«خمسه»نینگ یرهتیلیش جریانی
پنجشنبه ۲۱ جوزا
-
-
تیل و ادبیات
-
پنجشنبه ۲۱ جوزا
«خمسه»نینگ یرهتیلیش جریانی
علیشېر نوایی «خمسه»سینینگ یرهتیلیش جریانی جهان ادبیاتی ترقیاتیدهگی اېنگ یارقین صحیفهلردن بیری دیر. ابوالقاسیم فردوسي شاه اثری «شاهنامه«نی، نظامي گنجوي «خمسه»سینی ۳۰ ییل دوامیده، گوته «فاوست» تراژیديسینی عمر بۉیی (۱۷۷۳-۱۸۳۲) یازگن بۉلسهلر، نوایی اۉز «خمسه»سینینگ بیرینچی داستانی «حیرتالابرار»گه ۱۴۸۳ ییلده کیریشیب، آخرگی داستانی - «سدِ سکندري»نی ۱۴۸۵۔ییلده یازیب توگللهدی و اثرنینگ آخریده بوتون «خمسه»نی یازیشگه همهسی بۉلیب عموماً ایکّی ییل وقتی کېتگنینی قید اېتدی.
کۉرهمیز که، نوایی «خمسه» داستانلری اوستیده غایت ثمرهلی ایشلهگن. ۱۴۸۳-۱۴۸۵۔ییللر نوایی اوچون اېنگ سېرمحصول ییللر بۉلگن. بو ییللرنی دانتهنینگ «الهي کمیدی» اوستیده (۱۳۰۷-۱۳۲۱)، ویلیام شکسپیرنینگ «یولي سېزر» (۱۵۵۹)، «هملت» (۱۶۰۱)، «اوتېلّا» (۱۶۰۴)، «قیرال لیر» (۱۶۰۵)، «مکبېت» (۱۶۰۶)، «انتونیو و کلیوپاتره» (۱۶۰۷) تراژديسی اوستیده، ا. س. پوشکیننینگ «یېوگېني اۉنېگین» (۱۸۲۳-۱۸۳۰) شعري رومانی اوستیده ایشلهگن ییللریگه قیاسلش ممکن. بو ییللرده مذکور ایجادکارلر اۉزلرینینگ شاه اثرلرینی یازیب توگللش بیلن قتّيق بند بۉلگنلر. شونینگدېک، امیر خسرو دهلوي (۱۲۵۳-۱۳۰۵) هم اۉز «خمسه»سیگه کیرگن داستانلرینی جوده قیسقه مدتده - «شیرین و خسرو»، «مجنون و لیلی«نی ۱۲۹۸، «مطلعالانوار» و «آینهٔ سکندري»نی ۱۲۹۹، «هشت بهشت»نی ۱۳۰۱ ییللرده یازیب توگللهگن.
عبدالرحمن جامي هم «تحفةالاحرار»، «سبحةالابرار»، «یوسف و زلیخا»، «لیلی و مجنون»، «خردنامهٔ سکندري» داستانلرینی ۱۴۸۱-۱۴۸۵ ییللر دوامیده، یعنی اوزاغی بیلن بېش ییل دوامیده یازیب بۉلگن. بنابرین، بیران مهم اثرنی ممکن قدر قیسقه مدتده یازیب توگللش مسألهسیده نوایی باشده شو ایکّی علّامه - امیر خسرو و عبدالرحمن جاميدن سبق آلگن، دېسک ینگلیشمهگن بۉلهمیز. نوایی «خمسه»سینینگ یرهتیلیشیده اونینگ بویوک زمانداشی، استادی عبدالرحمن جامي باش مصلحتچی رۉلینی اۉینهگن، اثر بیتگنده بیرینچی بۉلیب اۉقیب چیققن و اونگه منقد صفتیده همهدن اوّل یوقاری بها بېرگن.
لېکن بوندن نوایی «خمسه»نی یرهتیش مسألهسی بیلن فقط ایکّی۔اوچ ییل شغللنگن و «خمسه» اونینگ ایکّی۔اوچ ییللیک ایجادي فعالیتینینگ مېوهسی اېکن۔ده، دېگن خلاصهگه کېلیش خطا بۉلور اېدی. اۉزبېک تیلیده «خمسه» یرهتیش اونی جوده اېرته - بالهلیگیدن باشلب بند اېتگن. نوایی «سدِ سکندري» داستانینینگ کیریش قسمیده اۉز اولوغ خمسهنویس سلفلریگه مراجعت قیلیب:
کیچیک اېرکنیمدین کېلیب قاشیمه،
اولوغ مدعا سالدینگیز باشیمه، -
دېر اېکن، معلوم بۉلهدی که، اونده «خمسه» یرهتیش مدعاسی کیچیکلیگیدهیاق پیدا بۉلگن. بونینگ اوچون نوایی بیر عمر تیارگرلیک کۉرگن، اۉزیدن آلدین یرهتیلگن «خمسه»لرنی قیته۔قیته اۉقیگن، مطالعه قیلگن. نواییده ییگیتلیک وقتیدهیاق، اگر او شوندهی کتّه ایشگه قۉل اورهدیگن بۉلسه، بعضی سلفلری کبی اۉتّیز ییلده اېمس، بلکه «اۉتّیز آی»ده یازیب توگللشگه اېریشیش نیتی، آرزوسی («بیتیگهیمېن اۉتّیز ییلین اۉتّیز آی») بۉلگن[۱]. بو اونینگ ایجادي فعالیتینینگ نایاب خصوصیتلریدن بیری دېب قرهلیشی کېرهک. چونکه باشقه اثرلرینی هم او ممکن قدر قیسقه مدتده یازیب توگللشگه اینتیلگن و کۉپ حاللرده بونگه موفق بۉلگن.
