آنه یورت
جمعه ۱۹ سرطان
-
-
اۉزبېک ادبیاتی ← حکایه
-
جمعه ۱۹ سرطان
آنه یورت
بو حکایه - آدملر، واقعهلر، حادثهلر حقیده اېمس. بو حکایهنینگ قهرمانی - قیشلاق. هه، عیناً قیشلاق.
او نازلنهدی، چپّر اورهدی، بغریده بارینی مهیا قیلهدی، گاها تۉرسهییب۔خۉمرهیهدی، خلص، بیر تیریک جانذات نیمهایکه قیله آلسه، برینی او هم قیلهدی.
اوّللری اونینگ اۉز فعل۔اطواری، اینجیقلیکلری بارلیگینی بیلمس اېکنمن، اېندی اۉیلهسم، بیر جانلیدن سیره کم اېمس - یسلنگن باغ۔و راغلری، اۉینب آققن روان سوولری، بېپایان دلهلری۔یو شینچلی اویلری بیلن الّهقچان تیلگه کیریب، مېنگه بیر نیمهلرنی سۉزلب هم اولگوریبدی.
* * *
بیر محللر اونینگ بغری قَیناق، قویاشی جزیرهمه، سووی کوموش، اۉزی غایت سخي اېدی. یازنینگ ایسّیق، دیم کېچهلریده بېدهزارلر، اېکین یېرلری، توت شاخلری۔یو چنگ باسگن اوزومزارلر اوزره یېنگیل شام قۉنگنیده، اویلردن چیقهیاتگن اېلس۔اېلس شاوور موسیقهسینی خاطرهمگه یازیب آلگن اېکنمن. ایوانیمیزده سیمگه آسیغلیق اېسکی رادیو بۉلر اېدی، آته ایشدن کېلگن، سینگیللر سۉریگه قیزیل یۉللی دسترخواننی یازیب بۉلیشگن، قیدندیر پیازداغ ایسی، بالهلر قیی۔چووی کېلر، عجایب بیر آهنگ ترهلردی:
برنالر ایچره برنا، رعنا،
گُلمیسن، گلیارمیسن؟
همه گُللردن اعلی، رعنا...
شو شام محلی آپّاق گُللهگن اۉریک آقریب کۉزنی قووانتیرسه، ایسینی شباده اطرافگه یایسه، دلهدن قَیتهیاتگن چاپیقچیلرنینگ قییقیریشلری، سیگیر معرهشی۔یو پقیر درهنگی هم اېشیتیلر، چونکه کۉپچیلیک کونیگه ایکّی محل سیگیر ساغردی. هواده سوت ایسی هم انقیب کېتردی، سیگیر چېلکنی تېپیب اغدرگن بۉلسه کېرهک...
تامگه تیرهب قۉییلگن اېسکی شاتی، بیر چېتده یاتگن ارابه گوپچهگی، قیشلاق چېتیدهگی یاووایی قمیش۔و قاوغهلر آرهسیده بېآزار جانذاتلر قوونب اۉینب یوریشگندهی تویولیشی، بولرنینگ بری آی نوری اېلنگن کېچهلرده خاندانلرگه کیریب کېلیب بېآزار مۉرهلشی قیزیق. آدملر درختلرگه، حیوانلرگه گپیریشگنی اوندن هم عجایب. سوت تۉله پقیرنی تېپیب اغدرگن سیگیرنی خودّی آدمدهی کاییگن، شیوهلب اېزیب یاققن یامغیرلرگه، شماللرگه، جزیرهمهلرگه سۉزلهگن کیشیلر بۉلر اېدی. یامغیرلری یاقیملی، تۉنکه کۉچیرر شماللری هم اۉینب۔قوونب اېسگندهی، حتا قیشده قلین یاققن قارلری هم ایلیقدهی تأثرات قالدیریبدی.
