زمان ضیالیسی حضرت اثرلری بیلن قوراللنسه...
پنجشنبه ۴ سرطان
-
-
جمعیت و مدنیت
-
پنجشنبه ۴ سرطان
زمان ضیالیسی حضرت اثرلری بیلن قوراللنسه...
وطنیمیز تاریخیگه بغیشلنگن کۉپلب علمي تدقیقاتلر و معتبر منبعلرده قدیم۔قدیمدن مقّدس دیاریمیز اولوغ اولیا و علّامهلر، متفکرو شاعرلر، فاتح و یېنگیلمس سرکردهلر یورتی اېکنی تأکیدلنهدی. اینیقسه، جهان علم۔فنی ترقیاتیگه مثلسیز حصه قۉشگن ایکّی رنسانس دوریده یورتیمیزدن یېتیشیب چیققن عالم و متفکرلرنینگ علمي کشفیاتلری، ادبیات و صنعت اهلی تامانیدن یرهتیلگن بېتکرار ایجاد نمونهلری رۉیخطینینگ اۉزی بیر نېچه جلدلی کتابنی تشکیل اېتیشی بو حقیقتنینگ آیدین دلیلیدیر. «هر گُلنینگ اۉز ایسی بار» دېگنلریدېک، ماضيده اۉتگن عالم و فاضللرنینگ هر بیری علم۔فن، ادبیات و صنعت عالمیده اۉز اۉرنیگه اېگه، البته. اما اولوغلریمیز آرهسیده جواهرلر شادهسیده اۉزگهچه یاغدو ترهتووچی کۉهِ نور الماسیدېک علیحده اجرهلیب تورهدیگن بیر سیما بار که، او تورکي خلقلرنی بیرلشتیرووچی معنوي یلاوبردار حضرت میر علیشېر نواییدیر.
اوچینچی ایرماق
مولانا عبدالرحمان جامي «زمان و مکاننی اۉز ایزمیگه بۉیسوندیرگن ذات»، دېیه تعریفلهگن، ظهیرالدین محمد بابر «بېنظیر شخص»، دېیه یوکسک بها بېرگن ممتاز شاعر بابامیزنینگ شخصیتی و ایجادی بېش عصردن زیاد مدتده ساغلام تفکر صاحبلری اوچون کامللیک میاغی، مهارت مکتبی وظیفهسینی اۉتب کېلماقده. عادتده دورلر اۉتیشی بیلن اکثر تاریخي سیمالر اولادلردن ییراقلشهدی. اما هر بیر قاعدهده استثنا بار. حضرت نوایی اېسه وقت اۉتگنی سری ملتیمیزگه ینهده یقینلشیب، هر جبههده معلملیک قیلماقده. ذاتاً، اونینگ نورلی حیاتی، بنیادکارلیک ایشلری، مملکت تینچلیگی و آبادلیگی یۉلیدهگی جسارتی و همتی، علم۔فن، صنعت و مدنیت اهلیگه کۉرستگن غمخۉرلیگی قنچهلیک عبرتلی بۉلسه، هر جهتدن حیرتلنرلی اولکن ایجادي میراثی هم بوگونگی کون سواللری، کېلهجک ایدهآللریگه جواب تاپیشده بېبها سرچشمه حسابلنهدی. میلادي ۱۵۔عصرگه قدر خراسان و ماوراءالنهر منطقهسیده بقمتی یشب کېلگن خلقلرنینگ مشترک مدني۔معنوي میراثی، اساساً، فارس و عرب تیللریده یرهتیلگن بۉلسه، علیشېر نوایینینگ عملي سعی۔حرکتلری و برکهلی ایجادی شرافتی ایله تورکي تیلده یرهتیلگن ادبیات مسلمان شرقی علم و عرفان نهریگه اوچینچی ایرماق بۉلیب قۉشیلدی. نوایینینگ دهالیگی شونده که، او عرب و فارس ادبیاتلرینینگ کۉپ عصرلیک تجربهلرینی ایجادي اۉزلشتیرگن حالده یکّه اۉزی اوشبو ادبیاتلرگه تېنگ بۉله آلهدیگن محتشم ادبي آبدهلر یرهتدی. متفکر بابامیز ادبي۔بدیعي، دیني۔تصوفي و علمي اثرلری بیلن اۉزبېک ادبیاتینینگ اۉزیگچه بۉلگن دوردهگی کېمتیکلیکلرینی تۉلدیریب، سۉز صنعتی بارهسیده تورکي تیل باشقه لسانلردن ذرّهچه کم اېمسلیگی، عکسینچه، اۉزیگه خاص لطافت و ظرافتگه اېگه اېکنینی عملده اثباتلهدی. شرق و غرب عالملری بیر آوازدن تن آلگنیدېک، نوایینینگ ایجادی علیحده آلیب قرهلگنده ممتازلیک درجهسیدهگی مکمل بیر ادبیات طلبلریگه تۉله۔