ایندهمس ادیبنینگ آغیر بالهلیگی
یکشنبه ۲۴ جوزا
-
-
تیل و ادبیات
-
یکشنبه ۲۴ جوزا
ایندهمس ادیبنینگ آغیر بالهلیگی
عبدالله قهارنینگ بالهلیک ییللری فرغانه واديسینینگ کۉپدن۔کۉپ قیشلاقلریده کېچگن. عبدقهار اکه تېمیرچی بۉلگنی باعث عایلهسی بیر یېرده مقیم یشهی آلمهدی. او قیشلاقدن بو قیشلاققه تیریکچیلیک سببلی یاکه باشقه سببلرگه کۉره کۉچیب یوریشگه مجبور اېدیلر. «اۉتمیشدن اېرتکلر»گه قولاق توتسک، شونیسی اېنگ مقبولی: «مېنینگ بالهلیک ییللریم فرغانه واديسینینگ ییپن، نورسوق، قودهش، بووهیده، تاللیق، آلقار، یولغونزار، آققۉرغان دېگن قیشلاقلریده اۉتگن. اۉتّیزینچی ییللرنینگ اۉرتهلریده بالهلیگیمنی اۉیلهگنیمده چلهکم۔چتتی توش کۉرگندهی بۉلر اېدیم؛ دُملی یولدوز چیققن اېدی؛ قۉشنیمیز جوده سېرشاوقین آدم اېدی؛ آتقاراوول ببر (بابیر بۉلسه کېرهک) دېگن ییگیتنی میلتیق بیلن آتگنده ییگیت اۉلمهگن اېدی، شونده آتقاراوول آدملرگه یوزلنیب: «عمریم بنا بۉلیب، بونقه بطّال اۉغرینی کۉرگن اېمسمن، اوستیدن آشیریب اۉق اوزسم کیپریک قاقمهدی۔یه!» دېگن اېدی».
بۉلهجک ادیب عبدالله قهار حیاتی و اونینگ دنیاقرهشی، روحیتیده بو کۉچه۔کۉچلر، حقارتلر، عذاب۔عقوبتلی کونلر اۉز ایزینی قالدیرمسدن علاجی یۉق اېدی. ایکّینچی تاماندن اېسه بۉلهجک ادیب قاره خلقنینگ ایچ۔ایچیده یوریب، حقیقي احوالنی، عوام خلق حیاتینی یقیندن اۉرگندی، کوزهتدی.
عایلهوي مسافرچیلیک طفیلی یاش عبدالله بالهلیگیدن «ایچیمدهگینی تاپ»، «آدمآوی»، «اویتچن» بۉلیب اۉسدی. «اۉتمیشدن اېرتکلر» قصهسینینگ ایکّینچی حکایهسی «ایندهمس» دېب اتهلهدی. اونده یازووچی ییپن قیشلاغینینگ «قۉشاریق» محلهسیده کېچیرگن واقعهلرنی یادگه آلهدی. یاش عبدالله کۉچهده بالهلر بیلن «آق تېرهک، کۉک تېرهک» اۉیینینی اۉینشگنی، اونی هم «کېرهک» دېب تنلشلرینی، یوگوریب باریب، صفنی بوزیشنی آرزو قیلیب، یورهگی هپریقگنینی یازهدی. اما بالهلر اونی «کېلگیندی» دېب حقارت قیلیشهدی. بو سۉز یاش عبداللهنینگ جان۔جانیدن اۉتیب کېتهدی. منه، یازووچی نیمه دېب یازگن بو حقده: «کېلگیندی، کېلگیندی ایت»، دېگن گپنی عالم بووادن اېشیتگنیمده بونینگ حقارتدن تشقری ینه آدم حذر قیلهدیگن معناسی هم بارلیگینی بیلمهگن اېدیم. چالنینگ بو گپی باشیمدن کیریب، تاوانیمدن چیقیب کېتدی». عبدالله قهارنینگ بالهلیگیده اونگه و اونینگ عایله اعضالریگه نسبتاً بیلدیریلگن منه شوندهی ساووق مناسبتلر بۉلغووسی ادیبنینگ کمگپ، وزمین، ایندهمس بۉلیب قالیشیگه سببچی اېمسمیکن، دېب اۉیلهیمیز. زېرا، یازووچی قصهده ینه شوندهی یازهدی: «حویلیگه کیردیم. بو گپنی ایهمگه اَیتمهدیم. ایچیمگه سالدیم. شوندن کېین کۉچهدن، بالهلردن هم، آدملردن هم کۉنگلیم قالدی؛ ایهم توققندن کېین دردگه چلینیب، «اوی قیزی» بۉلیب قالگنیم هم چندان ملال کېلمهدی».