لېکن علیشېر نوایی کتّه شعري اقتدارگه اېگه بۉله توریب، «خمسه» یازیشگه قیرق ایکّی یاشیده کیریشدی. شونده هم او اۉزینی حلی نظامي، خسرو دهلوي و عبدالرحمن جاميگه نسبتاً «شاگردِ بې بضاعت» دېب حسابلر اېدی. چونکه اونینگ فکریچه، «خمسه»دېک بویوک و مرکّب ژانرده قلم تېبرهتهدیگن شاعر یوکسک شعري استعداددن تشقری کتّه حیاتي تجربهگه هم اېگه بۉلیشی کېرهک اېدی. بو البته، اوندهگی کمترلیک و آدميلیک بېلگیسی. بو وقتده او حلی خلق آرهسیده اۉز اثرلری بیلن کېنگ تنیلگن، تن آلینگن شاعر بۉلیشی بیلن بیرگه حیاتنینگ هم اچّیق۔چوچوگینی، پست۔بلندلیکلرینی یېترلی درجهده تتیب کۉرگن، خودّی شو فرصتده خراسان مملکتینینگ باش وزیری وظیفهسینی بجرر، بو اونگه بوتون مملکت، برچه اجتماعي طبقهلر احوالی بیلن چوقور و مفصل تنیشیش امکانیتینی بېرگن اېدی. خصوصاً بو پلّهده نوایینینگ اوّلا شاعر، قاله بېرسه، کتّه دولت اربابی، متفکر صفتیده بدیعي اثر آرقهلی کېنگ خلق عامهسیگه یېتهدیگن گپی، دردی، فکر۔ملاحظهلری کۉنگلیده قهلشیب یاتر اېدی. شونینگ اوچون «خمسه»نینگ یرهتیلیشی ایضاحلریده بیرینچی اۉرینگه ادبي فاکتلرنی اېمس، بلکه حیاتي تجربهنی قۉیسک، علمي جهتدن تۉغری بۉلهدی.
«خمسه»نینگ یرهتیلیشی جریانیگه دقّت بیلن نظر سالینسه، اثر واقعهلری نوایینینگ کوندهلیک حیاتیدهگی اجتماعي۔سیاسي واقعه و حادثهلر بیلن باغلیقلیگی، اولرنینگ اوزلوکسیز روشده شاعر کیفیتیگه، ایجادیگه اۉز تأثیرینی تورلی شکللرده کۉرسته باریشی یقّال کۉزگه تشلنهدی.
نوایی اۉز یرهتماقچی بۉلگن اثرینی کتّه تېپهلیک (قلّه)دهگی تاشدن ایشلنگن بویوک بیر قلعه، اولکن بنا («بنای رفیع») شکلیده تصور اېتهدی:
قالمهدی چون اۉزگه منگه چاره ای،
قلعه یسردېک تاپیبان خاره ای.
قلّه چو هم عالي اېدی، هم وسیع،
اوستیگه قۉیدوم بو بنای رفیع.
بو اولکن «بنا» بېش قسمدن عبارت بۉلیشی، یعنی نظامي، خسرو دهلوي خمسهلری کبی بېش داستاندن تشکیل تاپیشی کېرهک اېدی. اونی کۉنگیلدهگیدېک یرهتیش اوچون اېسه نوایی تینچ و آسایشته ایجاد قیلیشی، هېچ کیم اونگه خلل بېرمسلیگی لازم اېدی. اما بونینگ امکانی یۉق اېدی. سۉنگگی تېموري پادشاهلریدن سلطان حسین بایقرا (۱۴۳۸-۱۵۰۶) خراسان تختینی اېگلّهگنیگه و نوایینی سمرقنددن چیقریب اونگه اۉز سراییدن یوکسک اۉرین بېرگنیگه اۉن تۉرت ییل بۉلگن، مملکتده نسبتاً تینچلیک اۉرنهتیلگن، زراعت، سودا۔ساتیق، مدنیت رواجی اوچون بیر قنچه قولهیلیکلر یرهتیلگن بۉلسه هم، بیراق اجتماعي۔سیاسي حیاتده توب اۉزگریشلر صادر بۉلمهگن، کمبغللر حلی هم قشّاقلرچه یشر، نه کاسب، نه دهقان اۉز تیریکچیلیگیدن قانیقمس، بولر همهسی جمعیتنینگ پستکی قتلملری آرهسیده اوزلوکسیز تورلی ناراضیلیکلرنینگ کېلیب چیقیشیگه سبب بۉلر اېدی. عامه ینگی تختگه چیققن حسین بایقرا و اونینگ عملدارلریدن عدالت، حقیقت طلب قیلیب، شاهنی هم، باش وزیر - نوایینی هم بېزاوته قیلیشگه مجبور اېدیلر. شو وضعیتنی نوایی «خمسه»نینگ بیرینچی داستانی - «حیرتالابرار» سۉنگیده تصویرلهگن. نوایی مذکور داستاننینگ بیران قسمینی یازیشگه چاغلنیب قۉلیگه قلم آلیب، اېندی بېش۔اۉن بَیت یازگنیده، کیم۔دیر اونی چلغیتگن، مصلحت سۉرهگن، یاردم طلب قیلگن، خلص، ایجادي ایشیدن اوزگن. او باش وزیر صفتیده بیرینچی نوبتده خلق و مملکت، خصوصاً، پادشاهلیک وظیفهلری بیلن شغللنیشگه مجبور اېدی. بوندهی ایشلر شونچهلیک کۉپ اېدی که، «یۉق اېدی باش قاشیغهلی فرصتیم» دېیدی شاعر.
ایتوریغه چونکه قۉیولدی کۉنگول،
ایتمهی اۉن بَیت توتولدی کۉنگول.
کیم بار اېدی باشیمه کۉپ محنتیم،
یۉق اېدی باش قاشیغهلی فرصتیم.
