۉلیش بیلنگینه چېکلنمهیدی، اونینگ وظیفهسیگه ادبیاتنی هر قندهی بلا۔قضادن قۉریقلش، ادبیاتنینگ سېرگک، جسور پاسبانی بۉلیش هم کیرهدی» دېگن سۉزلریگه اۉزی قندهی عمل قیلگنینی بیلیش اوچون منقّد۔یازووچی عبدالله قهار فعالیتی بیلن تنیشیش کفایه.
II
محصللیک ییللریمده عبدالله قهارنی یقیندن کۉریش، ایکّی آغیز گپینی اېشیتیشنی آرزو قیلگنمن. اما بو آرزوم عملگه آشمهگن. عبدالله قهارنی فقط تلویزیونده ایکّی مراتبه کۉریب، سۉزلرینی اېشیتگنمن. ایکّلهسی هم مېنده کوچلی تأثرات اویغاتگن.
آلتمیشینچی ییللرنینگ اۉرتهلری. پخته یکّه حاکیملیگی اوجیگه چیقهیاتگن کېزلر. اۉزبېکنینگ یېتّی یاشیدن یېتمیش یاشیگچه پخته دلهسیده. یاش و قری گۉیا اېگتلرگه ساچیلیب کېتگن. قیلچه بۉلسین، ناراضیلیک بیلدیریش ممکن اېمس. مسکودن بېلگیلنگن ییللیک رېجهنی بجرمهگونچه نه قیز۔جوان، نه بالهلرده تینیم بار. کوزنینگ وجودنی جونجیکتیرووچی ایزغیرین و ساووقلرینی یېنگیب، نهایت، ولایتلر بیرن۔کېیتن کۉزلنگن مرّهلرنی اېگللهی باشلهیدی. قۉلگه کیریتیلگن اولکن غلبه بیلن پختهکارلرنی قوتلب یازووچی، شاعر و عالِملر هم تلویزیونگه چیقهدی. تبریک سۉزلری نهایتده کۉترینکی، بیری بیریدن سیلّیق و یلتیراق. اتفاقاً، عبدالله قهار هم یورتداشلری - فرغانه محنتکشلرینی تلویزیون آرقهلی قوتلهیدی. لېکن اونینگ قوتلاوی هېچ کیمنیکیگه اۉخشهمسدی: سۉز هم، گپ هم جوده عادي و طبيعي. دهقاننینگ قووانچیگه شریک بۉلیش، کۉنگلینی کۉتریش نیتیده ایتیلهیاتگن فکرلر هم تاشدهی آغیر. مېن اۉشه دورده پختهکارنی تبریکلش اوچون رادیو یاکه تلویزیونگه چیققن بیران بیر ایجادکارنینگ جرأت بیلن «موتر پختهکارنینگ محنتینی نقدر یېنگیللتگن، اونی مشقتدن نهقدر قوتقرگن بۉلسه هم، هنوز قیز۔جوانلریمیزنینگ حسن۔لطافتی پختهزار جۉیکلریده قالیب بارهیاتیپتی، محصللریمیز هنوز تۉلیق تحصیل کۉرمهیاتیپتی، قیشلاق بالهلری هنوز مکتبدن چله ملا بۉلیب چیقهیاتیپتی» دېگنینی اېسلهی آلمهیمن...
یاو قاچسه، باتیر کۉپهیر، دېگنلریدېک، قَیته قوریش و آشکارالیک زمانلریده قۉلیگه قلم اوشلهگن ذات بار که، پختهکارنینگ احوالیگه قیغورهدیگن، پخته ایشینینگ آغیرلیگیدن بانگ اورهدیگن بۉلیب قالدی. بو «قلتیس» مسألهده شو قدَر کۉپ گپیریلدی که، آخری تینگلشگه هم طاقت قالمهدی. اینیقسه، اَیریم ژورنالیست و یازووچیلرنینگ بریانلیگی، چېچنلیگی اندیشهسیزلیککهچه یېتیب باردی. حال بو که، غم کشلیک و محافظلیک کیفیتیدهگی اۉشه فکر۔ملاحظهلرنی بیر جایگه جمعلهسنگیز، اولرنینگ معنا سَلماغی عبدالله قهارنینگ یوقاریدهگی اوچ جملهسیگه یقین هم بۉلمهیدی.
عبدالله قهار حیاتده هم، بدیعي ایجادده هم اۉز حقیقتلرینی تاپگن، شو حقیقتلر اوچون ثبات بیلن کورهشگن صنعتکار دیر. بو حقیقتلر اونی قتّيق قیینهگن، قلبیده آغیر۔آغیر تېبرهنیش و تارتیشوولر پیدا قیلگن. اما او آنگلی حیاتی و استعداد قوّتینی عیناً شو حقیقتلرگه بغیشلهگن. کۉنگلینی نورافشان ایلهگن شو حقیقتلرگه سویهنیب، عبدالله قهار معناً اولغهیگن، معناً اولغهیگن سهیین اېسه شو حقیقتلرنینگ باقيلیگیدن الهاملنگن. عبدالله قهارنینگ چۉنگ محنت و زرگرلیک بیلن یرهتیلگن هر بیر اثریده باقي حقیقت مُهری و شُکوهی بار. عبدالله قهارنینگ ایجادي شخصیتی بېحد بای و فوق العاده سخاوتلی. شونینگ اوچون، روس عالمهسی ی. بارولینا تۉغری قید اېتگنیدېک، «عبدالله قهار ایجادیگه قیزیقیش اونینگ شخصیتیگه، انساني ماهیتیگه قیزیقیش بیلن بېواسطه باغلنگن. اونینگ شخصي فضیلتلری - فکرلش طرزی، کرکتری، غیرت۔شجاعتی، معنوي دنیاسی اثرلریده شو قدَر یارقین عکس اېتگن که، یازووچی عبدالله قهار بیلن اونینگ شخصی ایچدن اجرهلمس علاقهده بۉلیب کۉرینهدی».
بو همهگه نصیب اېتهدیگن و همه یازووچیدن طلب قیلسه بۉلهدیگن خصوصیت اېمس. برچه بویوک یازووچیلردېک، عبدالله قهارنینگ هم شخصی - ایجادیگه، ایجادی - شخصیگه بیر کۉزگو دیر. ادیب ایجادینی سېوگنلر البته اونینگ شخصیگه مفتون بۉلهدی، شخصینی بیلگنلر اېسه - اونینگ ایجادیدن اَیری یشهیالمهیدی.
۱۹۶۷۔ییلی عبدالله قهار آلتمیش یاشگه تۉلگن اېدی. اۉشه سنهگه بغیشلب سپتمبر آییده تاشکېنتده اۉتکزیلگن کتّه انجمن تلویزیونده بوتون جمهوریتگه نمایش اېتیلدی. بو ادبي ییغیننی کۉریش محصللیک دوریمنینگ اصلا اۉچمهیدیگن خاطرهلریدن بیری بۉلیب قالگن. بویوک ادیبنینگ قاردهی آپّاق ساچلری، نوراني چهرهسی، وزمین و صلابتلی قد و قامتی، اۉزیگه یرهشیقلی بیر آهنگده سۉزلشلری تصوریمده هلی۔هنوز تېز۔تېز جانلنیب تورهدی.
عبدالله قهارگه خاص ساکنلیک، ملاحظهکارلیک و تېرنلیککه یېتیشماق اوچون قنچه بیلیم، مشاهده، قنچه حیاتي تجربه و درد ضرورلیگینی کېینراق - انچه وقت اۉتگچ انگلهدیم. منه، یاش هم اېلّیکدن اۉتیب آلتمیشگه قرهب چاپهیاتیر. اۉتّیز ییلدن آرتیق وقتدن بویان پایتختده یشهیمن. قنچه۔قنچه یازووچی، شاعر، صنعتکار و عالِملر بیلن اوچرهشدیم، یقیندن تنیشدیم، ملاقاتده بۉلدیم. اَیریملرینینگ یوبیلی طنطنهلریده اشتراک اېتدیم. اما اولر آرهسیده عبدالله قهارگه اۉخشب اۉزینینگ سۉزیگه اۉزی حاکم بۉلگن، هر قندهی وضعیتده هم مستقل فکرلهیدیگن ایجادکار انساننی کم اوچرهتدیم. حق و حقیقت قرشیسیده تیلی قیسیق، یوزی شوووت بۉلمهگن یازووچی بار که، برچهسی اۉز سۉزیگه اۉزی حاکم دیر. عبدالله قهار شوندهی بېنظیر یازووچی اېدی.
IV
عالمنینگ اۉزگریشی - آدمنینگ اۉزگریشیگه باغلیق. آدمنینگ آنگی، فکر۔قرهشلری ینگیلنمس اېکن، هېچ قچان عالم ینگیلنمهیدی. عبدالله قهار مستبد خانلر، سلطانلر حکمرانلیک قیلگن اېسکی زمان انساننینگ قۉل۔آیاغی بیلن بیرگه آنگی، عقلی و قلبینی هم کیشنلب تشلهگنینی بالهلیگیدهیاق کۉرگن، اۉشه چرکین قوللیک محیطیده یشب اولغهیگن اېدی. عبدالله قهارنینگ اۉنلب اثرلری، خصوصاً، «اۉتمیشدن اېرتکلر» قصهسیده تصویرلنگن واقعه۔حادثه و اجتماعي منظرهلر - عصرلر مابینیده خلقنی یَنچیب، تعقیب اېتیب کېلگن مصیبت، غم۔اندوه و فاجعهلرنینگ اۉزیگه خاص حقّاني تلقینیدیر. «خلقنینگ کۉزی باغلنسه، قولاغیگه قۉرغاشین قوییلسه، تقدیر حکمی اۉلیمدېک حق، دېگن عقیدهنی اونینگ ذهنیگه سینگدیریش آسانراق بۉلهدی». بو فکر - خلقنینگ کۉزی باغلنیب، قولاغیگه قۉرغاشین قوییلگنده اونینگ آغیر الم و ستملرگه یۉلیقیشیگه بېواسطه گواه بۉلگن، بو حیاتده انسان تصوریگه سیغمهیدیگن بلا۔قضالر قۉپیشینی اۉز کۉزی بیلن کۉرگن، کۉنگلیدن اۉتکزگن یازووچینینگ، یعنی عبدالله قهارنینگ فکری. تۉغری، ادیب اوکتوبر انقلابی خلقیمیزنینگ کۉزینی، قولاغی و آنگینی آچهدی، اېندی تقدیر حکمیگه اۉلیمگه ایشانگندېک ایشانیشلر برهم تاپهدی، دېب امید قیلگن، دولت و حزب بېلگیلهگن مفکوروي چیزیقلردن چېتگه چیقمسلیک نیتی بیلن یشب، ایجاد اېتگن. شو معناده عبدالله قهارنی عیبلشگه یاکه قارهلشگه دلیل بۉلهدیگن فکر۔ملاحظهلرنی اونینگ اثرلریدن کۉچیرمه آلیب، قطارلشتیریش قیین اېمس. اما بونینگ بیلن عبدالله قهارنینگ اصل بدیعي عالمی، یازووچیلیک قیافهسی خیرهلشیب قالمهگنیدېک، صنعتکارلیک مقامی هم پسهیمهیدی.
عبدالله قهار بیر صحبتیده «مېن ادبیاتگه اونینگ ماهیتینی بیلمسدن، ادبیات پروپاگنده قورالی اېکنینی یوزهکی، جوده هم یوزهکی توشونیب کیرگنمن»، دېیدی. تولدیگه آلتمیش ییل تۉلگنده اېسه «مېن قیرق ییللیک ایجادي فعالیتیم دوامیده کۉپ ایش قیلگنیم یۉق، چونکه بو قیرق ییلنینگ کۉپینی تجربه آرتتیریشگه صرف قیلدیم»، دېگن اېدی. طبيعي که، ادبیاتنینگ ماهیتینی بیلمسدن قیلینگن ایش - ادبیات نمونهسی صفتیده یشهی آلمهیدی. عبدالله قهار بوندهی اثرلرینی کۉپ جلدلیگیگه کیریتمهگن. و بو ایشی بیلن حقیقي یازووچی نه اینکه باشقهلرنینگ، بلکه اۉزینینگ ایجادیگه هم تنقیدچی کۉزی بیلن خالصانه قرهشگه قادرلیگینی اثباتلهگن. دېماقچیمیز که، اگر عبدالله قهارنینگ شۉرا دولتی و کمونیستیک حزبگه مناسبتی عادي آدملر ایشانچیدن فرق قیلمسه اېدی، اۉزینی سیاست و ادبیات رهنماسی دېب بیلگن «داهي» و «داهيچه»لرنی واهمهگه سالگن اۉشه مشهور فکرنی او هېچ وقت ایتمهگن بۉلردی.