او محللر کۉچهلر حاضرگیدهی تېکیس و روان اېمس، کوز۔و قیشده لای۔باتقاق بۉلیب یاتردی. بهار بۉتنهلریده درخت گُللری آقیب کېلگنی، دهنهگه تۉپلنیب، گِردابلرده چیر۔چیر ایلنگنلری – همهسی یادیمگه مُهرلنگن.
قیشلاقنینگ ینه بیر عجایباتی شونده اېدی که، قَیگه اۉینب کېتسک هم او یېرده بیر تنیش کیشی چیقر اېدی. دلهلر اداغیده بېپایان باغلر بۉلردی، مېوهلرینینگ طعمی حاضر بېنهایه شیرین تویولهدی. هلی پیشیب اولگورمهگن خام مېوهلرینینگ سووینی آقیزه۔آقیزه یېر اېکنمیز، باغ قراوولی یا ایشچیسی کېلیب قالسه اونی تنیردیک، یاکه او بیزنی تنیب آلیب «های فلانچینینگ بالهسی، آتهنگگه اَیتهمن» دېب پۉپیسه قیلردی. بیر کونی یاش بالهلر اۉینب باشقه قیشلاققه باریب قالگنیمیزده او یېردهگی بېگانهلیکلرنی کۉریب حیران بۉلگنیمیز هم اېسیمده. باشقه قیشلاقده بیرانته تنیش کیشینی اوچرهتمهدیک، آدملری هم بیزنی تنیشمهدی، قَیتهنگه «کیمنینگ بالهسیسن؟ بو یېرلرده نیمه قیلیب یوریبسن؟» دېیه کاییب بېریشدی، قدردان قیشلاغیمیزگه قَیتگنیمیزده اۉزیمیز بیلگن توپراغی اوپهدهی کۉچهلر، ایسّیقده هنسیرهگن اېکینزار دلهلرگه یېتیب آلیب سویونگنلریمیز هم اېسیمده. اېندی بیلسم، اۉزینینگ قدرینی یاش آنگیمگه اۉشه طرز مقابل قیلگن اېکن.
آدملر قیشلاق بیلن اویغونلشیب کېتگنینی هم اَیتهی می؟ کوچوکچهسینی زمبیلگه سالیب کۉتریب کېتهیاتگن، قوم اۉینب اۉتیرگن یاکه درخت شاخلریگه چیقیب آسمانگه قرهب قیچقیرهیاتگن بالهچهلر، کېنگ گُلدار کۉیلک کيیب آلگن جُوانلر، جمهلکساچ قیزچهلر، مۉیلاو (بروت)ی اېندی سبزه اوره باشلهگن، قۉلینی کۉکسیگه قۉییب سلام بېریشنی اۉرگنیب آلگن، تۉی۔مراسملرده بېمنت دستیارلیک قیلهدیگن نودهدهی۔نودهدهی اۉسپیرینلر... بولرنینگ بری قیشلاققه یرهشیغلی بېزهک بۉلیب، اۉشه عمومي منظرهگه عجایب بیر نقش بۉلیب توشیبدی.
او محللرنینگ آلدی کیشیلری۔چی؟ کۉچهلرنی تۉلدیریب۔تۉلدیریب، بلند آوازده گپلشیب توریشمسمیدی؟
* * *
اۉزینینگ قدرینی مېنگه راسمنهسیگه کۉرسهتیب قۉیگنیده، اېندیگینه عقلی تۉلیشهیاتگن ییگیتچه اېدیم.
بیلهسیز می، کیمنیدیر ساغینسنگیز، خَیالینگیزده او باشقهچه بیر طرزده نمایان بۉله باشلهیدی. قیافهسی اۉزگریب قالهدی، کۉنیکیلگن چیزگیلر قویوقلشیب۔یاروغلشگندهی تویولهدی، ساغینگن کیشینگیزنینگ کولیشلری، گپیریشلری شو قدَر سوییملی و عزیز بۉلیب جانلنهدی که، عقلینگیز شاشهدی. دیدارلشگنینگیزده تۉییب۔تۉییب تېرمیلیب آلهسیز، کېین سَل وقت اۉتیب ساغینچ تشنهلیگی باسیلگچ، او سیما خیرهلشیب، ینه عادتي قیافهگه ایلنهدی.