تانگ تون قارانغیلیگینی پاک سوپورگیسی بیلن تازهلهی باشلنگندن تا چرخ اۉزینینگ قاره چادرینی یاپیب، یولدوزلرنی نمایش اېتیشگه کیریشگونگه قدر نوایینینگ دولت ایشلری بیلن، خصوصاً، آدملرنی، گروه۔گروه شکایتچیلرنی قبول قیلیش بیلن بند بۉلگنینی او اۉزی شوندهی تصویرلهیدی:
مېنده بو مابین اېرور زارلیق،
خلق جفاسیغه گرفتارلیق.
بیر دَم اولوس محنتیدین کام یۉق.
بیر نفس اېل جوریدین آرام یۉق.
کېلگوسی بو خسته غمآبادیغه،
کېتمهگهی خود کېلمهی انینگ یادیغه،
بیر سوروک البته کۉروب کېتمهیین،
تا که بورون ایکّی سوروک یېتمهیین.
اوشبو سطرلردن معلوم بۉلهدی که، کیشیلر نوایینینگ آلدیگه عادي ایش بیلن اېمس، بلکه، قیین، عملگه آشیریش مشکل مسألهلر بۉییچه کېلگنلر. نوایی اولرنینگ حل اېتیب بۉلهدیگن ایشلرینی بجریب بېرگن، بیتیشی قیین بۉلگن ایشلر بۉییچه اېسه یومشاقلیک بیلن عذرینی بیلدیرگن. اما شکایتچیلرنینگ همهسی هم نوایینینگ یخشی گپلریگه آسانلیکچه راضی بۉلیب کېته بېرمهگن، جنجللشگن، شاوقین کۉترگن، اونینگ آلدیدن کېتمهی اۉتیریب آلگن. شونینگ اوچون نوایی بو اۉرینده: «کېتمهگهی خود کېلمهی انینگ یادیگه» دېیدی. بولرنینگ همهسی شاعرنینگ کیفیتیگه کۉپ وقت سلبي تأثیر قیلگن، عصبینی بوزگن. بونی شاعر افادهلهیدی:
اۉت سالیبان، خاطرِ ویرانیمه،
تانگدن آقشامغه یېتیب جانیمه.
ایش بویوروب اویله که آسان اېمس،
بوتمهگهی عقل آلیده امکان اېمس.
عذر دېمک برچهغه قتّیغ کېلیب،
نېچه چوچوک سۉز دېسه، اچّیغ کېلیب.
دېمک، «خمسه»دهگی «حیرتالابرار» و باشقه داستانلرنینگ کۉپگینه سطرلری رئال حیاتدهگی انه شوندهی اجتماعي۔سیاسي وضعیت و حادثهلر تأثیریده یوزهگه کېلگن. نوایی گرچه اۉز آلدیگه ادبي جهتدن اوّلگی «خمسه»لرگه جواب یازیش وظیفهسینی قۉیگن بۉلسه هم، اما داستانلرنینگ یوزهگه کېلیشی رئال اجتماعي۔تاریخي محیط بیلن باغلیق. بو اثرنینگ غایوي یۉنهلیشینی هم شو محیط، شو دوردهگی وضعیت بېلگیلب بېرگن. نوایی داستانده شاهلرنینگ عدالتسیزلیگی، ظلمی حقیده:
اې که، قوي ایلهدی دولت قۉلونگ،
ظلم سری توشتی ولېکن یۉلونگ…
ظلمینگ اېرور کوندوز و فسقینگ کېچه!
ظلمت ایله فسقینگ نېچه بۉلغهی، نېچه! -
دېر اېکن، بو موهوم خطاب، آدرسسیز چقیریق، کتابي گپلر اېمس اېدی. اونی اۉزی یشهگن، ایجاد قیلگن محیطی شوندهی فکرگه آلیب کېلگندی.
نوایینینگ توندن آقشامگچه تورلی اجتماعي گروهلرگه منسوب کیشیلرنی قبول قیلیب، اولرنینگ شکایتلرینی تینگلشی بو عادي قبول اېمس، اولوغ شاعرنینگ اۉز زمانهسی بیلن فعال مناسبتی، ایجادي علاقهسی اېدی. شو جریانده اونینگ مملکتدهگی اجتماعي طبقهلرگه، اولرنینگ فعل و اطواریگه قرهشی، بهاسی هم تاباره آیدینلشیب بارگن. نوایی «وقفيه» اثریده اۉزینینگ شو دور فعالیتی حقیده گپیرگنده «ایلیگیمدن کېلگنچه ظلم تیغین اوشاتیب، مظلوم جراحتیغه انتقام مرهمین یۉقدیم. و ایلیگیمدین کېلمهگننی اول حضرت (سلطان حسین بایقرا) عرضیغه یېتکوردوم»، - دېیدی. بو اۉرینده نوایینینگ اجتماعي ظلمگه بۉلگن مناسبتی اۉزینینگ انیق افادهسینی تاپگن. «خمسه»نینگ بېش داستانی هم اوّلا انه شو غایه، انه شو تېزیسنینگ بدیعي افادهسی دیر. مثلاً، نوایی باشقهلرنی اېزیش، تلش حسابیگه بېحساب بایلیک تۉپلهگن آدملردن، گرچه او قارون بۉلسه هم، رستم بۉلسه هم، خلق ناراضی اېکنینی، اولر هېچ قچان کېلیشه آلمهگنلیگینی آچیق تأکیدلهیدی و «حیرتالابرار»ده یازهدی:
ایلگیده قارونچه بۉلیب گنج و مال،
تاپماق اېرور خلق رضاسین محال.