استاذ آزاد شرَف الدینوف بوندهی حکایه قیلهدی: «بعضاً دۉستلریم - دېیدی عبدالله قهار یوبیلی کېچهسیدهگی نطقیده، مېنگه طعنه قیلیب، «کتّه»لرگه چېست بېریب تورمهیسن، دېییشهدی. مېن چېست بېرالمهیمن. چونکه مېن حزبنینگ عادي عسکری اېمس، آنگلی اعضاسیمن». اوّلا شونی ایتیش کېرهک که، بو گپلر بیردن، مجلس وقتیدهیاق یازووچینینگ اېسیگه کېلیب قالگن، هیجان ایچیده آغزیدن چیقیب کېتگن گپلر اېمس، عبدالله قهار بېش کون اوّل ایکّی۔اوچ شاگردیگه طنطنهلی کېچهده گپیرهدیگن گپینی اۉقیب بېرگن اېدی. شونده شاگردلری یوقاریدهگی عبارهنی ایتمسلیکنی، اگر بو عباره ایتیلهدیگن بۉلسه، ادبي محیطگه یمان تأثیر قیلیشینی تأکیدلشدی...»
شاگردلر هم عادي کیشیلر بۉلمهگن، البته. اولرنینگ هر بیری اېل۔یورتگه تنیلگن، حیاتنینگ پست۔بلندینی یخشی بیلگووچی استعداد صاحبلری اېدی. شونگه قرهمسدن، عبدالله قهار شاگردلرینینگ فکرینی آلمسدن، گپیریشی شرط دېب اۉیلهگن گپینی ایتگن. اونگه مناسبت کېسکین اۉزگریشینی بیلسه۔ده، «مېن حزبنینگ عادي عسکری اېمس، آنگلی اعضاسیمن» دېییشدن اۉزینی چېکلهی آلمهگن. چونکه زمانهسازلیک، خوشآمدگۉیلیک، مدحیهبازلیک اوج آلگن و حزبگه یلتاقلنیش، اونینگ هر بیر دعوتیگه «لبیک» دېیه جواب قَیتریش عمومي اودومگه ایلنگن محیطده «آنگلی اعضالیک» حقوقی هم کتّه گپ حسابلنگن. آنگلی اعضا بۉلماق - هېچ بیر نرسهگه کۉر۔کۉرانه سیغینمسلیک، بۉلر۔بۉلمسگه صداقت اظهاریگه بېریلمسلیک، هر قندهی وضعیتده هم اۉزینینگ عقل۔ادراکی و صلاحیتیگه سویَنه بیلیش دېگنی دیر. آنگ و فکر مستقللیگیگه اېریشگن کیشی - قلبی و روحانيتی حُر انسان بۉلهدی. فقط شوندهی انسانگینه عمومي بېتمیزلیک، هېچ کیمدن حساب طلب اېتیلهبېرمهیدیگن «اولگورجی» ریاکارلیککه باش قۉشمهیدی.
عبدالله قهار آدمنینگ آدم بۉلیب کون کېچیریشینی، انسان اۉز احوالینی بیلیشده ادهشمسلیگینی، تاش چهینهسه هم حقیقتگه خیانت قیلمسلیگینی ایستهگن. اگر اۉتمیشده قوللیک، قرهملیک، زبونلیک حکم سورگن بۉلسه، کېلهجکده اېرکینلیک، تېنگلیک، بختیارلیک قرار تاپهدی، دېب امید قیلگن عبدالله قهار. اگر ماضيده محنتکش خلق کۉزیدن قانلی یاشلر آقیب، اجدادلریمیزنینگ باشی مصیبت و کلفتدن چیقمهگن بۉلسه، شۉرا زمانیده ییغی۔شادلیککه، کلفت۔قووانچ و خاطرجمعلیککه اۉرین بۉشهتر دېب ایشانگن عبدالله قهار. وقت اۉتیشی بیلن بویوک ادیب بو ایشانچ اصلیده اولکن ادهشیش، الدنیش اېکنینی بیلگن، شیرین آرزو و امیدلر بغریدن امیدسیزلیک و دلنی چۉکتیرگووچی اشتباهلر اولغایهیاتگنیگه اقرار بۉلگن.
عبدالله قهارنینگ حکایهلرینی اۉقیگنسیز. اونینگ قهرمانلرینی یخشی بیلهسیز. اولرنینگ آرهسیده عبرت آلیش و نمونه اېتیب کۉرسهتیشگه ارزيدیگن نېچته اېرکک بار؟ خیالاً بیر جایگه اولرنی تۉپلنگ: فکری، سویهسی، مقصدی، مناسبتی و حالینی بیرمه۔بیر تحلیلدن اۉتکزینگ. کۉنگلینگیز چۉکیب کېتهدی. لېکن عبدالله قهارنینگ رئالیستلیگیدن، جانلی سیما یرهتیش صنعتی و صمیميتیدن دل روشنلشهدی. عبدالله قهار نقطهی نظریده ایجابي قهرمان - یسمه قهرمان اېمس. او سیما یرهتیشده صنعيلیک و ساختهکارلیککه طاقت قیلالمهگن. شونینگ اوچون حکایهلریدهگی هر بیر جزئیات، هر بیر بدیعي تۉقیمه حیات حقیقتیگه اۉته ماس و اولر انسان تقدیرینی حقّاني شکلده یاریتیشگه خدمت اېتتیریلگن. عبدالله قهار عادي انساننی سېوگن، اونینگ احوال۔روحيهسینی تېرن توشونگن، قسمتیگه کویینگن. ادیب عادي آدملر تۉغریسیده یالغان یازیشدن، اولرنی ساخته و یسمه قیافهده کۉرسهتیشدن حذر قیلگن. بوندن تشقری، عبدالله قهار حکایهلرینی اۉقیسنگیز، جسورلیک و متانت نهفقط اېرککلرگه، بلکه عیالگه هم خاص اېکنیگه تن بېرهسیز. نېگه شوندهی؟ بو حقده هر کیم اۉزیچه اۉیلهسه، اۉزیچه بیر خلاصهگه کېلسه، مېنیمچه، فایدهدن خالی بۉلمهیدی. مېن بو اۉرینده فقط بیر نرسهگه - عبدالله قهارنینگ قهرمان تنلش و کرکترنی تیپیکلشتیریشدهگی طلبیگه اعتبار قرهتیشنی ایستر اېدیم. یازووچی اثرلریده عبرتلی سیما و قهرمان بار، لېکن ایدهآل سیما هم، قهرمان هم یۉق. بو صنعتکارنینگ تام معنادهگی رئالیست ایجادکارلیگی و حقپرستلیگی هم، یۉقنی - بار دېمهگنی، ساخته و سۉختهسی ساووق کتابي قهرمانلرنی بنا قیلیب سیاست «تېگیرمانی»گه سوو قویمهگنی، کتابخواننی الدهمهگنیده یقّال نمایان بۉلهدی.
«بیز منسوب بۉلگن ملت، - دېیدی امریکا یازووچیسی رۉلف امیرسون، - آلامانگه ایلنیب قالدی. بیز هنوزگچه کامل انساننی کۉره آلگنیمیز یۉق. اونینگ معنوي۔روحي حالتینی هم هلی تۉغری تصور اېتالمهیمیز. کامل شخصنی فقط آرزو قیلهمیز. لېکن او حقیدهگی خبردن نری اۉتالمهیمیز. اونگه خاص بۉلگن قوّت و سِحرلی قابلیت بیز اوچون مبهم و نامعلوم دیر...» تخمیناً منه شوندهی فکر عبدالله قهارنینگ قلبیده هم زیلدېک ارمان بۉلیب چۉکیب یاتگن. او حیاتده اوچرهتمهگنی - کامل شخصنی تصورده یاکه خَیال کوچی بیلن بنا قیلیشگه عموماً رغبت سېزمهگن دېسه، خطا بۉلمهیدی.
عبدالله عارفوف عبدالله قهارگه بغیشلنگن خاطرهلریده «عبدالله اکهنینگ لفظیدن اوچگن سۉزلر نېچاغلیق شفقتسیز بۉلمهسین، اونینگ کۉزلریده دایما قندهی۔دیر بیر مونگ یشیرینیب یاتردی»، دېیدی. احتمال، بو مونگ - حسرت و ارمان مونگی بۉلگن. احتمال، بو - انگلش عذابی و چارهسیزلیک حسّی بۉلگن دیر. احتمال، باشقه نرسه دیر. نیمه بۉلگنده هم، اۉشه خاصیتلی مونگده کوچلی شخص ساغینچی یشیرینگنیگه شخصاً مېن شبهه قیلمهیمن.
V
«وطنداش بۉلمهسه، وطن بۉلمهیدی»، دېیدی ابن عربي. دېمک، هر قندهی وطننینگ تاریخی، بوگونی و کېلهجگی وطنداشلیک تویغوسینینگ قندهی شکللنگنی، نېچاغلیق کوچ۔قدرتگه اېگه اېکنیگه باغلیق. حقیقي وطنداشلیکدن دایما مسلکداشلیک توغیلهدی. بوندهی مسلکداشلیک اېسه اۉزنی انگلش و اۉزیگه ایشانیشگه، هېچ نرسهدن چۉچیمهی، قۉرقمهی یششگه روحلنتیرهدی. هر قندهی اۉتکینچی حسلر، غرضلی مدعا و دعوالر وطنداشلیک تویغوسی تأثیریده جوده خنک و پست، بغایت سۉنیک کۉرینهدی. چینهکم وطنداشلیک تویغوسیگینه کۉنگیلدن کۉنگیلگه یۉل آچهدی، اېل۔یورت دردینی وجدان دردیگه، حریت عشقینی حیات مضمونیگه ایلنتیرهدی. منه شونگه اېریشیلمهسه، وطنداشلیک حسّی قوروق گپ بۉلیب قالهبېرهدی. نتیجهده عواملیک، نادانلیک و ساختهکارلیکلر اوج آلهدی.
عوام کیم؟ آدمدهی اېرکین فکر یوریتیش، اېرکین یشش شوقیدن محروم کیمسه. قارنی تۉق، اوست۔باشی بوت بۉلسه، آرامینی هېچ کیم بوزمسه - عوامنینگ «آزادلیگی» انه شو بۉلهدی. عواملیک بو - گشنهلیک، لقمهلیک، کۉر۔کۉرانه اېرگشیش، اختیاري روشده قوللیککه چیدهش دېگنی دیر. شونینگ اوچون عوامنی الدهش، لقیللهتیش آسان. اونینگ حقیقتی قارنیدن باشلنیب، بۉغیزده توگهیدی. اینیقسه، مستملکهچیلیک شرایطیده، باسقینچیلیک مفکورهسی قیلیچگه ایلنگن زمانلرده عوامنی اویغاتیش، آلاماننی حریتگه باشلش باشنی کوندهگه قۉییش بیلن تېنگ بۉلهدی. چونکه دانشمند عبدالله قهار حقّاني تعریفلهگنیدېک، «مستملکهچیلیک فقط مملکتنی غارت قیلمهیدی، اوندن هم یمانراغی - آدملرنی، خلقنی روحاً غارت قیلهدی، شوندهی قیلهدی که، قول حیاتینی کېچیرهیاتگن، انسانگه نامناسب حیات کېچیرهیاتگن آدمده شو حیاتگه قرشی ناراضیلیک، عصیان روحی بالکل سۉنهدی».