تۉکیس جواب بېرهدی. علیشېر نوایينینگ جهان تمدنی تاریخیدهگی اۉرنینی تصور قیلماق اوچون اونگچه بۉلگن دور همده کېینگی عصرلرنی قیاسلش کفایه. تورکيلر عصرلر دوامیده مسلمان شرقینینگ سیاسي، اقتصادي حیاتیده یېتکچی خلقلردن بۉلگنیگه قرهمهی، مدني حیات و اینیقسه، ادبیات ساحهسیده تورکي تیلنینگ رۉلی سېزیلرلی درجهده اېمسدی. حضرتنینگ عالمشمول اثرلری طفیلی اۉزبېک تیلی ادبي لسان صفتیده اوزیل۔کېسیل شکللنیب، بو تیلده نهاینکه شاعر و ادیبلر، بلکه عالم و فاضللر هم تورلی موضوعده اثرلر، علمي رسالهلر یازیش امکانینی قۉلگه کیریتدی. دها ایجادکارلرنینگ تاریخي خدمتی شونده که، اولر اۉزلریگه قدر هېچ کیم قدم باسماققه جرأت قیلمهگن یالغیزآیاق سۉقماقلردن یوریب، خلفلری اوچون ینگی یۉللر آچهدی. نواییدن اولگو آلگن، اونی اۉزلریگه معلمِ اوّل دېب بیلگن باشقه تورکي خلقلر نمایندهلری اۉز آنه تیللریده ملي ادبیات یرهتیشگه کمربسته بۉلدی. الحال، باشقه تورکي خلقلرنینگ ادبیاتی هم ممتازلیک درجهسیگه کۉتریلدی. شو معناده، علیشېر نوایی ایجادینی بوتون تورکي خلقلرنینگ معنوي بیراغی دېسک، عینِ حقیقتنی اَیتگن بۉلهمیز.
وقتدن غالب سیما
عربلرده «دنیادهگی همه نرسه وقتدن قۉرقهدی، وقت اېسه احراملردن» مضمونیدهگی حکمت بار. بو نقلده احراملرنینگ عصرلر سورانیدن امان چیققنی، حتا شفقتسیز وقتدن هم غالب کېلگنیگه اشاره بار. حضرت نوایینینگ بای معنوي میراثی هم وقتدن غالب قدریتلر سیرهسیگه کیرهدی. خۉش، نوایی ایجادینینگ عمرباقيلیگی سِری نیمهده؟
اوّلا، «اولیالر اولیاسی» دېیه تعریفلنگن متفکر بابامیز ایجادی قرآنکریم، حدیثِ شریف کبی باقي سرچشمهلردن سوو ایچگنینی علیحده تأکیدلش جایز. هر بیر سطری الهي حکمت، انساني عبرتگه یۉغریلگن اثرلرنینگ زمانلر اېوریلسهده، اهمیتینی مثقالچه یۉقاتمهی کېلهیاتگنی باش سببی شو. قالهوېرسه، یالغان، اۉتریکدن حذر قیلگن بو اولوغ ذات هر قندهی وضعیتده هم فقط راست سۉزنی اَیتماقنی بورچی دېب بیلگن. سیرهسینی اَیتگنده، «سۉزده، نوایی، نې دېسنگ، چین دېگیل» شعاری بیلن یشهگن حقگۉی شاعر ادبیاتده فقط راست سۉز یششگه حقلیلیگیگه ایمان کېلتیرگن اېدی. عمری دوامیده حیاتنینگ برچه اچّیق۔چوچوگینی تاتیب، عادي نوکرلیکدن مملکت سیاستینینگ اساسي ستونی درجهسیگچه بۉلگن باسقیچلرنی باسیب اۉتدی، تقدیرنینگ تورلی۔تومن سیناولرینی اۉز تنهسیده یشهدی. متفکر شاعر حقیقت و عدالتنینگ شونچهکه کویچیسیگینه اېمس، بلکه فعال کورهشچیسی بۉلگنی باعث، اونینگ اثرلریده یوکسک طرزده بدیعي افاده تاپگن خلاصه۔