نوایی فکریچه حقیقت مظلوملر تامانده. مظلوملر و ظالملر، بایلر و کمبغللر آرهسیدهگی ضدیتلر تفتیشی بیلن هر کونی بند بۉلگن شاعر «حیرتالابرار» داستانینی کاغذگه توشیرر اېکن، اونینگ برچه باب (مقالت)لری چوقور اجتماعي مضمون کسب اېتیشیگه اېریشگن. بو اثردهگی برچه سلبي تیپلر حیاتده بار آدملر اېدی. شو بیلن بیرگه نوایی یوکسک سرعت بیلن یازر، اۉز فکرلرینی شعر بیلن افادهلشگه جدل اینتیلر اېکن، اونگه وقت یېتیشمهیاتگندېک، شعرلرینینگ بدیعي سویهسی اېسه او کۉزلهگن درجهده اېمسدېک تویولردی:
رشتهٔ اوقات چو کوتاه اېدی؛
کېلمهدی اول نوع که دلخواه اېدی.
بو نوایینینگ اۉزیگه، اۉز ایجادیگه طلبچنلیگی علامتی اېدی. شاعر اۉزیگه: احوال شوندهی اېکن، یازمهی قۉیه قالسنگ قندهی بۉلر اېکن؟ - دېگن سوالنی هم قۉیهدی و بونگه اۉزی جواب بېرهدی:
شعر که هم توشتی مېنینگ جانیمه،
اول اۉت بو تاش دورور جانیمه.
نې دې آلورمېن توتوبان برکینی،
ممکن اېمس خود توتاریم ترکینی.
نوایی شاعرلیک اۉز قسمتی اېکنینی، شعر یازیش جانیگه اۉت بۉلسه هم، تاش بۉلسه هم، بری بیر، او بیلن بیرگه بۉلیشینی، اونی ترک اېتیش ممکن اېمسلیگینی، یازمهسه خلققه ایتیشی کېرهک بۉلگن گپلری قالیب کېتیشی ممکنلیگینی، بونی اېسه او اصلا ایستهمسلیگینی اوقدیرماقده.
نوایی «حیرتالابرار»نی هجري ۸۸۸ ییلی یازه باشلب، شو ییلی توگللهدی. اثرنینگ بیتگن ییلی حقیده شاعر:
نقطهٔ تاریخی که، احسن اېدی،
سېکّیز و سېکّیز یوز و سکسن اېدی، -
دېیدی. بو میلادي حساب بیلن ۱۴۸۳ ییلگه تۉغری کېلهدی. اونی نوایینینگ شخصي کاتبی عبدالجمیل هجري ۸۸۹ ییلنینگ ربیعالآخر آییده، میلادي حساب بیلن ۱۴۸۴ ییل اپریل آییده آققه کۉچیریب بۉلگن. شاعر ۱۴۸۳ ییلنینگ اۉزیدهیاق «فرهاد و شیرین» داستانینی یازیشگه کیریشگن. ایش شو قدر تېز بارگن که، هجري ۸۸۹ ییل، مېلادي ۱۴۸۴ ییلنینگ باشلریدهیاق داستان یازیب بۉلینگن. بو اثرنینگ یازیلیش تاریخی حقیده نوایی داستان آخریده قوییدهگی بَیتنی بیتگن:
چو تاریخی ییلین آنگلهی دېدیم توز:
سېکّیز یوز سکسن اېردی داغی تۉقّوز.
شاعر «لیلی و مجنون» داستانینینگ یازیلیش تاریخینی هېچ قهیېرده قید اېتمهگن. عبدالجمیل کاتب داستاننینگ کۉچیریلگن ییلینی هجري ۸۸۹ ییلنینگ ذوالقعده آیی، میلادي ۱۴۸۴ ییلنینگ نوامبر آیی دېب بېلگیلهگن. «سدِّ سکندري» داستانیدن شو نرسه معلوم که، تۉرتینچی داستان - «سبعهٔ سیار»نی یازیشگه کیریشیش وقتیده نوایی جوده چرچهگن. شونینگ اوچون او معلوم مدت یازیش ایشینی تۉختهتیب، بیر آز دم آلماقچی بۉلگن و شوندهی قیلگن هم. لېکن بو دَم آلیش اوزاققه چۉزیلمهی، بېش۔اۉن کون دوام اېتگن، خلاص. اولوغ شاعر «خمسه» غایهلری، اۉبرزلری بیلن یشر، اولر اونگه تینچلیک بېرمس، اونی ایشگه، ینگی ایجادي پروازلرگه اوندر، صنعتکارگه تام معنادهگی دَم آلیش بۉلیشی ممکن اېمس اېدی. بیر آز هاردیق ضرورلیگی حقیدهگی باشقهلرنینگ مصلحتی هم شاعرنینگ قولاغیگه کیرمسدن، او ینه ایشگه کیریشهدی و «خمسه»نینگ تۉرتینچی داستانینی کاغذگه توشیره باشلهیدی. چونکه او بیران تصادف یوز بېریب، باشلهگن اولوغ ایشینینگ چله قالیشی («یریم یۉلده قالماق»)نی اصلا ایستهمس، بو مقصدگه یېتیشده هر کون، هر ساعتنی حسابلر اېدی:
نصیحت مِزاجیغه درگیر یۉق.
کوچوم یېتمس و اۉزغه تدبیر یۉق.
یریم یۉلده قالماق اېرور مشکل ایش،
منگه توشگن ایش کیمسهگه توشمهمیش.
نوایی اۉز داستانلرینی، خصوصاً «سبعهٔ سیار»نی آرتیقچه قیینلمسدن یازیب توگللهگنینی بیلدیرهدی:
یېتیشمهی کۉپ اول ایشته پنجهمغه رنج،
نصیب اۉلدی بېش گنجدین تۉرت گنج.