عبدالله قهار بو گپنی هند مستملکهچیلیگینی نظرده توتیب ایتگن. لېکن یورتیمیزده یوز ییلدن زیاد دوام اېتگن مستملکهچیلیک بیرینچی گلده خلقیمیزنینگ روحینی، جسارتینی غارت قیلیب، تورلی حیله۔نیرنگلر بیلن اونی کیشنده، قوللیک قفسلریده سقلشگه اورینمهگنمیدی؟ اېلیمیزنی دینیدن، تیلی و تاریخیدن اجرهتیب تشلش اوچون بار کوچ، بار امکانیتینی صرفلهمهگنمیدی؟
اۉزینی قَیسی دین، قَیسی مذهبگه منسوب بیلمهسین و اۉزینی کیم دېب حسابلهمهسین، بری۔بیر عوامنینگ دینی، مستحکم اعتقادی بۉلمهیدی. او خدادن اېمس، باشیده قیلیچ قَیرهب تورگن بندهسیدن قۉرقهدی. خالقنی شرَفلب، مخلوقنینگ پاییگه باش اېگهدی. اونینگ قاش و قباغی و حکمیگه قرهب یوگورهدی، یېلهدی. مملکت باشیگه باسقین آفتی، مظلوملیک کلفتلری یاغیلگنده، ناموس و عار اوچون میدانگه چیقیش ضرورتی یوزهگه کېلگنده نادان دیندار هم، غافل دهري هم عدالتنی اېمس - ظلمنی، عادللیکنی اېمس - ظالملیکنی، حقیقتنی اېمس - یالغان و قلّابلیکنی یاقلهیدی. چار باسقینی زمانلریده هم خودّی شوندهی بۉلگن. کېلگیندیلرگه یورتیمیزنینگ قۉل۔آیاغینی باغلب بېریشده پېشقدملیک قیلگنلر کیملر؟ پېشوا بۉلگنلر کیم؟ فقط سیاست اربابی و عملدارلر می؟...
آزربایجاننینگ بویوک فرزندی و متفکری حسین جاوید مسجد و منبرلرده جماعتنی جنت حضور۔حلاوتی ایله الدهب، عوام مسلمانلرگه آخرت سعادتینی وعده قیلیب، اولرنی غفلت، کلفت و بختسیزلیکلرگه کۉنیکتیریشگه جان۔جهدی بیلن اورینگن شریعت صاحبلرینینگ قیلمیشلریدن بحث یوریتیب، بوندهی دېب یازگن اېدی:
اگر مسلمانلیک بودور که، بیزیم مسلمانده بار،
وای اونینگ اېرتهسیگه که، بو کوننینگ آرتیدن کېلور.
تورکستاندهگی دیني محدودلیک و غافللیک اېسه قفقازدهگیگه نسبتاً مینگ کرّه زیادراق و اَینچلیراق بۉلگنینی تاریخي مثاللردن یخشی بیلهمیز. قوللیکنی - حُرلیک دېیه فتوا بېریش، خلقنی باش اېگیش، حیواننیکیدن هم یمانراق حیاتگه کۉنیکتیریشده بعضی شریعت نمایندهلری یلاوبردارلیک قیلگن. شو طفیلی اېرکین فکر قفسگه سالینگن، انساندهگی طبيعي مَیللر ایاوسیز تعقیب اېتیلگن. اسلامنینگ ایلغار، نهایتده حیاتي و انسانپرور دین اېکنیگه شبهه قیلمهگن حالده، عبدالله قهار دین بیلن دیندارلیک عینِ بیر توشونچه اېمسلیگینی یاریتیشگه اینتیلگن. او بیر اۉرینده یازهدی: «انگلیس مستملکهلریده نیمه قیلگن بۉلسه، همهسی قان سۉریلهدیگن نَیچهلردن عبارت بۉلگن: تېمیر یۉل، هر خیل عمارتلر، خاماشیا ایشلنهدیگن کارخانهلر، دینگه رواج، آدملرده قوللیک رفتاری و پسیکولوژيسی. دین هم شو نَیچهلردن بیری...»
بو حکم بیر آز کېسکین اېمس می؟ کفر و دهريلیک میلی سېزیلمهیدی می اونده؟ مېنیمچه، کاسه تگیدهگی نیمکاسهنی پَیقهگن کیشی ادیبنینگ خلاصهسیگه قۉشیلهدی. اخیر، اعتقاد اېرکینلیگی چېکلنگن و تقیقلنگن محیطده، قالاقلیک، سوادسیزلیک و گمراهلیک طنطنه قیلگن شرایطده دیننینگ معنا۔ماهیتی قتّيق «تحریر»گه اوچرهشی، قانون۔قاعدهلر اېسه انچه۔مونچه زمانويلشتیریلیشی ممکن، البته. مادام که شوندهی اېکن، معلوم دورلرده دیندن هم «قان سۉریلهدیگن بیر نَیچه» اۉرنیده فایدهلنیلگنینی اصلا انکار اېتیب بۉلمهیدی.
دین نامی بیلن دنیاده جوده کۉپ یخشی و خیرلی ایشلر قیلینگن. شو بیلن بیرگه، دنیادهگی کۉپدن۔کۉپ یمان ایشلر، عقل باور اېتمس قباحت و یاووزلیکلر هم بیر زمانلر دین و شریعت نامی آستیده عملگه آشیریلگنینی انکار اېتیب بۉلمهیدی. بونی اونوتمسلیک و بوندن زنهار۔بهزنهار کۉز یوممسلیک کېرهک. مېن عبدالله قهارنینگ دینگه مناسبتینی، دین و دیندارلیک خصوصیده ایلگری سورگن فکر۔ملاحظهلرینی تۉله۔تۉکیس یاقلهمهیمن. شونینگدېک، ادیبنینگ دین و جمعیت رواجی، دین و انسان اېرکی، دین و شخص کمالیگه دایر فکرلرینینگ بوگونگی کونده اهمیتی قالمهدی، دېگن گپلرگه هم اصلا قۉشیلمهیمن.
VI
اولکن یازووچی، اگر حقیقتاً هم صنعتکار بۉلسه، ميده حسیاتلرگه بېریلمهیدی. بونگه جهان ادبیاتیدن کۉپلب مثاللر کېلتیریش ممکن. منه، بویوک روس ادیبی لئو تولستوینی آلهیلیک. اونینگ بای۔بدولت کیشی بۉلگنینی همه بیلهدی. لېکن یازووچینینگ اطرافیدهگی قشّاقلیک، کمبغللیک اونگه بېحد یمان تأثیر اۉتکزگن، اونینگ کۉنگلینی اېزیب، روحینی ینچگن. اېلّیک یاشلریده تولستوی آنگیده کوتیلمهگن اېوریلیش صادر بۉلهدی: او حیاتیدن، قیلهیاتگن ایجادي ایشلریدن قانیقمهی قالهدی. اطراف۔محیطنی عقلگه سیغمس کلفت، بختسیزلیک قورشب یاتگن بیر زمانده اۉتیریب آلیب رومان یازیش - غیرت بېمعنیلیک، دېگن قرارگه کېلهدی. و بدیعي ایجادنی وقتینچه تۉختهتیب، خلقنینگ آغیر احوالی حقیده آتشین پوبلیسیستیک مقالهلر یازه باشلهیدی. بو مقالهلر جمعیتدهگی اجتماعي عدالتسیزلیککه نسبتاً نفرت و غضب حسّی بیلن تۉلیق اېدی.
عبدالله قهار «تولستوی صنعتکار صفتیده بیز اوچون بیتمس۔توگنمس مهارت خزینهسی، مکتب، بوتون باشلی بیر اکادمی دیر» دېگنیده بو بویوک سیمادن خلق تقدیری، شخص اېرکی اوچون کورهش جسارتینی اۉرگنیشنی هم نظرده توتگن. اخیر، تاغدهی تلنتگه اللّه تریقدېک شجاعتنی روا کۉرمسه - بو هم بیر طالعسیزلیک. بونقه استعداد هوسگه ارزیمهیدی: او یانیب یانالمهیدی، کوییب کویالمهیدی، احتیاطکارلیک «قانون۔قاعده»لرینی چېتلب، مردانه قدم تشلهیالمهیدی. عادتده بوندهی ایجادکارلر اۉزلرینینگ ایچکی کوچیگه اېمس، الّهقندهی تشقی کوچگه تسلیم بۉلیب یشهیدی.
بیز ایستهیمیز می، ایستهمهیمیز می، حقیقي یازووچینینگ شخصیتی - آچیق شخصیت. شونینگ اوچون او هر قندهی یاپیق جمعیت بیلن چیقیشالمهیدی. او همه نرسهده آچیقلیک، انیقلیک بۉلیشینی خواهلهیدی. بوندهی ایجادکار حتا آرتیدن بالته کۉتریب یوگورگنلریده هم اۉز سۉزی و جرأتیگه صادق قالهدی. شو حقده سۉز آچیلگنده عبدالله قهارنی خاطرلهمسدن بۉلهدی می؟
حیاتده هم، ایجادده هم عبدالله قهارنینگ مردلیگی عبرت بۉلیب قالگن. جمال کمال «عبدالله قهار خاطرهسیگه» شعریده خیالاً استاذگه مراجعت اېتیب بوندهی دېیدی:
کیم هم کییه آلور اېندی تۉنینگنی،
کیم هم باغلهی آلور سېنینگ بېلباغینگ؟
عبدالله قهار یېلکهسیگه آلگن «قۉقاني تۉن»نی کيیش آسان می؟ عبدالله قهارنینگ «بېلباغی»نی بېلگه باغلشگه کیمنینگ قدرتی یېتهدی۔یو کیم جرأت تاپهدی؟
زمان سیناولریدن اۉتگن، اعتقاد و ارادهسی مستحکم ایجادکارلریمیز بار. احتمال شولر هم کورهشچنلیک و متانتده، حقگۉیلیک و جسارتده عبدالله قهارگه هوس قیلسه عجب اېمس. لېکن اونگه تېنگلشیشنی خَیالگه کېلتیرمسهلر کېرهک. تنیقلی روس ادیبی کونستانتین سیمونوفنینگ یازیشیچه، او قهار بیلن تنیشمسیدن آلدین «سراب» رومانینی اۉقیگن. و کتاب مؤلفینینگ حیات، اونینگ مرّکبلیکلری۔یو ضدیتلری حقیده تېرن، ددیل فکرلهی آلیشیگه تن بېرگن. شخصاً تنیشوودن سۉنگ اېسه، «مېن نهفقط تېرن و دانا انسانگه، بلکه حرکتلری مردانهوار، قطعیتلی، ملاحظهلری کېسکین، حتا دغلگه اۉخشب کېتهدیگن، خجالت بۉلر درجهده کېسکین بیر انسانگه تۉقنش کېلدیم»، دېیدی او.
خۉش، قهارنینگ جسارتی نیمهدن آزیقلنگن؟ اوّلا، تۉغریلیک و حقیقتدن. تۉغریلیک و راستلیک عبدالله قهارنینگ تربیهچیسی، یۉلباشچیسی بۉلگن. شونینگ اوچون اونینگ آهسته و وزمین فکرلری هم اۉزگهلرنی چۉچیتگن، تهلکهگه سالگن. اۉزلرینی ادبیات پېشوالری دېب بیلگن، حقیقتگه یوزمه۔یوز کېلیشدن قاچیب یشهیدیگن فرمانبردارلرنینگ فکر و طلبلرینی عبدالله قهار اعتبارگه لایق کۉرمهگن. و هېچ ایکّیلنمهی اولرگه قرشی سۉزینی ایتگن. بو سۉزلر یازووچی شأنی و مرتبهسینی محافظه اېتیش جهتیدن همان قیمتلی دیر.
«کُولْت دوریدهگی واهمهچیلیکدن هنوز قوتولمهگن شبهه بندهلری، - دېب یازهدی عبدالله قهار بیر مقالهسیده، - تخمدن توک قیدیرهدی، میدانگه کېلگن هر بیر اثرنی تیرناقلب، هیدلب، علاجی بۉلسه یازووچینینگ باشیگه چېرتیب کۉریشنی، بولردن البته نقصان تاپیشنی، لااقل اثرنی شبهه آستیده قالدیرهدیگن هر خیل ایما۔اشارهلر قیلیشنی، چله۔یریم گپلر ایتیب، میش۔میشلرگه آزیق بېریشنی اۉزینینگ کسبی حسابلهیدی». معلوم که، واهمه و شبههبازلیکدن ادبیاتیمیز کتّه ضرر کۉرگن. بو علت قولهی شرایط توغیلیشی بیلن درّو اۉزینینگ جیرکنچ بشرهسینی نمایان اېتیب کېلگن. اوزاققه بارمسدن، سکسانینچی ییللرنینگ اۉرتهلرینی خاطرلهیلیک. اۉشنده قطار یاش استعدادلردن غایوي خطالر تاپیش اوچون اثرلری «تیرناقلب» هم، «هیدلب» هم اۉقیلدی. کیملر دیر «تخمدن توک» قیدیریب، پلغده ادعا بیلن ادبي جماعتچیلیکنی چلغیتیشگه، ایجادیده ملي روح کوچلی بۉلگن یاشلرنینگ کتابلریگه ملتچیلیک تمغهسینی باسیشگه اوریندی. خیریت که، زمان نفسی اۉزگردی، خیریت که، قادري و قهار کبی اولوغلریمیزنینگ روحلری ادبیاتیمیزنینگ نوقیران اولادینی قۉللهدی - یاووزلیک، زۉرآورلیک مقصدیگه اېریشالمهدی. قۉرقاقلیک نقدر جیرکنچ نرسه اېکنیگه، یازووچی اوچون قۉرقوودن آرتیق طوقِ لعنت بۉلمسلیگیگه مېن اۉشنده انیق ایشانچ حاصل قیلگنمن.