عبدالله قهارنینگ زمانداشلری هم اونینگ اویتچن، وزمین، کمگپ انسانلیگینی تأکیدلشهدی. مثلاً، ک. سیمانوف یازهدی: «قهار اویتچن اېدی. او هېچ قچان صحبتداشیگه اۉزینینگ ذکيلیگینی کۉرسهتیشگه آشیقمس، بونی اساساً، ادبیات اوچون، آق کاغذ ایله یالغیز قالهدیگن پلّهسی اوچون اسرر اېدی. قهار اۉزینینگ قدرینی بیلردی، عینِ چاقده، اویتچن، وزمین و کمترلیگیچه قالردی». دېمک، خلاصه قیلهدیگن بۉلسک، عبدالله قهار طبیعتیگه خاص اویتچنلیک، کمگپلیک، وزمینلیکنینگ اساسی بالهلیکده کېچیریلگن مشکل شرط۔شرایطلر بیلن باغلیق.
عبدالله قهارنینگ بالهلیک ییللری اېنگ قیین زمانلرگه ۱۹۱۷۔ییل واقعهلری، بیرینچی جهان اوروشی، مردکار آلیش واقعهلری، آچرچیلیک، ایشسیزلیک، خلص، جمعیتده او توزومدن بو توزومگه اۉتیش دوریگه تۉغری کېلدی. نهفقط عبدقهار اکهنینگ عایلهسی، عموماً، تورکستان اهالیسی جهالت و رزالتگه باتیب یاتگن، آغیر مشکل شرایطلرده کون کۉرهیاتگن پیتلر. منه شوندهی اجتماعي۔سیاسي، معیشي حیاتنینگ ایچ۔ایچیده یشب کۉرگن بیر باله عبدالله یازووچی بۉلیب تنیلگنیده اثرلریده اۉز خلقینینگ قیینلگن، جبرلنگن، خۉرلنگن، تاپتلگن ناموس۔عاری، حق۔حقوقسیزلیگی حقیده یازمسلیگی کېرهک اېدی می؟ عبدالله قهار بو کۉرگن۔کېچیرگنلری حقیده البته یازیشی، خلقینینگ اۉتمیش تاریخینی تیریلتیریب، کېلهجک اولادگه قالدیریشی کېرهک اېدی. یازووچی شوندهی قیلدی هم. اما افسوس که، اونینگ بو اسلوبینی بعضی کتابخوانلر، حتا توپّه۔توزوک عالملر ناتۉغری تلقین قیلیشگه اورینیشماقده. بیراق بوندهی نااۉرین، عدالتسیز بهالر اۉتکینچی.