شو بیلن بیرگه بېش مینگچه بَیتدن عبارت بو داستاننی شاعر تۉرت آیده یازیب بیتکزگنینی («تۉرت آیدین زیاد اېمس») بیلدیرهدی و تاریخینی قوییدهگیچه بېلگیلهیدی:
گرچه تاریخی اېردی سېکّیز یوز
سکسن اۉتمیش اېدی، ینه تۉقّوز؛
آیی آننینگ «جماديالثانی»،
«پنجشنبه» یازیلدی عنوانی.
بو - میلادي ۱۴۸۴ ییلنینگ جون آییگه تۉغری کېلهدی. عبدالجمیل کاتب هم اونی شو ییلی آققه کۉچیرگن. نوایی رېجهسیگه کۉره، «سبعهٔ سیار» «خمسه»نینگ تۉرتینچی، «لیلی و مجنون» اېسه اوچینچی داستانی دیر. بنابرین، نوایی ۱۴۸۴ ییلنینگ مارچ۔اپریل، می۔جون آیلریده «سبعهٔ سیار» بیلن مشغول بۉلگن بۉلسه، «لیلی و مجنون» داستانینی «فرهاد و شیرین»دن کېین یازه باشلهگن و تماملهگن. یعنی اونی شاعر جوده قیسقه بیر مدتده - ۱۴۸۴ ییلنینگ جنوری۔فبروری آیلریده یازیب توگللهگن. شو ییلنینگ جون آییدن سۉنگ شاعر «خمسه»سینینگ سۉنگی داستانی - «سدِّ سکندري»نی یرهته باشلهگن و ۱۴۸۵ ییلنینگ بیرینچی یریملریده اونی هم یکونلهگن. دېمک، اولوغ شاعر ۱۴۸۴ ییل باشیده «فرهاد و شیرین»نی توگللب، شو ییلی «لیلی و مجنون» و «سبعهٔ سیار» داستانلرینی یازگن و ییل اۉرتهلریده «سدِّ سکندري»نی باشلهگن. شاعر خصوصاً ۱۴۸۴ ییل دوامیده مثلسیز درجهده ثمرهلی ایجاد قیلگن. شو ییلی او اۉرته حساب بیلن کونیگه کمیده ۵۰-۱۰۰ بَیتدن یازگن و شرق شعریتی ایجادي تجربهسیده یوکسک مهارت نمونهسینی کۉرستگن. یعنی نوایی بوتون ییل دوامیده بویوک ایجادي پفوس بیلن یشهگن و ایشلهگن. بنابرین، او «خمسه» داستانلرینی زۉرمهزۉرهگیلیک، کوچهنیش بیلن اېمس، حقیقي شعري الهام بیلن یرهتگن. پواېتیک شوق۔ذوق بوتون ییل دوامیده اونینگ همراهی بۉلگن.
تۉغری، نوایی «خمسه» اوستیده ایشلش آغیر بۉلگنیدن هم کۉز یومّهیدی. «خمسه»نی یرهتیش جریانیده او بېحساب قیینچیلیکلرگه دوچ کېلگن. بو ایشنینگ اۉز مشکللیکلری بۉلیشی هم طبيعي اېدی. اما هر قندهی قیینچیلیکلرگه قرهمهی شاعر تینمهی آلدینگه، مقصدگه تلپینگن، تیرمشیب بۉلسه هم یوکسکلرگه اینتیلگن:
طلب یۉلیده تالپینه، تیرمنه،
نې دشوار منزلغه یېتمک ینه!
لېکن بو ایجادي ایشنینگ اۉزیگه خاص خصوصیتی دیر. «خمسه» یرهتیشدېک مرکّب و، نوایی عبارهسی بیلن ایتگنده، «دشوار ایش»نینگ قیین بیر تامانی شونده که، ینگی «خمسه» یرهتماقچی بۉلگن آدم اۉز سلفلرینینگ «خمسه»لرینی حرف۔حرفیگچه بیلیشی، شو بیلن بیرگه اونینگ رواجیگه اۉزیدن ینگیلیکلر قۉشیشی کېرهک اېدی. نوایی «خمسه» داستانلرینی یرهتیشیگه قدر نظامي، خسرو دهلوي و باشقهلرنینگ شو تیپ اثرلرینی چوقور اۉرگنگن بۉلسه هم، لېکن او بو بیلن قانیقمهی، اۉز «خمسه»سینی یازیش جریانیده هم اولرنینگ اثرلرینی ینگیدن اۉقیب، ینگیدن مطالعه قیلیب تورگن. شو بیلن بیرگه نوایی خواه تاریخي موضوعده قلم تېبرهتمهسین، خواه فولکلور موضوعیده یازمهسین، اۉز سلفلری کۉرمهگن ادبیاتلرنی هم اۉقیشگه، خلق آرهسیدن هېچ کیم اېشیتمهگن قصه و افسانهلرنی هم تۉپلب، اولرنی اۉرگنیشگه، شو اساسده ینگی گپ ایتیشگه، ینگی قهرمانلرنی تاپیشگه، اولرنی یازمه ادبیاتگه آلیب کیریشگه، اۉز سلف۔استادلرینینگ کمچیلیک و خطالرینی تکرارلهمسلیککه، شعریت عمانیدن اولر تېرمهگن دُر و جواهرلرنی قۉلگه کیریتیشگه حرکت قیلگن. مثلاً، او ایکّینچی داستانیگه عاید فارسي، تورکي یازمه و آغزهکی منبعلرنی، تاریخ سبقلرینی اۉرگنر اېکن، اولر آرهسیدن مهارت بیلن «فرهادِ محزون داستانی»نی اجرهتیب، تنلب آله بیلدی. او اۉزیگه مراجعت قیلیب، اوّلا، تاریخ کتابلرینی اۉرگنیشگه («بورون جمع اېت نې کیم بۉلغهی تواریخ»)، اساسي دقّتنی فرهاد سیماسیگه قرهتیشگه («باریده ایسته بو فرخنده تاریخ») چقیردی. شوندهی چوقور علمي تحلیل اساسیده او محنت کیشیسی، عالیجناب فرهادنی ایکّینچی داستانینینگ باش قهرمانی قیلیب آلدی.