او هم خَیالیمده انه شونقه جانلنه باشلهدی.
گپیرهدیگن بۉلیب جانلنگنیگه نیمه دېی؟
یۉق، آدمگه اۉخشب لسان ایله گپیرمس اېدی. توریش۔تورموشی، وضعیتی، کۉرینیشینینگ اۉزی آنگیمگه بیر نیمهلرنی سۉزلردی.
قلبیمنینگ ایچ۔ایچیدن صدالنردی۔ده.
توشونهیپسیز می؟ هر جهتدن تۉکین، هېچ نیمهدن کمچیلیگی یۉق بیر حیات ایچیدهمن۔و لېکن او یۉق اېدی، اونینگ یۉقلیگی منه شو تۉکینلیک لذتینی کېتکیزر، یورهک اۉشه عزیز، قدردان مکاننی قۉمسهیوېرردی.
اۉشه ایلانایزی یۉللر، آرهلریده شمال اۉینهگن قمیشلر، باغلر، درخت شاخلریگه تیرمشگن بالهکهیلر...
* * *
بو آرهده، یېر۔و آسمان آرهلیغیده عمر اۉتگنی سیین، او قورغور اۉزینینگ قدرینی ینه کۉرستدی.
او گاه آتهم، گاه آنهم، گاه سېوگیلی دلدار، گاه دۉست، گاه قوم۔و قرینداش قیافهلریگه کیرهباشلهدی. انه شونقه تاولنیشلری بیلن ییل اۉتگنی سهیین مېنی اۉزیگه مفتون اېتیب، چارلهیوېردی.
اې واه، آتهم جوده محنتکش، کمسوقوم کیشی اېدی. بهارلرده بیزلرنی یانیگه آلیب یېر چاپر، محنت قیلر، حاصل یېتیشتیرر... اۉشنده اوزوم شیرهسیگه یاپیشیب آلگن عسلاریلر یوز۔قۉلیمنی چقیب آلگنیگچه اېسیمده. حتا اۉشه چقیشلری هم حاضر بېآزار تویولگنیگه، ذوقیمنی کېلتیرگنیگه نې دېیین؟ آتهم گاها بیزلرنی یانیگه اۉتیرغیزوالیب، حیاتنینگ ناتېکیسلیکلری۔یو مشکلاتلری حقیده نصیحتلر قیلر اېدی، قرهسم، قیشلاق هم اۉز تیلیده اۉشندهی نصیحتلر قیله باشلبدی.
محنتدن چرچهگن آته کبی بیر دَم هارغین یانباشلهگن، بۉیی چۉزیلیب، کوچگه تۉلیب کېلهیاتگن اۉغیللریگه بیر دَم کۉنگلی کۉتریلیب باققن بۉلسه نې تانگ؟
بیر بارسم، لبیده مېن اۉینهگن حوض یاقهسیدهگی باغ، شاخلری قویوق تاللر، زاوور اوستیگه قوریلگن، یاغاچ اوستیگه تخته۔یو قمیش تۉشهلیب، اوستیدن توپراق باستیریلگن کۉپریک هم، او یېردهگی یاووایی بهیلر هم یۉق. همهیاق سرانجام۔سرشته، چیرایلی، ترتیبلی، اما مېن کۉرگن منظرهلر یۉق۔ده!
اخیر، اولر هم الّهقنچه واقعهلرگه گواه اېدیلر۔کو؟
او کۉپریکنینگ قچان قوریلگنینی بیلمهیمن. اما نیمه اوچون آنگیمده منظرهلر حاصل بۉلماقده؟ آق یختک کيیب آلگن کیشیلرنینگ زاوور اوستیگه خاده تشلب قمیش باسیشلرینی، کېتماننی گوپیللهتیب اوریب، کۉپریککه چیم باستیریشلرینی کۉرهیاتگنیم عجب.
