زمان ضیالیسی حضرت اثرلری بیلن قوراللنسه...
پنجشنبه ۴ سرطان
-
-
تیل و ادبیات
-
پنجشنبه ۴ سرطان
علیشېر نوایی و امیر تېمور
اۉرته عصرلرده شرقده ایکّینچی رنسانس جریانینی باشلب بېرگن تېموريلر دولتیدهگی ملت معنویتی باغینینگ اېنگ گُللهگن دوری عیناً سلطان حسین بایقرا و امیر علیشېر نوایی زمانیگه تۉغری کېلهدی، دېسک ینگلیشمهگن بۉلهمیز. میرزا بابر قید اېتگنیدېک، «سلطان حسین میرزانینگ زمانی عجب زمانې اېدی، اهلِ فضل و بېنظیر اېلدین خراسان، بتخصیص هری شهری مملو اېدی. هر کیشینینگکیم بیر ایشگه مشغوللوغی بار اېدی، همتی و غرضی اول اېدیکیم، اول ایشنی کمالغه تېگورگهی». خراسان اۉلکهسی، اینیقسه، هرات شهرینینگ فاضل کیشیلر شهریگه ایلنیشی، میر علیشېر نواییدېک سۉز ملکینینگ صاحبقرانی «کمال عالمی اهلینینگ اکملی» (اهلي شېرازينینگ – نواییگه نسبتاً قۉللهگن تعریفی) بۉلیشینینگ اجتماعي۔معنوي اساسلری بویوک صاحبقران امیر تېمور زمانیده قۉییلگندی. بونی، اینیقسه، حضرت نوایی تېرن انگلهگن و اثرلرده اۉز مناسبتینی بیان اېتگن.
امیر تېمورنینگ نامی نوایینینگ بېش اثرینینگ سکّیز جاییده احترام بیلن تیلگه آلینگن. «حیرت الابرار»ده «تۉرت اولوس خانی تېمور کۉرهگان»، «جهان خانی تېمور کۉرهگان»، «فرهاد و شیرین » داستانیده «تېمورخان»، «محاکمة اللغتین»ده «سلطانِ صاحبقران تېمور کۉرهگان»، «منشآت» همده «نسایم المحبت»ده تورک اولیالردن خواجه بایزید و بابا سونگو ذکریدهگی بابلرده «تېموربېک» ناملری بیلن اېسلنگن.
نوایی اثرلریده امیر تېمور نامی ذکر اېتیلگن حالتلرنی اۉز ماهیت۔مدعاسیگه کۉره قوییدهگیچه تصنیف اېتیش ممکن:
۱. معین اجتماعي۔فلسفي، اخلاقي۔دیداکتیک مسألهلرنینگ تلقینی جریانیده امیر تېمورنی مثال کېلتیریش؛
۲. امیر تېمور بیلن باغلیق روایتسیمان حکایهلر؛
۳. امیر تېمور حیاتیدن تاریخي لوحهلر؛
۴. تورک مشایخینینگ امیر تېمور بیلن باغلیق کېچگن کرامتلری.
نوایی ایکّی جایده امیر تېمور نامینی مشهور حکمدارلر قطاریده قید اېتیب اۉتهدی. «حیرت الابرار»نینگ ۴۸۔بابیده عالمنینگ بقاسیزلیگی، عمرنینگ اۉتکینچیلیگی، عالم برچه اوچون سیناو میدانی اېکنلیگی حقیده کوتیلمهگن تشبیهلر، فوق العاده استعارهلر بیلن سۉز یوریتهدی.
شونینگدېک، «مجالس النفایس» تذکرهسینینگ تېموري حکمدارلر ایجادیگه بغیشلنگن یېتّینچی مجلسی امیر تېمور حقیدهگی فقره بیلن باشلنهدی. نوایی امیر تېمورگه «ملوک شجرلرینینگ بۉستانی و سلاطین گوهرلرینینگ عمانی، خاقانِ جهانگیر صاحبقران، یعنی تېمور کۉرهگان»، دېیه تعریف بېریب، بو توصیفلری آرقهلی اونینگ بویوک سلالهگه اساس سالگنلیگی، تېموري شهزادهلر، اینیقسه، سلطان حسین بایقرانینگ یخشی فضیلتلری، جملهدن، شعریتده طبعی نازکلیگی «جدِ بزرگوار»لریدن میراث اېکنلیگینی تأکیدلب اۉتهدی.