«سبعهٔ سیار» و «سدّ سکندري» داستانلرینی یرهتیشده هم شاعر شو خیل ایشلرنی عملگه آشیردی. نوایی دوریگه کېلیب تاریخ کۉپ جهتدن بوزیلگن، اۉزگرتیب یوباریلگن، موجود ادبیاتلرده اېسه بېحساب اۉز ارا اختلافلر بار اېدی. نوایی بحرام حقیده داستان یازیشگه کیریشر اېکن:
سۉزده تاریخ اختلافی بار،
عقلی تاریخنینگ خلافی بار، -
دېیدی و تاریخنی اۉزیچه اۉرگنیشگه، بحرام سیماسینی ینگیچه تلقین اېتیشگه، شو اساسده اۉز دنیاقرهشینی بېلگیلشگه بېل باغلهیدی. داستان آخریده شاه بحرام نوایینینگ توشیگه کیرهدی و اونگه خطاب قیلیب، اونینگ خدمتلرینی حلال بهالهیدی:
…بو که تاریخیمیز بیان قیلدینگ،
اېلگه احوالیمیز عیان قیلدینگ…
اۉزگهلر هم یۉنوب بو ایشگه قلم،
ایلهدیلر بو داستاننی رقم…
نې اېشیتگننی ایلهبان تصدیق،
قیلدیلر نظم، ایلهمهی تحقیق…
قصه کۉپراک اېکننی بیلمهدیلر،
ینه ایسترگه سعی قیلمهدیلر…
سېن بو ایشنینگ پَییغه چون باردینگ،
اېسکی دفتر بسې کۉپ اختردینگ…
نوایی فقط شاعر اېمس، عینِ وقتده بیلیمدان عالم هم بۉلگن. علمي تدقیقات بیلن شعري ایجاد «خمسه»نی یازیش وقتیده چنبرچس بیرلشیب کېتگن. بو حال شاعر اثرلرینینگ مضمونیگه مضمون قۉشگن، اهمیتینی آشیرگن. «سدِّ سکندري» داستانی مثالیده بونی ینهده روشنراق کۉریش ممکن.
«شاهنامه»، «الهي کمیدی»، «هفت اورنگ»، «اوروش و تینچلیک»، «فاوست» کبی بویوک اثرلرنینگ یازیلیشی جریانینی اۉرگنر اېکنمیز، بو جهانشمول اثرلرنینگ یوزهگه چیقیشیده حل قیلووچی نرسه یازووچینینگ محنتی، اونینگ شخصي فداییلیگی، اۉزیگه نسبتاً طلبچنلیگی، ایجادي موقعیتی اېکنینی قید اېتیشگه و تن آلیشگه تۉغری کېلهدی. حقیقي صنعتکارلرگه خاص طرزده نوایی هم ایجادنی ایجادکارنینگ اۉزیگه هم کتّه بهره کېلتیرووچی محنت دېب توشونگن و اونی جوده اېرته بۉینیگه آلیب، عمر بۉیی، اینیقسه، «خمسه»نی یرهتیش چاغیده شو توشونچهگه عمل قیلگن. بو دورده نوایینینگ آرزوسی باشقه همه ایشلردن، شو جملهدن، باش وزیرلیک مقامیدن هم قوتولیب، فقط شو اثرینی یازوش بیلن شغللنیش اېدی. «فرهاد و شیرین»ده نوایی یازهدی:
فراغت کنجیده بیر گۉشه توتسم؛
مېنی اېل، مېن دغی اېلنی اونوتسم.
باری اشغالدین شاه توتسه معذور،
که بۉلسم سۉز دېمک شغلیغه مأمور.
اگر ایتگن شرایطی یرهتیلسه، هېچ کیم اونگه خلل یېتکیزمهسه، نوایی ییگیرمه تۉرت ساعت دوامیده کېچه۔کوندوز ایشلشگه تیارلیگینی اثرلرینینگ غایوي۔بدیعي سویهسینی اېسه اېنگ یوقاری نقطهگه آلیب چیقیشی ممکنلیگینی ایتگن:
ییگیرمه تۉرت ساعت کېچه۔کوندوز
ییگیرمه تۉرت دَم اورسم نفس توز،
کیم اندین وقتیمه یېتسه حضورې.
بیراودین تاپمهسه کۉنگلیم فتورې، -
رقم قیلغان پریشان نامهلردین،
یازیلغان ربطی یۉق هنگامهلردین -
همانا تېزتک ایلب قلمنی،
روانراق تارته آلغهیمېن رقمنی.
هم اۉلغهی بو رقمدین صنعتی کۉپ،
هم اۉلغهی صنعتیده دقّتی کۉپ.
نوایی بو مسألهده شاهگه هم مراجعت قیلگن، اما نتیجه چیقمهگن. عاقبتده شاعر دولت، جماعت ایشلری بیلن ایجادي ایشلرینی قۉشیب آلیب باریشگه مجبور بۉلهدی. او کۉپراق کېچهلری یازر («که ایلب تونلر اویقو حرام»)، اویقو حسابیگه «عجبدین عجب» اثرلرینی شکللنتیرر، بیری توگشی بیلن ایکّینچیسی اۉزی کاغذگه دُرّ و گوهر بۉلیب تۉکیله باشلر، بوندن ممنون شاعر هاریب چرچهگنینی بیلمس اېدی.