قۉرقوو حیاتنینگ عادي معماسی اېمس، جوده کتّه - هیبتلی معماسی اېکن. هند فیلسوفلریدن بیری ایتگنیدېک، قۉرقووگه تابع، قۉرقوو دامیده قالگن عقل شبهه و ضدیت ایچیده یشر اېکن. «انه شونینگ اوچون بوندهی عقل بوزوق و تجاوزکار، زۉرآورلیککه مایل بۉلهدی». دېمک، قندهی یوکسک تاغنی کۉزلب، قندهی معبودگه سیغینمهیلیک، شۉرا دوریده قان۔قانیمیزگه سینگدیریلگن قۉرقوودن قوتولمهسک، حیاتیمیزنی، جرأت و جسارتیمیزنی یېمیرهدیگن، مجروح ایلهیدیگن دهشتلی آفتدن هېچ وقت خلاص بۉله آلمهیمیز. یاووزلیک، جهالت و ظلمنی قارهلاوچی قلمکشلر هر قدمده اوچرهیدی. بو ایشنی کاغذده بجریش آسان. قیینی - یاووزلیک و عدالتسیزلیکنی کمهیتیریشگه عملي حصه قۉشیش دیر. شو معناده عبدالله قهارنینگ سۉزی بیلن عملی آرهسیده تفاوت یۉق اېدی. ک. سیمونوف بونی جوده یخشی انگلهگن، یخشیگینه ایضاحلب هم بېرگن. او یازهدی: «عبدالله قهار یاووزلیک، جهالت، رزیللیک یانیدن خاطرجمع اۉتیب کېتهبېرهدیگن آدم اېمسدی، افتیدن، بو حال اونی قیغوگه سالردی، خودّی منه شو قیغو اونینگ عقللی کۉزلریده همیشه سېزیلیب تورردی... بوندن اۉزگهچه مناسبتده بۉلیش اونینگ قۉلیدن کېلمسدی، او باشقچه مناسبتده بۉلیشگه اینتیلمسدی هم». «تابوتدن تاووش» یازیلگنیدن بویان پارهخۉرلیک، یولغیچلیک شو قدَر کېنگ و چوقور ایلدیز یازیب، رواج تاپدی که، جمعیتنی توبیدن کېمیریب، یېمیریب یاتگن بو آفتگه قرشی کورهشیش ممکنلیگیگه اېندیلیکده آدملرنی ایشانتیریش هم آسان بۉلمهی قالدی. حالبو که، مذکور اثر اعلان قیلینگن وقتده بعضی یازووچیلر عبدالله قهارنینگ بو مسألهده حقلیگیگه شبهه بیلدیرگن، ادبیاتشناس و منقّدلر اېسه اونی واقعلیکنی بوزیب کۉرسهتیشده عیبلهگن اېدی.
آدمنینگ اېرکین یششی، اېرکین فکرلب، اېرکین سۉزلشی قیین بۉلگن، چار اطرافده هدیک، قۉرقوو، واهمه شرفهسی اۉرمهلب یورگن تهلکهلی بیر شرایطده حقگۉی، کورهشچن شخص قندهی آزاد، قندهی مردانه یشهگن بۉلسه، عبدالله قهار هم شوندهی عمر کېچیرگنی حیرتلنرلی دیر. ملتی، یورتی، ادبیاتی رونقیگه بیر اولکن ادیب نېچاغلیق بېغرض حصه قۉشگن بۉلسه، عبدالله قهار هم شوندهی محنت قیلگنی، اۉزینی ایهمسدن اۉلمس اثرلر یرهتیشگه اېریشگنی هم هوس قیلیشگه مناسب دیر.
VII
استعدادلی ایجادکار استعدادسیزلیک بیلن اصلا چیقیشه آلمهیدی. چونکه حقیقي استعداد - ادبیاتنینگ سېرگک پاسبانی. ادبیاتنی استعدادسیزلر خروجیدن استعداد صاحبلری محافظه اېتمسه، باشقه هېچ کیم حمایه قیلالمهیدی.
بیزنینگ نظریمیزده، اۉتگن عصرده یشب ایجاد قیلگن هېچ بیر اۉزبېک ایجادکاری ادبیاتیمیزنینگ تقدیری، تازهلیگی و دخلسیزلیگی اوچون عبدالله قهار کبی قطعیت بیلن کورهشمهگن، بو یۉلده عبدالله قهارچهلیک اذیت هم چېکمهگن. انصاف یوزهسیدن بونی تن آلیش لازم.
عبدالله قهارنینگ بارلیگی - تیریکلیگینینگ اۉزی اۉرتهميانهچیلیک، استعدادسیزلیک، کتابخواننی نظر۔پسند اېتمسلیککه قرشی بیر قلقان بۉلگن. فقط یخشی اثر یازیشنی اېمس، غایوي ناچار، بدیعي یراقسیز اثرلرگه یۉل بېرمسلیکنی او اۉزینینگ مقّدس بورچی دېب حسابلهگن. اونگه کۉره، یازووچی ادبیاتگه ایکّی خیل یۉل بیلن - بیری توتب، ایکّینچیسی یشنب کیریب کېلهدی. «توتب کیرگن یازووچی اوزاق توتهیدی، کۉنگلیدن چیقریب اېمس، قارنیدن چیقریب اثر یازهدی، یازووچیلیک عمرینینگ آخریگچه توتهیدی... یازووچیلیککه چۉغدهی یشنب کیرگن ایجادکار اثردن۔اثرگه یشنهی بېرهدی، آخرده ابدي سۉنمس اۉتگه ایلنهدی».
ینه بیر طایفه قلمکشلر بۉلهدی که، اولر ادبیاتگه «اۉغری موشوکدهی توینوکدن» توشهدی. بولر اوچون ادبیات صنعت اېمس - کسب، تیریکچیلیک منبعی. ادبیاتگه توتب یاکه اۉغری موشوکدهی توینوکدن کیرهدیگن یازووچیلرنینگ اېنگ عالي اعمالی محلي و «محله کلاسیکلری» بۉلیش دیر. ادبیات شولرنینگ دستیدن جبر کۉرهدی. شولر بدیعي سۉز، سیمالی فکر ذوقیدن کتابخواننی بېنصیب اېتیش بیلن مشغول بۉلهدی. حاضرگی کونده یازیش۔چیزیشگه بۉلگن هوسنی استعداد دېب اۉیلهیدیگنلرنینگ سانی شو قدَر کۉپهییب کېتدی که، اولر ادبیاتده اۉزلرینی سوودهگی بلیقدهی اېرکین سېزهدیگن بۉلیب قالدی.
شوندهی احوالگه عبدالله قهار چیدرمیدی؟ لاقید قرهی آلرمیدی؟ دشمن آرتتیریش یاکه قندهی۔دیر امتیازلردن اَیریلیب قالیشدن چۉچیرمیدی؟ کېلینگ، اونینگ اۉلی می آلدیدن صادق شاگردی شهرتگه ایتگن منه بو سۉزلرینی اۉقيلیک: «آدملر مېنی دشمنی کۉپ دېب اۉیلهیدی. و حالان که، مېنینگ دشمنیم یۉق. مېن هېچ کیمگه دشمنلیک قیلگن اېمسمن. مبادا بیرار آدمگه قتّيق گپیرگن یاکه او حقده یازگن بۉلسم، ادبیاتیمیزنینگ رونقینی کۉزلب، جانیم اچیگنیدن، اۉشه آدمنینگ تلنتسیزلیگی یاکه یمان اثر یازگنی اوچون شوندهی قیلگنمن...» بوندهی دېییشگه عبدالله قهار حقلی اېدی. بوندهی قیین ایشنی بجریشگه عبدالله قهار قادر اېدی. وفاتیدن کېینآق حیاتده هم، ادبیاتده هم اونینگ اۉرنی بیلیندی. عبدالله قهاردن کېینگی ادبیاتیمیز تۉغریسیده اۉیلب، بوندهی ملاحظهلر پیدا بۉلهدی: البته، عبدالله قهار بۉلیش قیین. او تنلهگن یۉلدن آدیم تشلب، کتّه ادبیات دردی بیلن یشش بوندن۔ده دشوار. بیز عبدالله قهارنی سېوهمیز، دېیمیز. اونینگ اثرلرینی اعزازلب، کۉزگه سورتیب اۉقيمیز، دېیمیز. ایزداش و شاگردلری خصوصیده اېندی بېملال گپیرهمیز. دۉپّی تار کېلگنده، «مېن عبدالله قهارگه صفداشمن، خلاص...» دېیه شاگردلیکدن تانیشلر هم اونوتیلدی. لېکن ایتینگ: حقیقت و ادبیات استقبالی اوچون عبدالله قهار تارتگن مشقتلرنینگ، بارینگ که، اۉندن بیرینی یېلکهسیده کۉتره آلهدیگن بیرار یازووچینینگ نامینی نېگه ددیل تیلگه آلالمهیمیز؟ عبدالله قهارگه ایشانگندېک ایشانهدیگن، اونگه سویَنگندېک سویَنهدیگن ادبي شخصیت قهیېرده؟ ایشانچیم کامل که، آبرو۔اعتبارلی قَیسی بیر ایجادکارگه حاضر «سیز - ادبیاتیمیزنینگ قهاریسیز، یعنی پاسبانیسیز»، دېب سۉزلهمنگ، او یا ناقولهیلیک سېزهدی یاکه «قۉیسنگیز۔چی...» دېیه اعتراض بیلدیرهدی. اصلیده، حالتلرنینگ ایکّلهسی هم تۉغری. شونینگ اوچون هم بیزده عبدالله قهارنی ساغینیش، ایچ۔ایچدن قۉمسش حسّی بار. یوکسک چۉقّیلرنی کۉزلهگن یۉلچی معظم تاققه سویَنگندېک، بیز هم بوگون عبدالله قهارگه سویهنهمیز، حیاتگه، ادبیاتگه، استعدادگه استاذ نگاهی ایله قرهی آلسک، ایجاد عالمیدهگی آفرینبازلیک، ساخته دهاچیلیک، ميدهکشلیک و دیدسیزلیک علتلریدن خلاص بۉلیش مقررلیگیگه ایشانگیمیز کېلهدی.
عبدالله قهار آلتمیشینچی ییللرنینگ باشلریده یازیلگن «شجاعت حقیده» ناملی مقالهسیده بوندهی دېگن اېدی: «اگر یازووچینینگ اخلاق کودېکسی توزیلهدیگن بۉلسه، مېن حلاللیک بیلن شجاعتنی بیرینچی مادّه قیلیب قۉیر اېدیم، چونکه یازووچینینگ باشقه همه خصلتلری اونینگ قَی درجهده حلال، نقدر شجاعتلی ذهنیگه باغلیق دیر».
یازووچی حلال بۉلماغی اوچون، بیرینچی گلده، استعدادلی بۉلیشی شرط. چونکه قیتمیرلیک، بخیللیک، پیسمیقلیک - بوندهی ناقصلیکلرنینگ بری استعدادسیزلیکنینگ حاصلهسی دیر. استعداد و شجاعت اېسه قریب اېگیزهک توشونچهلردیر که، تلنت شجاعتنی، شجاعت تلنتنی قۉللبگینه قالمسدن، بیری ایکّینچیسینی قناعتلنتیریب بارهدی. بونینگ اېنگ یارقین مثالی عبدالله قهارنینگ استعدادی و شونگه مناسب شجاعتی دیر. مېن گپنی ایلنتیریب بیران بیر یازووچی یاکه شاعرنینگ شجاعتسیزلیگینی پسنده قیلماقچی اېمسمن. بو – بېثمر ایش. بېثمرلیگی شونده که، طعنه، تنقید یاکه ملامت بیلن آلچاقنی عاقل، قۉرقاقنی جسورگه ایلنتیریب بۉلمهیدی. ملامتده سلامت بار، دېگنلریدېک، ایجادکار اۉزینی اۉزی ملامت قیلیشنی جوده یخشی بیلماغی کېرهک. عبدالله قهارگه اۉخشب شفقتسیزلیکنی اۉزیدن باشلهماغی لازم. انه شوندهگینه او اۉزینی الدهمسلیگی، اۉزیگه اۉزی چپ بېریب یشهمسلیگی ممکن.