عبدالله قهارنینگ زمانداشی آیبېک هم «بالهلیک» قصهسینی یازگن. هر ایکّی قصهنی یانمه۔یان قۉییب فکرلب کۉرهدیگن بۉلسک، عبدالله قهار اثریدهگی شفقتسیز محیط، خۉرلنگن، حقارتلنگن، اېزیلگن آدملر قسمتی بیلن آیبېک اثریدهگی خودّی شوندهی تصویرده فاجعهويلیک بیلن لیرا۔رومانتیک اسلوب عجیب طرزده بیریکیب کېتگنینی کوزهتیب یاقهنگیزنی اوشلهیسیز. ایکّی اثرده ایکّی خیل اسلوب کوزهتیلهدی. آیبېک اۉزبېک خلقینینگ ۲۰۔عصر باشلریدهگی مرکّب تورموشینی، خصوصاً، کاسبلر و هنرمندلر حیاتینی (محسیدۉز، بقال، چېگهچی، تۉقووچی، دۉپّیدۉز، تېمیرچی، بۉزچی، تونوکهساز) عبدالله قهار سینگری رئال تصویرلرده بېرسه۔ده، اونده لیرا۔رومانتیک تصویري اسلوب، رومانتیک کیفیت اوستون. صحیفهلر آشه گۉزل پیزاژلر اۉرین آلهدی. کمیده یریم، بیر، بیر یریم صحیفهلیک طبیعت منظرهلرینی اۉقیش ممکن. عبدالله قهار اېسه پیزاژگه کېنگ اۉرین بېرمهیدی. قیسقه۔قیسقه پیزاژ تصویرلری هم دهشتلی واقعه، چوقور انساني درد، فاجعهوي بیر وضعیتگه اشاره اېتهدی. مثلاً: «یقین ایکّی هفتهدن بېری کۉز آچیرمهیاتگن کوزهک شمالی یَیداق درختلر شاخیده چیییللهیدی، غوویللهیدی؛ تاملرده ویشیللهیدی، یاپیق اېشیک و درچهلرگه باش اوریب اوف تارتهدی». بو پرچه «دهشت» حکایهسینینگ اکسپوزیسيونی. حکایه منه شوندهی «چیییلب»، «غوویللب»، «ویشیللب» اېسهیاتگن کوزهک شمالی تصویری بیلن باشلنر اېکن، حکایهده بیان اېتیلماقچی بۉلهیاتگن دهشتلی بیر واقعهگه، قسمتگه اشاره اېتهدی. یعنی، اۉن گُلیدن بیر گُلی آچیلمهی خزان بۉلگن اونسین قسمتیگه رمزي اشاره بېرهدی.
ینه بیر مثال. بو «اۉتمیشدن اېرتکلر»دن، البته: «قۉقاننینگ بۉری بۉلیب اولییدیگن و موشوک بۉلیب وغیللهیدیگن کوز شمالی باشلنیب کېتدی». مذکور پرچه قصهنینگ «خدا» دېب ناملنگن قسمیدن آلیندی. ادیب قۉقان شمالیگه اَیریچه تعریف بېرهدی. نظریمیزده، بوندهی بدیعي افاده باشقه ایجادکار اثریده اوچرهمهیدی.
ایکّی تېنگقور یازووچی ایجادیدهگی ایکّی خیل اسلوب سببلری حقیده اۉیلب قالدیک. بیزنینگچه، آیبېکنینگ بغری بوتون. چونکه اونی اېرکهلب سویووچی بابا۔بوویسی، خاطرجمع یشب کون کېچیریشی اوچون حویلی۔جایی بار. آیبېک بالهلیگیده شۉخ۔شداد بۉلیب اۉسهدی. اما یاش موسا قصهنینگ باشیدن آخریگچه باغی بار حویلیده یششنی آرزو قیلهدی. اونینگ عایلهده دېگنی۔دېگنی. بابا بیلن بووی یاکه آته۔آنه بالهنینگ ایستکلرینی قندهی بۉلمهسین واجب قیلیشهدی. عبدالله قهارنینگ اېسه بغری بوتون اېمس. دهشتلی درجهده آغیر شرایطده، کمبغللیکده کون کېچیرگن. آته۔آنهسینینگ یکّه۔یو یگانه فرزندی بۉلیشیگه قرهمسدن، اوستی یلتیرهب کییم کيمهگنی «اۉتمیشدن اېرتکلر»ده یازیلگن. عبدالله قهارنینگ مهربان بابا۔بوویسی هم، مقیم اوی۔جایی هم یۉق. «اۉتمیشدن اېرتکلر»ده بوویسی تصویرلنهدی، لېکن بیز اۉزبېک مامالریگه خاص مهر، ایسّیق بغیر، بالهجانلیکنی کۉرمهیمیز.