شعرنی توشونیش ذوقی، طبعی نازکلیک، اۉز وقتیده جۉیهلی سۉز تاپه آلیش صلاحیتی شعر یازه آلیشلیکدن۔ده اوستون فضیلت اېکنلیگی صاحبقران حیاتیدن کېلتیریلگن لوحه آرقهلی ینهده تأثیرچنراق افاده اېتیلگن. «فرهاد و شیرین» داستانیده اېسه شهزاده ابوالفوارس نصیحتیگه بغیشلنگن بابده شهزادهنی علم اۉرگنیشگه دعوت اېتیب، دانشمند پادشاهنینگ تمثالی بۉلمیش میرزا اولوغبېکنینگ علم و فنگه بۉلگن کوچلی اشتیاقیگه اصل سبب - تېمورخان اولادیدن بۉلگنلیگینی نازک اشاره قیلیب اۉتگن:
تېمورخان نسلیدین سلطان اولوغبېک،
که عالم کۉرمهدی سلطان انینگدېک...
رصدکیم باغلهمیش - زېبِ جهاندور،
جهان ایچره ینه بیر آسماندور.
بیلیب بو نوع علمِ آسماني
که، اندین یازدی «زیجِ کۉرهگاني».
قیامتغه دېگینچه اهلِ ایام،
یازرلر آنینگ احکامیدین احکام.
امیر تېمور حیاتیگه باغلیق ینه بیر لوحه «حیرت الابرار»نینگ ۳۸۔بابیده اۉزینینگ منظوم افادهسینی تاپگن. وفا حقیدهگی مقالتدن کېینگی حکایت قوییدهگی بَیتلر بیلن باشلنهدی:
انداق اېشیتتیم که، شهِ کامران
تۉرت اولوس خانی تېمور کۉرهگان.
اوشبو حکایت امیر تېمورنینگ هندوستانگه قیلگن یوریشی حقیده. هندلرنینگ قتّيق قرشیلیک کۉرسهتیشیگه قرهمهی، فاتح جهانگیرگه یرهتگننینگ اۉزی مددکار بۉلیب، «چرخ عدو قلبیگه سالدی شکست». جنگ میدانیده «ایکّی بېچاره یار» تېمورنینگ سپاهیگه دوچ کېلهدی. عسکرلرنینگ بیری شاهنینگ امرینی ادا اېتیش اوچون اولر تامان آت سالهدی. ایکّی دۉست بیر۔بیرینینگ اوستیگه اۉزینی تشلب، مېنینگ باشیمنی کېس، دۉستیمنی امان قالدیر، دېب یالوارهدی. قاتل هر ایکّیسینینگ هم باشینی کېسماقچی بۉلگنیده، دۉستلر باشینی تیغ آستیگه توتیب، آلدین مېنی اۉلدیر، مېن دۉستیمنینگ اۉلیمینی کۉریشگه طاقتیم یۉق، دېب التجا قیلهدی. شو طریقه، بیر مدت اۉتیب، تۉستدن «الامان»(امانلیک، کېچیریم) دېگن بویروق کېلهدی:
بیر۔بیریگه کېچتی الر قانیدین،
شاه دغی کېچتی اولوس قانیدین.
امیر تېمورنینگ اسمی نوایینینگ اېنگ مشهور اثرلریدن بیری - «محاکمة اللغتین»ده هم اېسلنهدی. اونده دانشمند شاعر عرب، فارس و تورکي تیللرنینگ رواجلنیش عامللرینی ملي دولتچیلیک مسألهسیگه باغلب توشونتیریشگه حرکت قیلگن. جملهدن، تورکي تیلنینگ شکللنیشی و ادبي تیل صفتیده استعمالگه کیریشینی امیر تېمور شخصیتی و فعالیتیگه باغلب یازهدی: «تا ملک عرب و سارت سلاطینیدین تورک خانلرغه انتقال تاپتی، هولاکوخان زمانیدین سلطانِ صاحبقران تېمور کۉرهگان دورانیغهچه تورک تیلی بیله انداق شاعر پیدا بۉلمهدیکیم، تعریف قیلغوچه اثر ظاهر بۉلمیش بۉلغهی. و سلاطیندین هم انداق نیمه منقول اېمس که، بیراو قاشیده اَیتسه بۉلغهی. اما سلطانِ صاحبقران تېمور کۉرهگان زمانیدین فرزندی خلفی شاهرخ سلطاننینگ زمانینینگ آخریگچه تورک تیلی بیلن شعرا پیدا بۉلدیلر». نوایی بو بیلن ملتنینگ مدنیتی و معنوي عالمینینگ رواجی اوچون اۉز دولتچیلیگیگه اېگه بۉلیشی، عینِ پیتده، هر بیر ملت اۉز دولتچیلیگینی سقلب قالیشی اوچون اۉز تفکر عالمینی سقلشیگه، معنوي عالمنینگ اساسلریدن بۉلمیش تیل و ادبیاتینی رواجلنتیریش اوچون قیغوریشی لازملیگی، بو بارهده امیر تېمور و اونینگ اولادی اۉرنک بۉلیشینی تأکیدلهگن. اوشبو معنانی باشقه بیر جایده شوندهی نظم قیلگن:
دهر ارا تورک شاهی فایقدور،
اېل ارا تورک لفظی لایقدور.