تیریکلیکدهگی سیناولر کملیک قیلگنیدېک، حیات عبدالله قهارنی اۉلیمیدن کېین هم سیناودن اۉتکزدی. ادیبنینگ یورهگی اوریشدن تۉختشی همان بیر قنچه شاگردلر قلبیده «جۉش اورگن» مِهر، صداقت، اعتقاد هم گۉیا معلوم بیر مدت تۉختهدی. ادبي ییغین و انجمنلرده اونینگ نامی و خدمتلری کمدن۔کم تیلگه آلینهدیگن بۉلدی. قهارشناس صفتیده تنیلگن بعضی عالِملر تدقیقات موضوعلرینی بوتونلهی اۉزگرتیردی...ادیبنینگ یېتمیش ییللیک یوبیلیی خۉجهکۉرسینگه - جوده ساووق بیر مناسبت بیلن اۉتکزیلدی. بونینگ سببلری کېینچهلیک اَیریم کتاب و مقالهلرده ایضاحلب هم بېریلدی.
وقت چاپهبېررکن. حیاتده اۉزگریشلر بۉلهبېررکن. انه۔منه دېگونچه عبدالله قهار تولدیگه 80 ییل هم تۉلدی. اوشبو سنهگه بغیشلب یازیلگن مقاله، خاطره و چیقیشلرنی آلدینگی یوبیلینیکی بیلن عموماً قیاسلب بۉلمسدی. منه، عزت و احترام. منه، صادقلیک و حقگۉیلیک. بوندن کیملر۔دیر حیرتلندی. کیملر۔دیر عجبلندی. «شونچه گپ بار اېکن، نېچون شو پیتگچه سِر سقلندی؟» دېگووچیلر هم بۉلدی. چونکه کۉپ ملاحظهلر اویدیرمه۔یالغاننینگ یوزینی پردازلش اوچون تۉقیلگن اېدی. خۉش، عبدالله قهارنینگ اصل قیافهسینی ساختهلشتیریش و حقیقتنی بوزیب۔بېجب کۉرسهتیشدن مدعا نیمه اېدی؟ یازووچی طاهر ملک سۉزلرینی اېشیتینگ: «اتاقلی ادیب عبدالله قهارنینگ 80 ییللیگی مناسبتی بیلن اَیریم آدملر اونی خوارلیک کۉرگن، جبر چېککن، تعقیب اېتیلگن بیر بېچارهگه چیقریب قۉیدیلر. اویلمهی۔نېتمهی، «عبدالله قهار حقیده گپیریش ممکن اېمس اېدی»، دېب دعوا قیلدیلر. اولر اۉزلرینینگ قۉرقاقلیگینی، طعمهگیرلیگینی یشیریش اوچون شوندهی گپلر ترقتدیلر. عبدالله قهار - بېچاره آدم اېمس، کورهشچی(!) اېدی. اۉزینینگ شخصي فکری بار اېدی و بو فکرنی حمایه قیله آلردی. او بیراونینگ فکری بیلن یشهمهگن، بیراوگه قوللوق قیلمهگن، بیران نیمهنینگ طمعیده یورمهگن. اونی بېچارهگه چیقریب قۉیگنلر، عکسینچه، عبدالله قهارنی مقتهسم فلانچی اکهمگه معقول کېلمهسه۔چی، حاضر کتّه عنوانگه، کتّه مکافاتگه نوبتده توریبمن، ینه نوبتدن چیقریب تشلهمهسینلر»، دېب قۉرقیب یششگن. انه اېندی، «عبدالله قهار استاذینگیز اېکن، نیمه اوچون شونچه ییل ایندهمهدینگیز؟» دېگن سوالگه منه شوندهی دعوالر تۉقیب چیقریشدی...»
بو سۉزلر یوقاریده اۉرتهگه تشلهگن سوالیمیزگه تۉغری و اېنگ عادل جواب دیر. حقیقت «تعقیبی»ده یشهگن ایجادکار باره۔باره آدملر تعقیبیگه پروا قیلمهیدیگن بۉلهدی. تشقی زۉرآورلیک، بېدادلیک و نیرنگبازلیکلر اونی قیینهشی ممکن، لېکن روحینی سۉندیرالمهیدی. نېگه که، هېچ وقت اونینگ ماهیتیگه یېتیب باریب بۉلمهیدی. ماهیتی تېرن شخصگه اچینیش کېرهک اېمس - اوندن اۉرگنیش، عبرت آلیش لازم. چونکه محروميت و مغلوبیت اونینگ قسمتیده ظاهراً نېچاغلیق کېنگ قولاچ یازمهسین، بری۔بیر او حق و غالب دیر. شونینگ اوچون اونینگ دردی، غم۔غصهلری و کۉز یاشلریدن شادلیک، نېکبینلیک، ایشانچ چېچکلری اونیب چیقهدی...
VIII
یازووچینینگ تهینهدیگن تاغی، ایشانهدیگن باغی اونی سۉزلشگه، اۉیلش و دنیانی انگلشگه اۉرگتگن آنه تیلی دیر. ملي تیلینینگ گۉزللیگینی ادراک قیلالمهگن ایجادکار باشقه هېچ بیر گۉزللیکنی تېرن ادراک اېتالمهیدی. نفاست تویغوسی - تیل تویغوسیدن باشلنهدی. آنه تیلینینگ طبیعتینی یخشی بیلگن کیشی اۉز ملتینینگ طبیعتی، ملي ذوقینی هم یخشی انگلهیدی. تیلنینگ روحی - خلقنینگ روحی اېکنی بویوک بابالریمیز تمانیدن بېچیز تأکیدلنمهگن. ایجادکارنی سَیاز فکرلش، طفلانه حس۔تویغولرنی کاغذگه کۉچیریشدن اېنگ اوّلا تیل محافظه قیلهدی. تیلگه جوابگرلیک - سۉز، تصویر، اسلوبگه جوابگرلیک دېمک. بیر معناده استعداد - سۉزگه جان بغیشلش، اۉلیک سۉزنی هم تیریلتیریش دیر. استعدادسیزلیک اېسه بونینگ عکسی - حتا تیریک سۉزنی هم اۉلدیریش.
عبدالله قهارنی نېگه بونچه اعزازلهیمیز؟ مهارتیگه نېچون بونچهلیک تحسین اۉقيمیز؟ او سۉز بیلن معجزه یرهته بیلگن، تیل محنتینی زرگرلیک صنعتی درجهسیده یوکسلتیره آلگن یازووچی اېدی. عبدالله قهار حکایه و قصهلریدهگی هر بیر سۉز، هر بیر عبارهنینگ اۉرنی شو قدَر مقیم و مستحکم که، اولرنی باشقه سۉز، باشقه عباره یاخود جمله بیلن اۉزگرتیریش دېیرلی امکانسیز.
«مېن تجربه اوچون، - دېیدی سید احمد، - استاذنینگ «اۉغری»، «بېمار»، «انار» حکایهلریدن بعضی سۉزلرنی آلیب تشلب کۉردیم. بۉلمهدی. حکایه بیر ستونی آلیب تشلنگن ایوانگه اۉخشب لپنگلب قالدی».
اخیر، هر بیر صحیفه اۉرته حسابده 15۔16 مرته کۉچیریلسه، هر سفر جملهلرگه صیقل بېریلسه، باز اوستیگه بیر صحیفهدهگی گپنی بیر جملهگه، اۉن صحیفه مضمونینی بیرگینه صحیفهگه سیغدیریش اوچون قونت و الهام ایله محنت قیلینسه - سۉز نری تورسین، تینیش بېلگیسینی هم قیمیرلهتیب بۉلمهیدی.
عزیز برادر، آنه تیلیمیزنینگ خاطرهسی تۉغریسیده هېچ اۉیلب کۉرگنمیسیز؟ تیلیمیز خاطرهسیده نیمهلر سقلنیب قالگنی و نیمهلر بیزگچه یېتیب کېلگنینی بیلیشگه اورینگنمیسیز؟ اۉزبېک تیلی دنیادهگی خاطرهسی اېنگ بای تیللردن. اونینگ خاطرهسیده جوده قدیم بیر دنیا بار - انه شو دنیانینگ قیغوسی، المی و ارمانلری جایلشیب قالگن اونده. بو تیلدهگی کۉپ سۉزلر کورهشلر گواهی، مغلوبلیک و غالبلیک، یۉقاتیش و اَیریلیقلرنینگ خبرچیسی اېرور. اولرنینگ باطنیده غصه و حسرت، مصیبت و ندامت پنهان یاتیبدی. عبدالله قهار - منه شوندهی سۉزلرنینگ سِرلرینی کشف اېتگن یازووچی. شونینگ اوچون هم اونگه سۉز بیلن یوزمه۔یوز کېلیش، سۉز خاطرهسیدن ترهلگن صدالرنی تینگلش قیین بۉلگن. عموماً، او سۉزنینگ یورهگیگه قولاق توتیشنی هم، اویغاق سۉز بیلن ایش یوریتیشنی هم نهایتده تېرن اېگللهگن.
بیر دانشمند عالم «سۉزنینگ تامیرلریده قان آقسه، یورهگی اوریب تورسه، کۉزی کۉریب، قولاغی اېشیتسه - سۉز تیریک دیر»، دېیدی. فقط شوندهی سۉزلرگینه بدیعي متنده تیریکلیک روحینی عکس اېتتیرهدی، اۉقووچینی حقیقتگه اقرار قیلهدی، حیاتنینگ آچیلمهگن ضدیتلری، بیری بیریدن مرّکب حادثاتلری سِرینی آچهدی.
عبدالله قهارنینگ سۉزگه مناسبتی، سۉز قۉللش صنعتی کۉپچیلیککه معلوم: او سۉزگه بېحد خسیس. سۉزنی حددن زیاد تنلب، چېرتیب۔چېرتیب ایشلتهدی. اوندن بیزگه میراث قالگن اثرلرنینگ اکثریتی تامیریده قان یوگورهیاتگن، کۉزی، قولاغی، شعوری آچیق سۉزلردن یرهلگنی بیلن هم علیحده اهمیتگه اېگه.
IX
معلوم که، عبدالله قهار مهارتینینگ ایلدیزلری نهفقط ملي ادبیاتیمیز زمینی، بلکه ممتاز روس ادبیاتی نمایندهلری - تولستوی، تورگینیف، گوگول، اېنگ اوّلا، چیکوف ایجادي تجربهلری بیلن هم محکم باغلیق. سیرهسینی ایتگنده، عبدالله قهار جهان ادبیاتیدهگی یوتوقلرنی امکان درجهسیده ایجادي اۉزلشتیریب، ملي نثریمیزده ینگی صحیفهلر آچگن. بو صحیفهلرده مُهرلنگن سۉزلر، تویغو و کرکترلرگه تکرار۔تکرار نگاه تشلهگن سهیین انساننینگ سۉز واسطهسیده معجزه یرهتیش صلاحیتیگه بۉلگن ایشانچ شونچه آرتهدی.
مېن، برچه تېنگداشلریم قطاری، عبدالله قهار اثرلرینی اۉقیشنی بالهلیکده - مکتب درسلیکلریدن باشلهگنمن. عبدالله قهارنینگ مېنی ابتدا جوده قیزیقتیرگن اثری «انار» حکایهسی اېدی. شو حکایهدن کېین بیرن۔کېیتن ادیبنینگ یوپقه۔قلین کتابلرینی تاپیب اۉقیشگه کیریشیب کېتگنمن. بالهلیک آلیسلرده قالدی. ییگیتلیک شمالدهی اۉتدی۔کېتدی... لېکن مېن همان قهارخوانلیکدن تۉختهگنیم یۉق. اۉقیش اشتیاقی هم، تأثیرات و مشاهده هم اېندی نسبتاً اۉزگهچه. بولتور «سراب»نی قَیته اۉقیدیم. قندهی عجایب رومان! ییگیرمه اوچ یاشلی اۉسپیرین ییگیت شوندهی کۉرکم، شوندهی قوتلی کتاب یازگنیگه عقل باور قیلمهیدی.