عبدالله قهار «اۉتمیشدن اېرتکلر»ده آیبېک کبی چۉزیقلیککه، رومانتیک تصویرلرگه بېریلمهیدی. آیبېک کبی اکادمیک نگاه بیلن حیاتنی، واقعهلرنی تحلیل قیلمهیدی. بلکه قیسقهلیککه، واقعهلرنی کتابخوانگه «خالص حکایهچی» مقامیده توریب کۉرستهدی، خلاصه۔حکم چیقرمهیدی. قهار قصهسیده هر قدمده فاجعه، هر قدمده اضطراب، هر قدمده کمبغللیک، قشّاقلیک، جاهل حیات قربانلری حیاتي لوحهلرده آچیلهدی.
ایکّی اوتوبیوگرافیک قصهنینگ مهم بدیعي خصوصیتلری حقیده عمرعلی نارمتوف شوندهی یازهدی: «اۉتمیشدن اېرتکلر» – مؤلفنینگ بالهلیکده کۉرگن۔کېچیرگنلری حقیدهگی اوتوبیوگرافیک اثر. بیراق اۉزبېک ادبیاتیدهگی موجود اوتوبیوگرافیک اثرلردن، جملهدن، زمانداشی آیبېکنینگ «بالهلیک» قصهسیدن کېسکین فرق قیلهدی. «بالهلیک»ده لیریک تلقین، حادثهلرنی پۉئیتیک ادراک اېتیش اوستون. باله اوبرزی آیبېک قصهسیده بیرینچی پلنده کۉرینسه، اونینگ کۉرگن۔کېچیرگنلری، سرگذشتلری، شو کېچینمهلر طفیلی مرغک قلبده توغیلگن رنگ۔برنگ تویغولر افادهسی اثر اساسینی تشکیل اېتسه، «اۉتمیشدن اېرتکلر»ده باله عبدالله اوبرزی گواهلیگی آرقهلی عایلهده، عایله تېورهگیده یوز بېرگن واقعهلرنی – تورموشنینگ آبجکتیف لوحهلرینی چیزیشگه قرهتیلگن».
آیبېک توغمه شاعر، حسّاس قلب اېگهسی اېدی. حتا نثرده هم اونینگ شاعر قلبی سېزیلیب تورهدی. «بالهلیک» قصهسینینگ بعضی صحیفهلری مشرب، فضولي غزللری و اونینگ اکادمیک آیبېککه خاص تحلیل و تلقینلری بیلن باییتیلگن. بو اېسه باله موسا اوبرزیدن قصهنینگ موضوعی اوزیلیب، عقلی تۉلیشگن آیبېک شخصیتیگه یقینلشگنینی کۉرستهدی. عبدالله قهار باسیق، طبیعتاً وزمین بۉلگنی باعث «اۉتمیشدن اېرتکلر»ده اونینگ دانشمند نگاهی بۉی کۉرستهدی. توغمه ناثرگه خاص خالص، شفقتسیز رئالیستیک تصویر یېتکچیلیک قیلهدی. عبدالله قهار بیلن آیبېک بیر خیل آغیر شرایطده یشهگن بۉلسه۔ده، واقعهلرگه، کیشیلر تقدیریگه یاندشووده ایکّی خیل یۉلدن کېتهدی. بیریسیده بېحد قیغو۔غم، چېکسیز اضطراب حکمران بۉلسه، بیریسیده قیغو بغریدن رومانتیک حسیات اۉسیب چیقیب کېلهوېرهدی.