* * *
منه، بهار هم کېلدی.
گُلتۉکر شمالی بات۔بات شدّت اورماقده.
راستینی اَیتسم، کېچهلری شمال اېسگنیده هلییم تشقریگه چیقیب کېتهمن. اما یورتیمنینگ شماللرینی تاپالمهیمن. یامغیرلر یاققنیده هم چیقیب آلهمن، یوزیمنی توتسم - تفتی باشقه. اۉزیمنینگ یامغیرلریمنی شونقنگی ساغینهمن که! حتا توپراغی هم باشقه تویولهدی، اۉز توپراغیم میینراق، ایلیقراق، تفتلیراقدهی، بونده اۉسهدیگن اۉتلر ضعیفراق، رنگپرراق، اۉز یورتیمنینگ توپراغی حیات بخش۔و جانلیراقدهی، حتا هواسی هم میینراقدهی تویولهدی.
«اې شمال، تقیر کۉچهلردن اېسه۔اېسه، خس۔چۉپلرنی تازهلب، اوییب کېتمسمیدینگ، ینه بیر باره اېسهقالسنگ۔چی»، دېگیم کېلهدی.
«یامغیرلر، ینه بیر شرّاس قۉیسنگیز۔چی، گُللرنی تۉکیشینگیزنی۔یو سوولرده پوفکچهلر حاصل قیلیشینگیزنی شو آن ینه بیر کۉرسهیدیم!
بولوتلر، اویور۔اویور سوریلیب کېلسنگیز۔چی، اۉشه کېلیشلرینگیز ایله اۉزگه هوالرنی، بېپایان دشت۔و توزنینگ یاووایی ایسلرینی آلیب کېلردینگیز۔کو، اخیر؟!»
شونده بیلسم، مېن اونینگ جمالینی ایزلر، قۉمسر اېکنمن. رزم سالسم، او جودهیهم چیرایلی اېکن!
سۉلیم و سولوو وادي ارا بیر تامانی تاغلر، بیر تامانی دشت۔و دله اوزره یسلنگن، گُل۔چېچک تققن بیر نازلی سولوودهی اېکن. مېنینگ عمریم اۉتگنی سیین اونینگ یاشریب بارهوېرگنیگه نیمه دېیین؟ حاضر حتا کلتک آلیب مېوهسینی قاققنیم درختلریگچه اچینهمن، اۉشنده آزار بېرگنمیکینمن، دېیمن. تندورلریگچه ساغینهمن، ایچیده قیپ۔قیزیل غۉزهپایه چۉغی لنغیللهگن، اوچبورچک سمبوسهلری، جیزّه سالینگن نانلری۔یو قیزریب۔بۉرسیللب پیشگن پتیرلریگچه کۉرگیم کېلهدی. باسیب قۉییلگن غۉزهپایه اویومی آرهسیدن بۉی چۉزیب، بیر کېچهده آپّاق گُللهگن بادام کۉز آلدیمده جانلنهدی. کېچهلری کۉکده اوچگن تورنهلر اۉزیمنی شونده قالدیریب، خَیالیمنی اۉشه یاقلرگه آلیب کېتهدی: تورنهلر قطاریده، تېپهدن توریب اېگیلیب۔بورهلیب آققن سوولرینی، تیغیز یشیل باغلرینی، توپراق یۉللرینی۔یو شمال سوپوریب کېتگن کۉچهلرینی کۉرگندهی بۉلهوېرهمن.
اۉشه آرهلرده اینگیچگه، اوزون بۉیلی بیر اۉسمیر مېنگه قرهب تورگنگه اۉخشهیدی.
یقینلشیب تنیب قالهمن: او اۉزیم بۉلیب چیقهدی. مېنگه اۉیچن باقهدی، «کېلسنگ۔چی یانیمگه» دېسم، باش چهیقهیدی. اۉزگریب هم تورهدی، گاه بالهلیک اۉرتاقلریمگه، گاه خالهمگه، عمهمگه، قوم۔و قرینداشلریمگه، قۉشنیلریمگه، همیورتلریمگه ایلنهدی.