نوایی آنه تیلیگه غمخۉرلیک قیلیش دولت آلیب بارهدیگن سیاستنینگ اساسي استوار یۉنهلیشلریدن بیری بۉلیشی لازملیگی، آنه تیلیگه محبت عموممیللي اشتیاققه ایلنیشی برچه دورو زمانلرده حیاتي ضرورت اېکنلیگینی جاندن حس اېتیب، بو مهم مسألهگه اۉزبېک دولتچیلیگی تاریخیده بیرینچیلردن بۉلیب امیر تېمور و اونینگ محتشم سلالهسی اعتبار قرهتگنینی افتخار بیلن اعتراف اېتگن همده یاش تېموريزادهلرنی بوندهی خیرلی ایشلرنینگ ثابتقدم دوامچیسی بۉلیشگه دعوت اېتگن. عموماً، نوایی یاش تېموري شاهزادهلرنی دایما سلطان حسین بایقرا و امیر تېموردن اۉرنک آلیشگه چارلهگن. جملهدن، مرحوم استاذیمیز نجمالدین کاملوف «دولت باشقرووینینگ دستوری» دېیه بهالهگن ولیعهد بدیعالزمانگه یوباریلگن مشهور مکتوبده یاش شهزاده یۉل قۉیگن کمچیلیکلردن بیری صفتیده قوییدهگی دلیلنی کېلتیرهدی: «میرزاگه (حسین بایقرا نظرده توتیلماقده - ع.د.) تېموربېک تۉرتونچی نسبدور. میرزا خطبهده بېکنینگ آتیغه شریف روحیغه مسجدِ جامعده هر آدینه کونی دعا قیلدورورلر. بو ایشته میرزاغه هم دعادین اۉزگه نې کېلگهی. سیز نشانینگیز توغراسیدین میرزانینگ مبارک آتین چیقارورسیز. کېرهک عراقدین مکّه، بلکه مغربزمینغهچه آلسنگیز بو واقعه بۉلمس اېردی». نوایی عقیدهسی بۉییچه، قَیسی که حکمدار امیر تېموردېک ذاتلرنی دعا بیلن یاد اېتسه (یعنی که، احترامینی بجا کېلتیرسه)، اۉزینینگ هم آبرو۔اعتباری یوکسهلیب بارهوېرهدی. عکسینچه، اولوغ اجدادلریگه بېپسند مناسبتده بۉلگن، تاریخدن تۉغری سبق چیقرمهگن، اۉزینی مطلق حکمدار دېب تصور اېتگن دولت رهبرلری سلطنتینینگ اساسی مۉرت بۉلیب، تنزل تاپیشی مقرر.
امیر تېمور شخصیگه یوکسک احترام، اونگه فوق العاده خصلتلرنی نسبت بېریش، عزیز اولیالر درجهسیده اعزازلش خلقیمیز آرهسیده عصري عنعنه اېدی. جملهدن، گۉرِ میر آلدیدن آتلیقلر بویوک صاحبقرانگه احترام یوزهسیدن آتدن توشیب، یَیاو اۉتیشلری تاریخي منبعلرده قید اېتیلگن. بو – شونچه که خرافات یاکه قۉرقوودن حاصل بۉلگن ساخته حرمت اېمس، بلکه صمیميت و محبتگه اساسلنگن احترام افادهسی، تېموريلر دولتی قیلیچ بیلن اېمس، پاکیزه ذاتلرنینگ صدقِ دلدن قیلگن دعالری برکتیدن، عادي خلقنینگ ایشانچ۔صداقتی طفیلی برپا بۉلگنینینگ نمونهسی هم اېدی. سببی، امیر تېمور قهیېرگه بارسه، اېنگ اوّلا، علم و معرفت اهلینینگ احترامینی بجا کېلتیریشگه اینتیلردی، ساخته عالملر و ریاکار شیخلرنی اۉزیگه یقینلشتیرمسدی. اونینگ ایمانلی کیشینی منافقدن اجرهته آلیشگه قادر، فقط حقیقي حکمدارلرگه خاص بۉلگن فراستی حقیده تورلی تاریخي واقعهلر، روایت و نقللر موجود. انه شوندهی حکایتلردن ایکّیتهسی «نسایم المحبت» اثریده تورک شیخلری ذکریده ضمناً بیان اېتیلگن...