یو کوزهتوولر، مشاهده و ملاحظهلر، راست سۉز همده رسا فکر وابسطه بۉلگن حکمتلر حقّانيلیگی، حیاتيلیگی بیلن بوگونگی کونده هم اۉز اهمیتینی یۉقاتگن اېمس. ادبیات اتلمیش ساحر صنعت پیدا بۉلگنیدن بویان یېر یوزیده نېچه یوز مینگلب شاعرلر، ادیبلر یشب اۉتگندیر. الا، اولر آرهسیده نوایی کبی جهاني شهرت قازانگن، نامی انسانیت تاریخیگه ابدي مُهرلنگنلری کم. عارف شاعریمیز تاپیب اَیتگنیدېک، «لېکن، دۉستلر، شعر اهلی ارا جهانگیری کم بۉلر، راستی». هومر، فردوسي، نظامي، دانته، شکسپیر کبی الپ ایجادکارلرنینگ معجزهکار ایجاد نمونهلری قطاریده حضرت نوایینینگ میراثی، اینیقسه، بېزوال «خمسه»سی جهان تمدنی ییلنامهسینینگ آلتین صحیفهسینی تشکیل اېتهدی. عبدالرحمان جامينینگ «علیشېر نوایی «خمسه»سی - تېموريلر سلطنتینینگ اېنگ مهم حاصلهسی»، دېگن بهاسیده اولکن حیاتي حقیقت مجسم. چیندن، اۉزبېک خلقی تفکری قاموسی اۉلهراق یرهتیلگن بو اثر صاحبقران امیر تېمور اساس سالگن قدرتلی سلطنتده عملگه آشیریلگن معنوي اصلاحاتلرنینگ خلاصهسی صفتیده میدانگه چیقدی. بېش خزینه - بېش داستاندن عبارت اوشبو معظم اثر اۉزبېک خلقینینگ معنوي قدرتی اونینگ حربي و سیاسي صلاحیتیدن اصلا کم اېمسلیگی، معرفت و عدالت اۉزبېک دولتچیلیگی، تفکرینینگ اساسینی تشکیل اېتیشیگه یقّال دلیلدیر. جهان سیاستی، حرب و ضرب تاریخینی اۉزبېک خلقی اساس سالگن دولتچیلیکسیز تصور اېتیب بۉلمهگنیدېک، دنیا ادبیاتی، انسانیت تفکری تاریخینی علیشېر نوایی سیماسی و اونینگ قلمیگه منسوب اثرلرسیز تصور اېتیب بۉلمهیدی. متفکر شاعرنینگ یوکسک بدیعي یۉسینده افاده اېتیلگن انسانپرورلیک قرهشلری برچه دورو زمانلرده عالم و آدم، حقیقت و عدالت، تۉغریلیک، انصاف، راستگۉیلیک، اۉزلیکنی انگلش همده شو آرقهلی یرهتگننی تنیش کبی عمرباقي جومباقلر حقیده تفکر قیلیش، عاقلانه خلاصهلر چیقریشگه کۉمکداش بۉلیب کېلهیاتیر.
اینیقسه، بوگونگی تهلکهلی زمانده «عالم اهلی بیلینگیزکیم، ایش اېمس دشمنلیغ، یار اۉلونگ بیر۔بیرینگیزگهکیم، اېرور یارلیغ ایش»، دېیه اۉگیت بېرگن ذاتنینگ تینچلیک و فراوانلیک، وطنپرورلیک و انسانسېورلیک خصوصیدهگی مشاهدهلری ینهده کۉپراق اهمیت کسب اېتماقده.
ملي منعویتیمیزنینگ اۉقتامیری
علیشېر نوایینینگ شخصیتی و ایجادیگه قیزیقیش اونینگ حیاتلیگی دوریدهیاق باشلنگن. متفکرنینگ حیاتیدن نقل اېتووچی ایلک تاریخي منبع عبدالرزاق سمرقندينینگ «مطلع السعدین و مجمع البحرین» بۉلسه، ادبي فعالیتی حقیده بیرینچی بۉلیب باشقه بیر سمرقندلیک عالم - دولتشاه سمرقندينینگ «تذکرة الشعرا» اثریده معلومات بېریلگن. نواییشناسلیکنینگ اصل وطنی بوگونگی اۉزبېکستان اېکنینی حسابگه آلگن حالده ملي دولتچیلیگیمیزنینگ معنوي اساسی و اۉزلیگیمیزنی انگلش جریانینی اولوغ بابامیزنینگ شخصیتی، اونینگ عماندېک تېرن و تاغلردېک اولکن میراثینی تدقیق اېتیش بیلن باغلیق روشده عملگه آشیریشیمیز لازم. نېگهکه خلقیمیز مدني حیاتی و تاریخینی معظم بیر چِنارگه اۉخشتسک، هېچ شبههسیز، حضرت نوایینینگ ایجادی اوشبو عظیم آغاچنینگ اۉقتامیری اېرور. «لسان الطیر» داستانیده بوندهی بَیت بار: آدمیغه یخشی کۉپ اوصاف اېرور، لېک الرنینگ اشرفی انصاف اېرور.