«سراب»ده سِرلی۔سِحرلی بیر روح بار. انه شو روح اثر قهرمانلری تقدیریگه بیریاقلهمه قرهشگه امکان بېرمهیدی. ایلک اۉقیشده روماننینگ توب ماهیتینی یېترلی درجهده توشونمهگنمن. لېکن سعیدي هم، مونسخان هم مېنگه یاققن. نېگه۔دیر اولرنی عیبلشگه، دشمن دېییشگه تیلیم بارمهگن. باشقه سیمالرگه نسبتاً سعیدي، مونسخان و مرادخۉجه استاد کرکترلری جوده پیشیق ایشلنگندهی تویولگن. معلوم که، «سراب» شۉرا توزومی دشمنلری - اۉزینی ملت حاميسی، ملتچی دېب اتهگن گروهگه قرشی، «بورژوا ملتچیلیگینینگ صفني ماهیتینی فاش اېتیش» مقصدیده یازیلگن. ادیبنینگ اعترافی بۉییچه، او «سراب»ده بالهلیگیده قلبینی یرهلهگن اۉتمیش حیاتنی «قَیتریشگه بېل باغلهگن دشمنلرنینگ باشیگه» قلبیدهگی «غضب اۉتینی یاغدیریشگه» تیریشگن. اما نېچون۔دیر رومانده غضب اۉتی سېزیلمهیدی: اونینگ صحیفهلریدن خالصلیک شعلهسی ترهلیب تورهدی. سلیم خان، مونس، سعیدي، مرادخۉجه کبی سیمالر، البته، سلبي تیپلر. یازووچی اولرنینگ حیات طرزی، فکر۔قرهشی، پسیکولوژيسی و دنیاقرهشینی ایچ۔ایچیدن انکار اېتهدی. اولرنینگ نهاینکه معیشي حیاتی، بلکه معنوي عالمیگه هم ددیل کیریب بارهدی. اۉقووچی مطالعه جریانیده اولرنینگ هر بیری گۉل، لَقمه و انایی[۱] کیشیلر اېمسلیگینی سېزیب، شونگه اقرار بۉلیب بارهدی. شۉرا مفکورهسی «کۉزگو»سیده قرهلهدیگن بۉلسه، بو قهرمانلر حقیقتاً هم ادهشگن، خودبین، مکار و غنیم، بیر سۉز بیلن ایتگنده، ضررکننده کیمسهلر. بیراق اولرگه عدالت و خالصلیک مېزانی بیلن بها بېریلسه۔چی؟
اینیگه چۉپ سوقیلسه، اری هم آدمگه یاپیشهدی، تلهیدی. یورت باسیب آلینسه، ویران اېتیلسه، اېلنینگ قانی تۉکیلسه، حاکمیت زۉرآورلیککه، قرهملیککه اساسلنسه، آدم فرزندی اری قدَر قرشیلیک کۉرستمهسین می؟! اریچهلیک هم قهری یۉق می اونینگ؟! هه، سعیدي خودبین، مېشچن و شهرتپرست. او ملتچی و شۉرا سیاستینینگ دشمنی. نیمه قیلیب بۉلسه هم آدملرنی «بولشیویزم ظلمیدن داد» دېگیزیشنی کۉزلهیدی. باشقه دور، باشقه بیر زمان بۉلگنده، احتمال که، اونینگ قسمتی بوتونلهی اۉزگهچه بۉلر، «ایچکی حیاتی بیلن تشقی حیاتی آرهسیدهگی کوندن۔کون اۉسیب بارگن قرهمه۔قرشیلیک» جانیگه قصد قیلرلی درجهگه یېتمسدی. سعیدي بدیعي ایجادده کتّه بیر موفقیتلرگه اېریشمهگن بۉلسه۔ده، عمرینینگ آخرلریگچه یازوو۔چیزوودن اۉزینی چېکلهی آلمهیدی. اگر او دۉستی احساننینگ «سیز اۉزبېک ادبیاتینی بوتون دنیا کۉرهدیگن یوکسکلیککه کۉتریشده قتنشهسیز. بو فعالیتنی سیز شۉرا حکومتینی نیمه مستحکملهسه، نیمه سوسیالیزم قوریلیشیگه یاردم بېرسه، شو «مېنینگ موضوعیم» دېب باشلنگ...» دېگن فکرلرینی قبول ایلب، عملده شونی کۉرسهتیشگه جهد اېتسه، حیاتده هم، ایجادده هم قندهی۔دیر یوتوقلرنی قۉلگه کیریترمیدی؟ شبههسیز، شوندهی بۉلردی. اونده او - سعیدي اېمس، اختیاري روشده شۉرا باسقینی و قیرغینلرینی قۉللب۔قوّتلهگن ایجادکارگه ایلنردی.
روماننینگ سکّیزینچی قِسمیده بیر لوحه بار. سعیدي ایلک بار سلیمخانلرنیکیگه کېلگنیده مونسخان رویالده اونگه بیر کوی چَلیب بېرماقچی بۉلهدی و دېیدی: «بو جوده کېکسه مشق. حربي مشق...عربلر اندلسنی آلگنده چَلینگن مشق. کیشینی شوندهی غیرتلنتیرهدی که، بونی اېشیتگنده اۉلیک هم تیریلیب جنگگه آتلنهدی. اېشیتینگ، رحیمجان...
مشقنی اېشیتگنده سعیدينینگ کۉز آلدیگه گیجینگلهگن عرب آتلری، نیزه، قلقانلر کېلیب، قولاغیگه کورهش و قاندن خبر بېرووچی تاووشلر اېشیتیلیب کېتدی».
اوّلا، مونسخان کیشینی غیرتلنتیرووچی، اۉلیک هم تیریلیب، کورهشگه آتلنهدیگن قدیمي بیر غلبه کویینی سعیديگه بېچیز چَلیب بېرگنی یۉق. ایکّینچیدن، اونی تینگلهگن سعیدينینگ کۉز آلدیگه گیجینگلهگن عرب آتلری، نیزه، قلقانلر گودهلنیب، قولاغیگه کورهش و قان تاووشلری اېشیتیلگندهی بۉلیشی مطلقا تصادفي اېمس. بونده قیزیل بیراق بلند کۉتریلگن بیر یورتدهگی مغلوبیتگه هم، عینِ پیتده، هلی سۉنیب بیتمهگن امید، امانسیز کورهش و جنگلرده توغیلهجک غلبهگه هم اشارت بار. سعیدي «اېرک اېرتکلری»گه ایشانمهیدی و ایشانیشنی هم ایستهمهیدی. او «اۉز دایرهسیدهگی کیشیلرنینگ همهسینی عقللی، همهسینینگ مییه میکانیزملری بوت» و «توشونهدیگن آدملر» دېب بیلگنی باعث باشقه بیر «اېرتک»نینگ قربانی بۉلهدی. سعیدي و اطرافیدهگیلرنینگ فاجعهسی - فقط ادهشیش فاجعهسی اېمس، کورهشیش فاجعهسی هم.
مرادخۉجه خاندانیدهگی اۉزارا بیر صحبتده کېلهجگیگه بیلدیریلگن ایشانچگه جواباً سعیدي: «ادیبلیک مېنینگ کسبیم بۉلیشیگه ایشانهمن، استاد...ارخیمېد: «مېنگه تهیهنچ نقطهسینی بېرینگیز، ریچَگیم[۲] بیلن یېرنی کۉترهمن»، دېگن. مېن هم یېرنی کۉترهمن، استاد، مېنگه هم تهیهنچ نقطهسی کېرهک، بو - شرایط»، دېیدی. نه تورموشده، نه سیاسي حرکتده، نه ایجادده «تهیهنچ نقطهسی»نی تاپیش شۉرلیک سعیديگه نصیب اېتمهیدی. «ناراضیلیکدن کۉره کېلهجکده راضی بۉلیش امیدینینگ» کوندن۔کونگه یۉقالیب باریشی اونی تالیقتیرهدی، عقل۔ادراکینی کیشنلهیدی، ایچکیلیککه غرق اېتهدی، هلاکت یاقهسیگه سودرهیدی. سعیدينی مسلکسیزلیک یاکه اعتقادسیزلیکده عیبلب بۉلمهیدی. شو گپنی اونینگ سلیمخان، مرادخۉجه، عباسخان و باشقه دورهداشلریگه نسبتاً هم ایتیش ممکن. آدم تنیش، علم۔مدنیتنی قدرلش، خلقدن کوچلی شخصلر چیقیشینی آرزو اېتیش، کیشیدهگی ذکاوت و قابلیتنی انگلش، تدبیرکارلیک و عهدهبرالیکده مرادخۉجه استاد سلیمخاندن ایلگریلهسه ایلگریلهیدی که، آرتده قالمهیدی.
شۉرا سلطنتینی قولهتیب، ینگی بیر دولت برپا اېتیش مقصدیده توزیلگن تشکیلات اعضالری ییغینیده اساسي موضوع بیر چېتده قالیب اظهاری حسرت باشلنگنده مرادخۉجه استاد قطعیاً ناراضیلیک بیلدیریب بوندهی دېیدی: «همهلرینگ اۉز دردلرینگنی ایتهسیزلر. بوندهی حال جمعی خلقنینگ باشیده بار. شوندن قوتولیش یۉلی تۉغریسیده گپیرینگلر۔ده! بو یېرگه نخات حسرت قیلگنی تۉپلنگن بۉلسک! هر قَیسیمیز بویوک بیر غایهنینگ اېگهسی. بو نیمه میده گپلیک!»
«بویوک غایه...بویوک غایه...» دېییشدن مراد حاصل بۉلمهیدی. پنه۔پستقملرده تۉپلنیب حسرت تۉکیش بیلن، بویوک غایهنی حیاتگه جاري قیلیش و عالي بیر نتیجهلرگه اېریشیش آرهسیدهگی فرق یېردن آسمان قدَر دیر. خلص، شۉرا دولتینینگ تاتلی وعدهلریگه ایشانیب، اونینگ آرتیدن اېرگشگن عامه الدهنیشگه محکوم بۉلگنیدېک، نجات مرکزی خارجده، دېیه اۉز ملتینینگ کوچ۔قوتی، ملي روحی، اجتماعي۔سیاسي طلب و امکانیتلرینی تۉغری بهالهی آلمسدن، ینگی دولت قوریشگه اورینگن ملکدارلر، ضیالیلر، دین و شریعت نمایندهلری هم عاجزلیک باتقاغیگه باتگن اېدیلر. بو باتقاق اولرنی بیرن۔کېیتن دامیگه تارتردی. اما اولر هم «کیشن کيمهی، بۉیین اېگمهی»، غیرِ انساني سیاست آیاقلنتیرگن زۉرآورلیک و قۉرقوولر دامیگه توشمهی یششی، خطالردن کېچیشی، فکري چلغیشلردن قوتولیشی ممکن اېدی۔کو! اولرنینگ حیاتی، تقدیرینی شۉرا دولتی بیر چقهگه هم ارزیتمهگنی راست. اما اۉزینینگ اۉقیمیشلیلیگی، هوشیار، زيرک و کمترلیک کبی فضیلتلری بیلن خاطرهده یشب قالهدیگن سعیدي هم، تشقی گۉزللیگی بیلنگینه اېمس، فراستی، دیدی، ایچکی لطیفلیگی بیلن کیشینی مفتون ایلهیدیگن مونسخاندېک دلبر بیر قیز هم شو ملتنینگ فرزندی اېمسمیدی؟ مونسخان جانیگه قصد قیلهدی - تۉپّانچه بیلن اۉزینی آتهدی. او نیمهگه اۉزینی آتگنینی کۉپلر بیلمهیدی. جملهدن، سعیدي هم. مونسخان - عشق و گۉزللیک طنطنهسی اوچون توغیلگن قیز. او عشقسیز و بختسیز یششگه کۉنیکالمهیدی. تقدیر اونگه سعیدينی نېگه روبرو قیلگنینی کېین انگلهیدی. کېچیکیب بۉلسه۔ده، خطاسینی توشونهدی. بختسیزلیگی اوچون عالمگه لعنت یاغدیرمهیدی. اۉلیم آلدیدن بیتیب قالدیرگن خطینی «عالم تۉله بخت، فقط مېن بختسیز اېدیم»، دېب توگتهدی.