«خمسه» داستانلرینی یرهتیشدهگی ینه بیر مهم لحظه نوایینینگ «خمسه» یرهتیشدن جوده کتّه مقصدلرنی کۉزده توتگنی، اۉزینینگ اېنگ اولوغ غایهلری («اولوغ کاملر»)نی شو اېپیک شکلدهگینه کېنگ افادهلش امکانیگه اېگهلیگینی چوقور توشونیب، اۉزینینگ بوتون مهر۔محبتی بیلن بو ایشگه قۉل اورگنی، اونده بو اثرنی یرهتیشگه اشتیاق اثر آخریگچه ذرّهچه بۉلسه۔ده سۉنمهگنی دیر. «حیرتالابرار»ده جمعیت احوالی و ترقیاتی، کیشیلرنینگ خُلق۔اخلاقی بیلن باغلیق برچه فکرلرینی شاعر اۉز نامیدن ایتگن، اثر مرکزیده اۉزی تورگن بۉلسه، «فرهاد و شیرین»ده اۉزینینگ محنت کیشیسی، حقیقي پاک انسان توشونچهسی بیلن باغلیق قرهشلرینی فرهاد و شیرین سیمالری آرقهلی گودهلنتیرهدی. «لیلی و مجنون»ده نوایی عدالتسیزلیک اساسیگه قوریلگن اجتماعي توزوم شرایطیدهگی انسان فاجعهسینی تصویرلهیدی. اولرگه اۉزینی قلباً جوده یقین توتیب، اۉزی بې نهایه تأثیرلنیب، بعضاً اېسه اۉزینی شو قهرمانلری بیلن بیر جان بیر تن حس قیلیب یازهدی. داستان آخریده شاعر شو قصهنی «ییغلهی۔ییغلهی توگتدیم آخر» دېیدی که، بونده جوده کتّه معنا بار. «سبعهٔ سیار»ده شاه بحرام سیماسی آرقهلی دورینینگ پادشاهی سلطان حسیننی کۉرسه، بو اثردهگی حکایهلرده اۉزبېک خلق معنوي بایلیگینی، اونینگ آرزو۔امیدلرینی کویلهیدی. «سدِّ سکندري» داستانیده اولوغ شاعرنینگ اجتماعي۔سیاسي قرهشلری، عدالت، معرفت بیلن باغلیق توشونچهلری اۉزینینگ اېنگ مکمل تصویرینی تاپیشی کېرهک اېدی. نوایی بوتون حیاتی دوامیده شوندهی قرهش و غایهلر بیلن یشهگن اېدی. اونینگ اوچون اوشبو غایهلرنی شعري۔بدیعي گودهلنتیریش او قیلیش لازم بۉلگن ایشلرنینگ اېنگ مهمی و اساسيسی اېدی. شو سببلی او اۉز آنه تیلیده «خمسه» یرهتیش بیلن عالي مدعاسیگه یېتهجگینی افادهلب، اۉزیگه اۉزی:
- که بو ملک ارا قهرمان بۉلغهسېن.
اولوس ایچره صاحبقران بۉلغهسېن! -
دېب هیقیرر اېکن، او حق اېدی. شونینگ اوچون «خمسه»نی موفقیتلی توگللش حقیدهگی ایستک اونی دایم آلدینگه یېتکلردی و شاعرگه چېکسیز الهام بغیشلر اېدی. اۉبرزلی قیلیب ایتگنده، او گاه اۉز قهرمانلری قیافهسیگه کیریب، گاه اولرگه جوده یقین توریب قلم تېبرهتر، هر بیر داستانینی، هر بیر بابینی بیتیرگنده اۉزینی مقصدیگه تاباره یقینلشگن حس اېتر اېدی.
«خمسه»نینگ یوزهگه کېلیشیده نوایی زمانداشلری، «خمسه» یازگن یا که بو ژانردهگی بیران جواب ایتگن قلمکشلر، شعریت اخلاصمندلری هم کتّه ایجابي رۉل اۉینهگنلر. بونده عبدالرحمن جامي قندهی رۉل اۉینهگنیگه یوقاریده تۉختهلیب اۉتدیک. نوایی هر داستانی باشیده بو اولوغ دها مدحیگه مخصوص بابلرده مدح اۉقیشی بېچیز اېمس. نواییدن سَل بورون اشرف، خواجه کرماني کبی شاعرلر هم «خمسه» یازگن و نوایی اولرنینگ «خمسه»لری بیلن هم یقین تنیش اېدی. شونینگ اوچون «محاکمةاللغتین»ده نوایی «لیلی و مجنون»نی یرهتیشده خواجونینگ «گوهرنامه» ناملی، «سبعهٔ سیار»نی یازیشده اشرفنینگ «هفت پیکر» ناملی داستانلریدن هم تأثیرلنگنینی قید اېتر اېکن، بونده معلوم حقیقت یۉق اېمس.
شو بیلن بیرگه نوایی «مجالسالنفایس» تذکرهسیده اۉز زمانداشلریدن علي آهي، کاتبي، فصیح رومي، مولانا درویش علی، خواجه حسن، مولانا عبدالله، امیر شیخیم سهیلي، خواجه اعماد کبی اۉنلب خمسهنویسلرنینگ ناملرینی ذکر اېتهدی. مثلاً، بولردن امیر شیخیم سهیلي بیلن نوایی شو قدر یقین بۉلگن که، اونگه «مجالسالنفایس»دهگی اوچینچی مجلسدن جاميدن کېین ایکّینچی اۉریننی بېرگن. بو اۉرینده نوایی سهیلينی مقتب کېلیب، سۉزینینگ آخریده: «اوّلدین آخرغهچه فقیر بیله التفات و اتحادی کۉپ موندین آرتوق تعریفین قیلینسه، اۉزومنی تعریف قیلغاندېک بۉلوردین قۉرقوب، اختصار قیلیندی» - دېیدی. سهیلي هم عنعنوي «خمسه»نینگ «لیلی و مجنون» سوژهسیگه جواب یازگن اېدی. نوایی «خمسه»سینی توگللهگچ، پادشاه حسین بایقرا هم اونی غایت ایلیق کوتیب آلگن.