مېنی کایییدی، ارزلهیدی، کۉزیده یاشی سیلقییدی، خفه بۉلیب «نیمه قیلیب قۉیدینگ... اۉزینگنی؟» دېب سۉرهیدی آنهمنینگ تاووشی بیلن.
«منه شو بادام نودهسیدهی گُل آچگن چاغینگده بغریمدن اوزیلیب کېتگن اېدینگ، ساغیندیم۔کو سېنی؟» دېیدی خالهم کبی.
«یۉللریمنی آیاق آستینگگه تۉشهی، درختلریمنی اېگهی، شمالیم۔و یامغیریم ساغینچ قۉشیقلرینی کویلهسینلر دېسم، بغریمده یۉقسن۔کو؟» دېب چارلهیدی مېنی.
«سېنی بیلگنلرنینگ کۉپی دنیادن اۉتیب کېتیشدی، معرکهلرده کۉرینمهدینگ۔کو» دېب خفه بۉلهدی.
بیر قرهسم، سحر اېشیگیمنی قاقیب کېلیبدی: یامغیر آستیده ديدیرهب توریبدی. کیرمهیسن می اویگه دېسم، باش چهیقهیدی: «یورهقال... سېنی آلیب کېتگنی کېلدیم. عمهنگ اۉتیب قالدی...»
بیر قرهسم، آنهم بۉلیب توپراق یۉلدن آرتیمدن اېرگشیب کېلهیاتیر، «کېتمه، بالهم!» دېیه...
«خالهنگ قریب قالدی... اۉزیم هم... کېتمه!..»
بیر قرهسم، عمکیمگه ایلنیبدی، قۉلیده عصاسی، یېلکهسیده تۉنی، کفتینی کۉزیگه سایبان قیلیب یۉلیمگه قرهب توریبدی: «بالهم، کېکسهیدیم، سویکلریم ققشهیدی... کېلیب بیر کۉریب کېتسهیدینگ. کیم بیلسین، دیدار ینه نصیب قیلهدی می۔یۉق می؟»
«قره، بالهجان، اوزوملرنینگ برگلری قیپ۔قیزیل توس آلدی، کوز اونی قرمزی رنگگه بۉیب قۉیدی. آرهسیده حسینيلری آلتیندهی تاولنیب توریبدی. ایکّیتهسینی سېنگه ایلینیب، قوش چۉقیمهسین دېیه لتّه بیلن اۉرهب قۉیگنمن، آغزینگ تېگیب قالسین دېب...»
انه شونده... اۉشه قوشلریم گور اېتیب هواگه کۉتریلهدی، سماده ایلنیب چرخ اورهدی.
قیشلاق اېسه ییغلهیدی.
«اولوغلریم دنیادن اۉتیب کېتیشدی۔کو، سېن قیدهسن؟
دۉستلرینگ هم کپ۔کتّه کیشی بۉلیب قالیشدی... کۉچهده کۉرسم، چاپیب باریب یېلکهسیدن آلیب سۉرهشهمن، سېن یۉقلیگینگده اۉشهلر هم کۉزیمگه اۉتدهی کۉرینهدی۔ده.
حتا آسمان هم سېنی سۉرهیاتگنگه اۉخشهیدی. «بیر بالهنگ بۉلردی، قویاشده قارهیگن، قارهمغز. شفتالو شاخیگه چیقیب آلیب راسه قیچقیرهدیگنینگ... اۉشه قنی؟» دېیدی.
یامغیرلر ایزینگنی سۉرهشهدی، «سوولرنی ساچیب اۉینهیدیگن بالهنگ قیده» دېیه.