امیر تېمورنینگ چین صوفيلر، حق یۉلیدهگی اېرنلرگه مناسبتی مرحمت و اخلاصگه یۉغریلگن بۉلسه، ساختهکار ملالر، «شیطان وليلری»گه (هُجویري تعبیری) شفقتسیز و قتّيققۉل بۉلگن. جملهدن، اۉزینی پیغمبر دېب اعلان قیلگن فضلالله نعیمي - حُروفيلیک تعلیماتی اساسچیسینی همه جایده تعقیب قیلیب، عاقبتده اونینگ کۉرستمهسی بیلن اۉغلی – میرانشاه تامانیدن قتل اېتتیریلیشی امیر تېمورنینگ دین و مذهب صافلیگیدهگی کورهشچنلیگی، قطعیتلیلیگینی کۉرستهدی.
نوایی نظریده امیر تېمور - بویوک سلطنت اساسچیسی، نامی افسانهلرگه یۉغریلگن اۉتمیش پادشاهلری بیلن بۉیلشه آلهدیگن حکمدار. اونینگ دولتچیلیک بابیده قیلگن ایشلری، اساس سالگن قدرتلی دولتی کیومرث، جمشید، فریدون، دارا، اسکندر، چینگیزخاندېک عالمنی اۉز ضبطیگه آلگن سلطانلر شوکتیدن ذرّهچه کم اېمس. امیر تېمور قهری قتّيق شاه بۉلیش بیلن بیرگه، کېچیریملیلیک و بغریکېنگلیک اونینگ توغمه فضیلتلریدن بۉلگن.
اۉزبېک تیلینینگ ادبي تیل مقامیگه کۉتریلیشی، عرب و فارس تیللری کبی مسلمان شرقی عالمیده علم و ادب تیلی صفتیده تن آلینگن تیللر بیلن بېللشه آلیش صلاحیتیگه اېگه بۉلیشی امیر تېمور اساس سالگن دولت آلیب بارگن سیاست طفیلی عملگه آشدی. نوایی بیرینچیلردن بۉلیب، تېموريلرنینگ اۉزبېک خلقی مدنیتی رواجیگه قۉشگن اوشبو تاریخي خدمتلرینی ایلغهگن و علمي جهتدن اساسلب بېرگن.
امیر تېمور شعر یازیشگه رغبت بیلدیرمهگن بۉلسه هم که، شعرنی نازک توشونگن و بدیعي سۉز قدریگه یېتگن. او همیشه، همه یېرده علم۔فن و ادبیاتنینگ حاميسی صفتیده ایجادکارلرنی قۉللب۔قوّتلهگن همده کېرهکلی پیتده شعریت دردانهلریدن نکتهدانلیک بیلن استفاده اېتگن. بو اېسه، تېموري حکمدارلرنینگ طبیعتیدهگی معرفتپرورلیک، ادبیاتسېورلیک عیناً اولوغ اجدادلریدن میراث بۉلیب اۉتگن فضیلت اېکنلیگیگه گواهلیک بېرهدی.
بویوک صاحبقراننینگ جهانگیرلیگیگه مهم عامل بۉلگن فضیلتلردن ینه بیری - خدانینگ عزیز بندهلری کۉنگلینی آولش، اولرنینگ عزتینی جاییگه قۉییشی، شاهنینگ قدرتی - اونینگ سان۔سناقسیز جنگچیلریده اېمس، بلکه شاد بۉلگن سینیق کۉنگیللرنینگ دعاسی برکاتیدن اېکنلیگینی جاندن حس اېتیشی و بونگه ایزچیللیک بیلن عمل قیلیشیده بۉلگن. انه شوندهی حیاتي حقیقتلرنی حضرت نوایی امیر تېمور نامی بیلن باغلب توشونتیررکن، اۉز زمانداشلری و کېلهجک اولاد اوچون عبرتلی اۉگیت، انسانلرنینگ بخت۔سعادتی اوچون کورهشهدیگن، اینیقسه، ملت و مملکت ترقیاتیگه متصدی شخصلرگه دستورالعمل بۉلیشینی کۉزلهگن و نیتیگه اېریشگن هم.
«اۉزبېکستان ادبیاتی و صنعتی» گزېتهسینینگ ۲۰۱۳ ییل ۱۴۔سانیدن آلیندی.
کۉپ اۉقیلگن مقالهلر
-
محمد عالم کوهکن شعرلریدن نمونهلر
دوشنبه ۴ جوزا -
نوایینینگ یازیلمهی قالگن اثری
سهشنبه ۲۶ جوزا -
-
عبدالله قهار جسارتی
جمعه ۲۹ جوزا