عبدالله قهار «اۉتمیشدن اېرتکلر» قصهسی کمپوزیسیونی یرهتیشده اۉزیگچه بۉلگن رئالیستیک پروزه نمایندهلری عبدالله قادري، چۉلپان، فطرت کبی ییریک ادیبلر و ممتاز شرق ادبیاتی عنعنهلری، همده روس۔اروپا ادبیاتی عنعنهلرینی دوام اېتتیردی. یازووچی اۉتمیش واقعلیگینی جانلنتیریشده باله نگاهی، بالهلیک موتیفیدن اونوملی فایدهلندی. اکادمیک متیاقوب قۉشجانوف ادیب اوچون ادبي مکتب بۉلگن ایجادکارلر اسلوبینی شوندهی تعریفلهیدی: «عبدالله قهار فاجعهلی واقعهلر تصویریگه قۉل اورماقچی بۉلگن وقتلرده ادبیاتیمیز انچه تجربهگه اېگه اېدی. علیشېر نوایی پۉئیمهلریده رومانتیک بۉیاقلر اساسي اۉرین توتسه۔ده، یېتکچی اوبرزلر تصویریده فاجعه عنصرلری اوستون تورر اېدی. اۉزبېک ساوېت ادبیاتیده فاجعهنینگ کلاسیک نمونهسینی عبدالله قادري «اۉتکن کونلر» رومانیده یرهتیب بېرگن اېدی. آتهبېک و کوموشنینگ فاجعهوي تقدیری اۉزبېک ادبیاتیده رئالیستیک فاجعهنینگ اساسی بۉلدی... علیشېر نواییده فاجعه رومانتیکنی اولوغلهسه، عبدالله قادريده رومانتیکه فاجعهدن کېلیب چیقهدیگن معنانی اولوغلهیدی.
عبدالله قهار بو هر ایکّله استاذدن اۉرگنگن بۉلسه هم، او تصویرلهگن فاجعهلر نه اونی و نه بونی تکرار قیلهدی. عبدالله قهار یرهتگن فاجعهلر فقط اونینگ اۉز ایجادي اسلوبیگه ماس».
عبدالله قهار بالهلیگیده کۉرگن۔کېچیرگنلری اساسیده نادر اثرلر یرهتدی. جملهدن، «باشسیز آدم»، «تماشاباغ»، «انار»، «اۉغری»، «بېمار»، «دهشت»، «قبردن تاووش» کبی اورجینال حکایهلر یازدی. اولرنینگ رئال، تاریخي زمینینی، اوبرزلرنینگ پروتوتیپلری «اۉتمیشدن اېرتکلر» قصهسیده قلمگه آلینگنینی انگلش ممکن. دېمک، فاجعهوي حیاتي لوحهلر تصویرینینگ اساسی اصلیده یازووچی یشهگن، بالهلیگی کېچگن مکان و زمان، اجتماعي۔معیشي تورموش بیلن چنبرچس باغلیق. تۉغری، یازووچی بدیعي شرطلیلیک طلبیگه موافق بیرآز آشیریب یوبارگن یاکه بیرآز کمهیتیریب تصویرلهگن بۉلیشی ممکن. نیمه بۉلگنده هم، یازووچی بدیعيلیک مېزانلریدن کېلیب چیقیب، شخصاً اۉزی کۉرگن۔کوزهتگن واقعهلر و کیشیلر تقدیری، معمالرینی پروفسیونال یازووچیلیک قلمی بیلن تاریخگه مُهرلهدی.
منبع: oyina.uz سایتیدن آلیب اۉگیریلدی.
مؤلفنینگ باشقه مقالهلری
کۉپ اۉقیلگن مقالهلر
-
محمد عالم کوهکن شعرلریدن نمونهلر
دوشنبه ۴ جوزا -
-
اۉزبېکستان اۉزبېک ادبي تیلیدهگی ایریم قۉپال سۉزلرنینگ فهرستی
سهشنبه ۱۹ جوزا -
«خمسه»نینگ یرهتیلیش جریانی
پنجشنبه ۲۱ جوزا