درختلر مضطر۔مضطر توریشهدی، «مېوهلریمیز پیشگنیده شاخلریمیزنی اېگیب۔اېگیب یېیدیگنینگ یۉغ۔اَ؟» دېب؟
شماللر صدالنیشهدی: «اېسگنیمیزده بیزگه قۉشیلیب قیچقیریب چاپهدیگن کیچکینهنگ نېگه کۉرینمهیپتی؟»
تامگه تیرهب قۉییلگن اېسکی شاتی هم سېنی سۉرهسه، مېن نیمه قیلهی؟"
* * *
جان آلغووچی او نازنین انه اۉشندهی طرزده مینگ اېوریلیب، مینگ اۉرگیلدی، هر سفر هر خیل قیافهده جانلنیب، شونقنگی کۉپ نرسهلرنی آنگیمگه مقابل قیلدی که!
یۉقسه، اېل قطاری، عادي بیر قیشلاق۔ده، مثلاً، تاغ یانبغیرلریده اوندن یوز کرّه سولووراق باشقه قیشلاقلر هم بار، اما اۉشهنینگ جلوهلری جانیمنی قیینهسه نیمه قیلهی؟
کیشیلر هم الّهقچان باشقه قیافهگه کیریب آلیشیبدی – همهسی عجایب، بېنهایه یخشی آدملرگه ایلنیشیبدی.
مادامیکه، یخشی کونینگده قوونب، قیین کونینگده یوکینگنی کۉترگن اۉشه کیشیلر قطاریده اېمس اېکنمن، بیر کونی شمالینگگه ایلنیب اوستینگدن یېلیب اۉترمن، مونسیم!
«اۉغیلگینهم شمال بۉلیب کېلدی» دېب سویونرسن، اۉتلاقلرینگگه قۉنگن شودرینگ مثالی کۉز یاشلرینگ ارا.
شمالگه ایلنگنیمده، اۉزیمنینگ اویور۔اویور بولوتلریمنی هم سوریب کېلرمن، اونومدار توپراغینگ اوزره هېچ بۉلمهسه یامغیر بۉلیب یاغهی دېب؟
یامغیر آلدیدن بیر نفسگه همه یاق جیمیب قالهدی. بیلهمن، حاضر هم شوندهی: ققرهگن تندورلر، سرغهیه باشلهگن اېکینلر، تورلی۔تومن مېوهلی۔یو مېوهسیز درختلر، اۉتلر، قوشلر... همهسی حیات بخش یامغیر یاغسهیدی دېب بیر نفس جیم قالیشگندهی.
انه شونده مېن هم یاغه باشلرمن توپراقلرینگ اوزره، بغرینگگه تمامیله سینگیب کېتیش اوچون!
بیر کونی شو قدردان توپراغینگ اوزره بیر اۉت، بیر میسه بۉلیب اونیب چیقیش اوچون... عزیزیم مېنینگ!
انه اۉشنده... ینه بیر جانبخش قۉشیق ترهلر، آق گُللرگه بورکنگن نودهلرنی اېگیب۔اېگیب، گُل کاسهلرنی تۉکیب۔تۉکیب، سوولر اوستیده کیچکینه پوفکچهلر حاصل قیلیب۔قیلیب یاغووچی یامغیرنینگ سلقین اېپکینلری، تورلی۔تومن گُل۔چېچک ایسلری ارا، توپراقکۉچهلر، بلند تېرهکلر، پخسهلی۔یو سمان سوواقلی اویلر اوزره.
اخیر، یاقیملی او یامغیر الّهقچان یاغه باشلهدی۔کو، سېزمهیپسیز می؟
برنالر ایچره برنا، رعنا،
گُلمیسن، گلیارمیسن،
همه گُللردن اعلی، رعنا...
۲۰۱۴
کۉپ اۉقیلگن مقالهلر
-
-
محمد عالم کوهکن شعرلریدن نمونهلر
دوشنبه ۴ جوزا -
نوایینینگ یازیلمهی قالگن اثری
سهشنبه ۲۶ جوزا -
عبدالله قهار جسارتی
جمعه ۲۹ جوزا