تقدیر درامهسینی حقّاني یاریتیش، مرّکب قسمتلی شخص فاجعهسینی خالص تصویرلشده، مېنیمچه، ادبیاتیمیزده «سراب» بیلن بېللشهدیگن اثر یۉق. «سراب»نی اۉقیگنده کۉنگیلده بیر سېرگکلیک اویغانهدی. تاریخ جفاکش خلقیمیزگه نېچون بوندهی بۉلینیش، طاقت قیلیب بۉلمس پرچهلنیشنی روا کۉردی، دېب اۉیلهیسیز. کېچه ایتیلمهگن بۉلسه، اېندی بوگون، کېلینگ، سلبي دېب اتهگنیمیز، دشمن دېب بیلگنیمیز «سراب»دهگی قهرمانلرنی آقلمهسک هم، قارهلهمهیلیک، مقتهمهسک هم که، تحقیرلهمهیلیک. اولرنی توشونماققه حرکت قیلهیلیک. ملکیدن اجرهلیش، اېرکینی بای بېریب، آنه توپراغیده سیغیندی بۉلیب، قۉرقیب، بېگانه آدمدهی یشش قنداق عذاب، قنداق کلفت بو! بوگونگی بعضی ملکدار و بایلرنینگ فکر درجهسی، مقصد۔مدعاسینی هم کۉریب توریبمیز۔کو! اولر یوزلب سلیمخان و مختارخانلرنی داغده قالدیریشی، دیانت، انصاف و سویهده اولردن یوز چندان توبن توریشیگه نیمه دېیسیز!...
نې یازیق که، ملک دعواسی، بایلیک تۉپلش پسیکولوژيسی حریصلیک، منمنلیک، خودبینلیک، شهرتپرستلیک، دبدبهبازلیک حرصلری بیلن محکم باغلیق اېکن!
آدم حیاتنی بیلیشی اوچون، اېنگ اوّلا، اۉزینینگ حقیقي احوالینی بیلیشی کېرهک. اۉزینینگ احوالینی بیلیش - اۉز ملتینینگ حقیقي احوالینی بیلیش یۉلیدهگی آلتین حلقه دیر. «سراب»نی اۉقیشدن توغیلهجک بیر حکمتلی خلاصه انه شو!
X
عادتده حقیقت سستلیک و ساکنلیکنی یاقتیرمهیدی. حقیقت کۉنگلیدن چوقور جای آلگن آدم۔چی؟ او البته ساکنلشهدی. بو ساکنلیک، بوگون بۉلمهسه اېرتهگه، اونی دنیا آرتیدن حللاسلهیاتگن، بیلیب۔بیلمهی تیریکچیلیک تېگیرمانیده ینچیلهیاتگنلردن اجرهلیشگه، حیات حادثاتلریگه جوده خالص و حقّاني قرهشگه مجبور قیلهدی. اگر ایجادکار شوندهی ساکنلیک قدرینی بیلمهسه، کتّه بیلیم و مشاهده ایله اونی شکللنتیره آلمهسه، شاشهلاقلیک، هوایيلیک، اۉزنی کۉز۔کۉز قیلیش مَیللریدن هېچ قچان قوتوله آلمهیدی. بو مَیللر آخر۔عاقبتده اونی خودّی قۉغیرچاقدېک اۉینهتهدی. حقیقي صنعتکارنینگ ساکنلیگی حقدن فیض یېتگن عارفنینگ خاطرجمعلیگیگه بغایت یقین بۉلهدی. قلبیده فکر طوفانی قۉزغهلیب، احتراس النگه آلسه هم او جۉشمهیدی - سکوت و ساکنلیگیگه صادق قالهبېرهدی. قدرینی بیلگن، کمتر و اندیشهلی هر بیر ایجادکارده شو حالنی کوزهتیش ممکن. مېن عبدالله قهار شخصینی کۉکلرگه کۉتریب، ایدهآللشتیریش فکریدن بوتونلهی ییراقمن. او هم فرشته اېمس، شو زمینده یشب اۉتگن بیر انسان اېدی. او حقیقت یوکینی کۉتریش بوتون بیر جمعیتگه آغیرلیک قیلگن مرّکب زمانلرده یشهگن. اونده هم اۉزیگه خاص کمچیلیکلر، چېکینیش و چلغیشلر بۉلگن. گپ شونده که، شولر هم عبدالله قهارنی معناً اولغهیتیریشی، قلبیدهگی معنوي۔روحي تېرنلیکنی کوچهیتیریشگه خدمت قیلگن. بیر کون کېلیب ادبیاتده وجدان تمثالیگه ایلنیشنی عبدالله قهار، احتمال، خَیالیگه هم کېلتیرمهگن دیر. لېکن او ادبیاتیمیزنینگ بېدار وجدانی بۉلیب تاریخده قالدی.
عبدالله قهارنینگ ادبي۔تنقیدي مقالهلرینی اۉقیب، صحبتلریدهگی فکرلرنینگ معنیسینی ملاحظه قیلیب کۉرگن بۉلسنگیز، دېمک، ادبي تنقید نیمه، حقیقي تنقیدچی کیم، اونینگ فعالیتی قندهی بۉلیشی حقیده تۉغری تصورگه اېگهسیز.
تنقیدچیلیک بیلن شغللنیش هوسیده یورگن کېزلریمده مېن قَیسی منقّدنینگ اثری قۉلیمگه توشسه اۉقییبېرگنمن. بعضیلرینی جدّي حوصله بیلن مطالعه قیلگنمن. اَیریملرینی اۉقیشگه قیینلگنمن: افاده غلیظ، اکثریت جملهلر توشونرسیز، علمي اتَمهلر قلشتیریب تشلنگن، مؤلفنینگ شخصی و ایجادي قیافهسینی انیق تصور اېتیش قیین، ناچار کتابلر هم مقتلگن، تعریف و توصیفلر دلیل۔اثباتسیز و هکذا.
مېن هم نیمه۔دیر یازگیم، قَی بیر کتابلرگه مناسبت بیلدیرگیم کېلر، اما یازیشگه قیینهلردیم، باردی۔یو یازسم هم قانیقمسدیم. شونده عبدالله قهارنینگ بیر نېچه بار اۉقیگنیم «یاشلر بیلن صحبت» و آلتی جلدلیگینینگ آخرگیسیدهگی اۉزیمگه جوده یاققن مقالهلرنی کۉچیریب یازیشگه کیریشدیم...شوندن سۉنگ نه اینکه تنقید - ادبیات، بدیعيلیک، استعداد و حقیقت تۉغریسیدهگی فکرلریم هم تینیقلشدی. شونده مېن عبدالله قهار تنقیدچیلرنینگ هم دانشمند استاذی اېکنینی، اونینگ سبقلریگه رعایه قیلیش، غایوي۔استتیک طلبلرینی بجریش بغایت قیینلیگینی بیلدیم. عبدالله قهار دېیدی که، «تنقید یمان اثر بیلن کتابخوان آرهسیده دلّال، شیرینکامه[۳]گه وجدانینی ساتهدیگن یورهکسیز دلّال بۉلمسلیگی کېرهک». قنی بونقه تنقید؟ یمان اثر بیلن کتابخوان اۉرتهسیده دلّاللیک قیلمهگن منقّد تاپیلهدی می اۉزی؟ تاپیلسه، نېچه کیشی اولر؟ گپیریش ناقولهی.
دید، سویه، جسارت بابده تنقیدچی و ادبیاتشناس، یازووچی یاکه شاعردن ایلدملب کېتمهسه هم، کېینده یورمسلیگی ضرور. تنقیدچی اوّلباشدن «اۉقووچینینگ قلبیگه تأثیر قیلمهگن نرسهنینگ ادبیاتگه هېچ علاقهسی یۉق»لیگینی بیلیشی کېرهک. گۉزللیک تویغوسی سۉنگن منقّد انه شو مسألهده اۉزینی فاش اېتهدی: ادبیاتگه علاقهسی یۉق اثرلرنی کیپریک قاقمسدن مقتشگه یا موضوعنینگ ضروريلیگینی دستک قیلیب، تحلیل اېتیشگه کیریشیب کېتهدی. بیلمهیدی و بیلالمهیدی که، «تویغوسیز، الهامسیز یازیلگن اثر چنگلنمهگن گُلگه اۉخشهیدی - مېوه توگمهیدی. کۉنگیل راضی بۉلگن اثرگینه کتابخواننینگ کۉنگلیگه یۉل تاپهدی...»
اۉزبېک تنقیدچیلیگیده ناقصلیک تملی نیمه دېییلسه ایکّی سۉز بیلن جواب بېرسه بۉلهدی: سویه و جرأت. حالبوکه، عبدالله قهار منقّدنینگ سویهسی و جرأتی مسألهسیده جان کویدیریب سۉزلهگن. دردسیز و احتراسسیز یازیلگن اثرلرنی مقتهیدیگن سویهسیز تنقیدچیلر حقیده او بوندهی دېگن اېدی: «بو طایفه تنقیدچیلر اۉقیب بۉلمهیدیگن، بدیعي جهتدن غایتده غریب بۉلسه هم رۉی۔راست «غایوي خطاسی» یۉق کتابلرنی اختریب یوریب، اولر تۉغریسیده مدحیهلر یازیب اۉرگنگن، شونی کسب قیلیب آلگن».
تنقیدچیده بیلیم، سویه، دنیاقرهش، مسلک قنچه تېرن بۉلسه، او ادبیاتنی قنچه کېنگ حس قیلسه، هېچ بیر مسألهگه طرفکشلیک و غرض بیلن یاندهشمهسه، اثرنی اۉشنچه خالص تحلیل اېته آلهدی. عکس حالده، تشخیصده ادهشگن طبیبگه اۉخشب، قیلهیاتگن ایشیده فقط تخمین و غلطگه اساسلنهدی. بوندن نه یازووچی، نه ادبیات، نه کتابخوانگه فایده تېگهدی. بدیعي۔استتیک ادراکی پچاق تنقیدچی۔ادبیاتشناس جوابگرلیک و جانکویرلیکنی جنگریلیک یاکه باتیرلیک دېب توشونهدی. قلم اۉرنیگه نیزه، بالته کۉتریب یازووچیگه حمله قیلهدی. عبدالله قهار «سراب»دن باشلب تا آخرگی اثرلریگچه شوندهی تشلنیش و عدالتسیز تنقیدلرگه دوچ کېلگن. بو حقده بحث یوریتگن آزاد شرَف الدینوف، «حاضر ادیبنینگ بوتون عمری دوامیده تنقیددن یېگن دکّیلرینی اۉیلر اېکنمن، اونینگ مقابلدن هم، آرقهوراتدن هم قیلگن هجوملرینی دفع اېتیشگه کۉپ کوچی صرفلنگنینی تصور قیلر اېکنمن، بو آدمنینگ ثباتیگه، تاغدهی برداشیگه قایل قالهمن»، دېیدی. بونده عبدالله قهارنی سویَب، محافظه ایلهگن کوچ، بیر تماندن، اۉزینینگ حقلیگی، خالصلیگیگه ایشانچ بۉلسه، ایکّینچیدن، حقیقي تنقید علمینینگ وظیفهسی، حقوق و خصوصیتلرینی انگلشی اېدی. شونینگ اوچون او منقّد استعدادینی یازووچی استعدادیدن کم دېب بیلمهگن.
حاضرگی پیتده ادبي تنقیدنینگ قیافهسی کوندن۔کونگه موهوملشیب بارهیاتیر. اونینگ میدانی گوجوملشیش اۉرنیگه تاباره سییرهکلشیب، بۉشب قالماقده. ادبي تنقیدنینگ بیر زمانلردهگی آبرو۔اعتباری و نفوذی یۉق اېندی. عبدالله قهار باشقه ایشگه یرهمهی اۉزینی تنقیدچیلیککه اورگنلرنی «هر نرسهدن چۉچیب شقیلداق چلهبېرهدی»گن قۉرقاق قراوولگه اۉخشتگن اېدی. «شقیلداق»بازلیکنینگ اۉرنینی هم هیَ بارکاللهچیلیک، مدحیهگۉیلیک اېگللهدی. لېکن احوال بوندهی دوام اېتیشی ممکن اېمس. اۉزبېک تنقیدچیلیگی قَیته قد راستلشنی، نېچه اۉن ییللردن بویان میراث بۉلیب کېلهیاتگن زمانهسازلیک، احتیاطکارلیک، دلّاللیک سینگری علتلردن خلاص بۉلیب، استوار آدیم تشلشنی ایستهسه، عبدالله قهار طلب قیلگنیدېک، اېنگ اوّلا، «ادبیاتیمیزگه کتّه ادبیات چۉقّیسیدن» قرهشگه بېل باغلشی کېرهک. انه شونده اونینگ اۉزی هم ینگی چۉقّیلرنی ضبط اېتیشی ممکن.