نهایت، نوایی «خمسه»سینینگ وجودگه کېلیشی دوامیدهگی اېنگ کتّه طبيعي قیینچیلیکلردن بیری - بو تیل مسألهسی دیر. نواییگچه یرهتیلگن برچه «خمسه»لر فارسي تیلده بۉلیب، اۉزبېک تیلیده بو تیپدهگی اثرنی یرهتیش جوده کۉپ علمي، سیاسي، ادبي، لینگویستیک توشونچهلرنی شو تیلده افادهلش دېگن گپ اېدی. نوایی بو ایشگه جوده قتّيق کیریشدی. او اۉز اثرینی یرهتیشده فقط ادبي تیل یا که بیر شېوه امکانیتلری بیلن چېکلنمهدی. او اۉزبېک تیلینینگ برچه شېوهلریگه خاص نازکلیکلرینی کشف اېتیشگه اینتیلدی. «خمسه» طفیلی اۉزبېک ادبي تیلی اۉزینینگ ینگی و مکمل قیافهسیگه اېگه بۉلدی. کۉپگینه مفهوملرنی اېسه نوایی اۉزی یرهتدی. شونینگ اوچون «خمسه»نی یرهتیش بیلن باغلیق قیینچیلیک و تۉسیقلر اوستیده گپ بارر اېکن، تیل بیلن باغلیق احوالگه نوایی علیحده تۉختهلهدی. نوایی فکریچه، هر قندهی کیشینینگ باشقهلر بیلن سۉزلشهدیگن کوندهلیک آنه تیلی عادتدهگی، کۉپ مرته تکرارلنهدیگن حادثه بۉلیب، اونگه آدملر کۉپده اعتبار بیلن قرهمهیدیلر، قندهی اۉنگ کېلسه شوندهی گپلشهدیلر. آدمگه گپ۔سۉزیدهگی کمچیلیکلر اونچه بیلینمهیدی. گۉیا هر کونی ایشلهتیلهدیگن، تلفظ اېتیلهدیگن سۉزلر، گپلر کیشینینگ فرزندیدېک، اۉز اعضاسیدېک. لېکن گپلشوو تیلی بیلن ادبي تیل اۉرتهسیده کتّه فرق بار. سۉزلرنینگ آغزهکی تلفظیده کۉپ دودوقلیک، نامکمللیک («لکنتلر») بۉلهدی. ادبي اثرده شاعر اولرنی توزهتیشی، سۉز و عبارهلرنی تۉغری قۉللشی و تلفظ اېتیشی، ادبي تیلگه کۉچیریشده اۉزیگه طلبچن بۉلیشی، باشقهلر بیلن مصلحتلشیب توریشی، بو حقده تیلنی یخشی بیلهدیگن آدملرنینگ گپلریگه قولاق سالیشی، بیر سۉز بیلن ایتگنده، تیلگه نهایتده احتیاط بۉلیشی ضرور. نوایی اۉزینینگ بو فکرلرینی «سد سکندري» داستانینینگ آخریده قوییدهگیچه کانکرېتلشتیرهدی:
توزهلدی بو نظمینگ بسې سرسری،
ینه تورکی الفاظ انگه بیر سری،
که هر نېچه کیم دقّتی بار دور،
تلفظ ارا لکنتی بار دور.
سۉزونگنی که یخشی کۉرورسون اۉزونگ،
کۉرونمس یمان، چون اېرور اۉز سۉزینگ.
قاشینگده سېنینگ گرچه کۉپ وزنی بار،
چو بار اۉز سۉزینگ، - یۉق انگه اعتبار،
که سۉز زادهٔ طبع و فرزند اېرور،
چو فرزند اېرور، جانغه پیوند اېرور…
بېش یوز ییللیک تاریخ شوندهی گواهلیک بېرهدی که، چیندن هم علیشېر نوایی «خمسه»سینینگ یرهتیلیشی اۉزبېک خلقی مدنیتی تاریخیدهگی اېنگ کتّه واقعهلردن بیری حسابلنهدی. بو اثرنینگ یازیلیشی جریانینی اۉرگنیش ایجادکارلر اوچون کتّه مکتب. نوایی «خمسه»سی اوّلا، اۉز دوری اجتماعي سیاسي و مدني حیاتینینگ قاله بېرسه نواییدهگی نایاب شعري استعدادنینگ محصولی. شو بیلن بیرگه بو ادبي یادگارلیک جهان ادبیاتینینگ اېنگ یخشی، اېنگ اولوغ نمونهلری کبی همه دورلرنینگ، همه خلقلرنینگ همده برچه اولادلرنینگ سېویملی و ارداقلی اثری بۉلیب قالدی. اونینگ کۉپ تیللرگه ترجمه قیلینگنی و قیلینهیاتگنلیگی هم شوندن دلالت بېرهدی.
____________
[۱] بو حقده نوایی استاذی سید حسن اردشېرگه یازگن شعري مکتوبیده معلومات بېرهدی.
منبع: «شرق یولدوزی» ژورنالی، ۱۹۸۵۔ییل، ۹۔سان.
مؤلفنینگ باشقه مقالهلری
کۉپ اۉقیلگن مقالهلر
-
محمد عالم کوهکن شعرلریدن نمونهلر
دوشنبه ۴ جوزا -
-
اۉزبېکستان اۉزبېک ادبي تیلیدهگی ایریم قۉپال سۉزلرنینگ فهرستی
سهشنبه ۱۹ جوزا -
مېنی هم تورتیب قۉی، اېرته اویغانسنگ...
دوشنبه ۱۸ جوزا