XI
عبدالله قهار اثرلری بیر معجزه اېکنینی کۉپچیلیک اعتراف اېتگن. جملهدن، اتاقلی ادیب شُکور خالمیرزایوف «اۉزبېک ادبیاتیده انه شوندهی معجزهلرنی یرهتیب، قالدیریب کېتگن انسانگه تاپینیش ممکن»، دېیدی. مېن عقلیمنی تنیگنیمدن بویان عبدالله قهارنینگ شخصینی هم، اثرلرینی هم یخشی کۉرگنمن. قالهبېرسه، چینهکم بویوک ادیبگه تاپینیشنینگ نیمهسی عیب؟ لېکن حاضر باشقه بیر گپنی ایتیشیم لازم دېب اۉیلهیمن.
یېتمیشینچی ییللرنینگ آخرلریده عبدالله قهارگه مېنینگ مناسبتیم بیر آز اۉزگرگن اېدی. بونگه تاشکېنتگه کېلیب یشهی باشلهگنیمدن کېین اَیریم ادبي دوره و صحبتلرده قهار حقیده مُراسهسیزلیک ایله ایتیلگن تنقیدي ملاحظهلرنی اېشیتیشیم هم سبب بۉلگن دیر. اېندی قهارگه مخالف کیفیتدهگی یاش ایجادکارلرگه هم دوچ کېلیش ممکن اېدی. اولردن بعضیلری قهارنی «ساچیدن تیرناغیگچه شۉرا یازووچیسی» اېکنی اوچون قارهلهسه، باشقه بیرلری اونینگ چۉلپان تۉغریسیده ایتگن ایکّی جمله گپینی دستک قیلیب عیبنامه تۉقیر اېدی. خلص، قهارنینگ حتا حکایهنویسلیکدهگی یوتوقلری هم نظرگه ایلینمس، اونینگ اېنگ سره، اېنگ اۉقیشلی حکایهلری هم پست بهالنردی. کونلردن بیر کون ایکّی۔اوچ یخشی حکایهسی بیلن تنیلیب قالگن یازووچی برادرلریمیزدن بیری بوندهی دېگن اېدی: «عبدالله قهار حکایه یرهتمهیدی - تۉقيدی. حکایه یسهیدی. اۉتمیش موضوعیدهگی حکایهلری اېسه تاریخنی عیبلش، تاریخگه قاره چپلش اوچون قیلینگن ایشلر دیر...» آخرگی، اۉتمیشگه تېگیشلی جملهلر مېنده هم اعتراض توغدیرمهگن. چونکه قهارنینگ اثرلرینی اۉقیب، تاریخدن فخرلنه آلمهیسیز، تاریخگه سویهنالمهیسیز، تاریخدن روحي مدد آلالمهیسیز. اولرنینگ دېیرلی برچهسیده ماضي جوده نورسیز، سرورسیز و قاپ۔قاره بۉیاقلرده - قلبنی غم۔غصهگه چولغهیدیگن منظرهلرده نمایان بۉلهدی.
عبدالله قهارنینگ اۉتّیزینچی ییللرده یازیلگن «بېمار»، «اۉغری»، «انار»، «ملتچیلر» کبی حکایهلری مېنگه یاققن. اولرنی اۉقیب، «خیریت، شفقتسیز، عدالتسیز، اۉشه تېنگسیزلیک زمانلری برهم تاپگن. خیریت، خلقیمیز اۉشه کلفت، مصیبت، سان۔سناقسیز بختسیزلیکلردن خلاص بۉلگن»، دېب اۉیلهگنمن. اما بیر کون کېلیب، «نه اینکه، هۉکیزیدن اَیریلگن مصیبتديده بیر مویسفیدگه هېچ کیم رحم قیلمسه، اخیر عملدار هم آدم۔کو!. . نه اینکه، بېمار خاتینگه گودکنینگ سحرلری قیلهدیگن دعاسیدن باشقه دوا تاپیلمهسه؛ نه اینکه، ساغ۔سلامت ییگیت باشقارانغی خاتینیگه ایکّی دانهگینه انار آلیب بېرالمسه...» قبیلیدهگی اعتراضلر مېنده هم پیدا بۉلیشینی اۉیلهمهگنمن. اما شونده هم نېگه۔دیر قهارنی اۉقیشدن اۉزیمنی تۉختهتالمهگنمن. حکایهلرینی بۉلمهسه، قصهلرینی، قصهلرینی بۉلمهسه، باشقه اثرلرینی قیته۔قیته اۉقییبېرگنمن. شونی هم ایتیشیم کېرهک که، مېن قهارشناس بۉلهمن، شو ساحهده بیرار علمي تدقیقات یرهتهمن دېب عبدالله قهار ایجادیاتیگه باغلنیب قالگنیم یۉق. اما عبدالله قهار ایجادیاتی سر۔اسرارلریدن واقف بۉلیش نیتیده کۉپ عالِملرنینگ، خصوصاً، آزاد شرَف الدینوف، متیعقوب قۉشجانوف، عمرعلی نارمتوف کبی ادبیاتشناسلرنینگ تدقیقاتلری بیلن هم تنیشگنمن.
عبدالله قهارنی سکسانینچی ییللرده اۉزیمچه ینگیدن کشف قیلدیم دېسم خطا بۉلمس. «سراب»ده سعیدينینگ «موفقیتلی چیققن بیر حکایهدهگی تیپنی مملکتنینگ هر بورچیدن یوزلب، مینگلب تاپیش ممکن» دېگن فکری بار. قیزیغی شونده که، بوندهی تیپلر کۉپ اوچرهشیدن تشقری، اولرنینگ عمری هم اوزاق بۉلرکن. زمان، مکان، وقت توشونچهلرینی اولر کۉپده تن آلهبېرمس اېکن. مېن انه شونده «اۉغری» حکایهسیدهگی قابل بابا بیزدن انچه آلیس دورلرده یشب، اۉتیب کېتگن بۉلسه۔ده، «قابلباباچیلیک» اۉزیگه خاص طرزده دوام قیلهیاتگنینی انگلهدیم.
عبدالله قهارنینگ اۉندن آرتیق حکایهسینی بیرته نام - «باشسیز آدم» نامی آستیده بیرلشتیریش ممکن...تۉلیق معناده فخر الدینگه مانند، اونینگدېک لقمه، ارادهسیز، مستقل فکردن محروم گۉل کیمسهنی، احتمال، حیاتده اوچرهتیش قیین دیر. اما اطرافگه سینچکاولیک بیلن کۉز تشلب، مشاهده اېتیلسه۔چی؟ حیرانلر قالهسیز...بېاختيار، «باشسیز آدم» بونچه کۉپ۔اَ، دېیسیز.
عبدالله قهار اۉتمیش موضوعیگه بېچیز قیزیقمهگن اېکن. ماضينینگ زمان بیلن دایما باغلنهدیگن نازک رشته و حلقهلرینی تاپیب، فقط تاریخ بغریده قالیب کېتمهیدیگن حیات حقیقتلری و فاجعهلرینی کوییب۔یانیب تصویرلهگن اېکن. عبدالله قهار ایجادیدهگی شفقتسیز رئالیزمنینگ توب ایلدیزی هم بلکه انه شونده دیر.
سۉنگگی ییللرده اَیریم یازووچی، عالِم جۉرهلریمیز بیلن عبدالله قهار تۉغریسیده کۉپ گورونگلشیب، فکر المشدیک. اېندی اۉیلهسم، «عبدالله قهار نه اینکه ادبیاتنینگ، یورت و ملتنینگ هم وجدانی» دېگن ماهیتگه مېن علیحده اورغو بېرگن اېکنمن. درواقع، مرحوم ادیبیمیز اۉلمس عمربېکوف هم استاذنی ملت وجدانینی تمثیل اېتگن یازووچیلردن دېب تعریفلهگن. هه، عبدالله قهار باسیب اۉتگن حیات یۉلی هم، ایجاد یۉلی هم وجدان یۉلی اېدی. او سۉنگگی نفسیگچه ملت دردی بیلن یشهدی. شونینگ اوچون هم اونگه آغیر بۉلگن. مملکتده تازه فکرلهیدیگن آدملر کمهییب کېتگنی، شولر هم اقتدارینی ینگی حقیقت ایزلشگه اېمس، اېسکیلرینی تکرارلشگه صرف ایلهگنیگه قرهمهی، عبدالله قهار دایما آزاد فکر، ینگی حقیقتلر اوچون کورهشگن - یالغیزلنیش، تنقید و تعقیبلرنی پسند قیلمسدن کورهشگن. عبدالله قهارنینگ ایجادي نفسیدن نامردلیک، هر قندهی غیرّاملیک تیترهگن، توبنلیک اۉزینی پناهگه تارتگن. اونگه تیش قَیرهگنلر اېسه یوزلریگه نقاب تارتیشگه مجبور بۉلیشگن. اونینگ بارلیگی ملتنینگ هم دولتی، هم ثروتی، هم شوکتی بۉلگن. مبالغهسیز شوندهی!
کونستانتین ستانیسلافسکينینگ «صنعتدهگی حیاتیم» کتابیده ل. تولستوی حقیده ایتیلگن بوندهی بیر گپ بار: «اونینگ حیاتلیگیده بیز «تولستوی بیلن بیر زمانده یشش قندهی بخت!» دېر اېدیک. یورهگیمیز غم۔غصهگه تۉلیب۔تاشگنده، حیاتده قیینلگنده یاکه کیشیلر کۉزیمیزگه ییرتقیچ بۉلیب کۉرینگنده «یاسنایا پولیاناده تولستوی بار۔کو!» دېگن فکر بیلن اۉزیمیزگه تسلی بېرردیک...»
خودّی شو کبی، عبدالله قهار تیریکلیگیده اۉزبېک ضیالیلریده هم شوندهی بیر قناعت و تسلی بار اېدی. لېکن، ایشانچیم کامل که، «بیزنینگ عبدالله قهاردېک بېنظیر یازووچیمیز بۉلگن، او اۉزینینگ باقي اثرلری و اۉلمس جسارتی ایله دایما بیز بیلن بیرگه یشهیاتیر...» دېگن غرور۔افتخار تویغوسی بوگون هم ایجاد اهلینینگ محزون قلبیگه امید و جسارت بغیشلب تورهدی.
[۱]. انایی. اۉز ایشیگه پُخته اېمس، بیراونینگ سۉزیگه لققه اوچهدیگن؛ ساده، گۉل.
[۲]. ریچگ. (فیزیک) - ۱. بیرار تهینچ نقطهسیگه اېگه بۉلگن و آز کوچ بیلن کتّه کوچنی موازنتگه کېلتیرهدیگن عادي قوریلمه؛ پیشنگ. یوکنی ریچَک یاردمی بیلن کۉترماق. ۲. بیرار ایشنی بچریش، باشقریش اوچون خدمت قیلهدیگن دستهلی پیشنگ. غنیجان اکه آتدن سکرهب توشب، پلوگلرنینگ ریچَگینی توشیردی. ع. یعقوب، بهار کونلریدن بیریده.
[۳]. شیرینکامه. آلدی۔ساتدی وقتیده اۉرتهده تورگن واسطهچیگه، شونینگدېک، باشقه کیشیگه (حتی بالهلرگه) بېریلهدیگن حق، پول.
مؤلفنینگ باشقه مقالهلری
کۉپ اۉقیلگن مقالهلر
-
محمد عالم کوهکن شعرلریدن نمونهلر
دوشنبه ۴ جوزا -
«خمسه»نینگ یرهتیلیش جریانی
پنجشنبه ۲۱ جوزا -
اۉزبېکستان اۉزبېک ادبي تیلیدهگی ایریم قۉپال سۉزلرنینگ فهرستی
سهشنبه ۱۹ جوزا -