اگر شو بَیتدهگی حکمتگه عمل قیلیب، انصاف یوزهسیدن فکر یوریتسک، سۉنگگی ییللرده دولتیمیز رهبری تامانیدن علیشېر نوایینینگ شخصیتی و بېبها میراثینی ترغیب قیلیش بۉییچه جوده کۉپ ایشلر و تشبثلر قیلینگنیگه امین بۉلهمیز. اینیقسه، پرزیدنتیمیزنینگ «بویوک شاعر و متفکر علیشېر نوایی تولدینینگ ۵۸۰۔ییللیگینی کېنگ نشانلش تۉغریسیده»گی قراری جهان نواییشناسلیگینینگ ینگی صفت باسقیچیگه کۉتریلیشیده مستحکم حقوقي اساس بۉلدی. دنیا ضیالیلری تامانیدن «تورکي خلقلرنینگ نوبل مکافاتی» دېیه اعتراف اېتیلگن علیشېر نوایی نامیدهگی خلقارا مکافات تأسیس اېتیلیشی، اۉتّیز جلددن عبارت «استقلال دوری اۉزبېک نواییشناسلیگی» علمي تدقیقاتلر مجموعهسی نشری کبی اېزگو ایشلر آرقهلی شاعر محبلرینینگ عصرلیک آرزولری رۉیابگه چیقهیاتیر. کوریا جمهوریتی، بلاروس، قزاقستان، تورکیه، مجارستان، تورکمنستان کبی مملکتلرده نوایینینگ هیکل و بیوستلری اۉرنهتیلیشی هم شوندن گواهلیک بېرهدی که، یوریتیلهیاتگن عدالتلی و معرفتپرور سیاست طفیلی جهان همجمعيتی اۉزبېکستان دېگنده نوایینی، نوایی دېگنده اۉزبېکستاننی تصور اېتماقده. انه شوندهی اېزگو و عالمشمول ایشلرنینگ منطقي دوامی صفتیده پرزیدنتیمیز تشبثی بیلن اولوغ شاعریمیز نامی ایله اتلگن ولایتده ۲۰۲۵۔ییل «علیشېر نوایی ییلی» دېب اعلان قیلیندی. ییل دوامیده نهفقط نوایی ولایتیده، بلکه بوتون جمهوریتیمیزده نواییخوانلیک کېچهلری، تورلی تنلاولر، علمي انجمنلر اۉتکزیلیشی بېلگیلندی. اوشبو قوتلوغ ییل مابینیده نوایی اثرلری نامی بیلن اتلگن ینگی باغلر بنیاد اېتیلهدی، علمي اېکسپېدیتسیهلر اویوشتیریلهدی. شو کبی کۉپلب وظیفهلر قطاری نوایینینگ شخصیتی، حیاتی و ایجادینی خارجده کېنگ ترغیب قیلیش هم کۉزده توتیلگن. علیشېر نوایی نامیدهگی خلقارا جماعت فوندی هم اوشبو خیرلی ایشلر رۉیابی یۉلیده تشبثلر کۉرسهتیب کېلماقده. جملهدن، فوند تامانیدن اۉتکزیب کېلینهیاتگن «علیشېر نوایی و شرق رنسانسی» خلقارا علمي۔نظري سمپوزیویمینینگ نوبتدهگیسی جاري ییل ۸۔۹۔فبروری کونلری نوایی شهریده تشکیل اېتیلماقده. بو ییلگی سمپوزیویم دایرهسیده دنیانینگ ییگیرمهگه یقین مملکتیدن سَلکم تۉقسانته مقاله تقدیم اېتیلدی. مملکتیمیزنینگ عالي اۉقوو یورتلری و علمي۔تدقیقات مرکزلریده فعالیت یوریتهیاتگن عالم، تدقیقاتچیلر هم متفکر بابامیزنینگ حیاتی و فعالیتینینگ تورلی قیرّهلرینی یاریتیشگه خدمت قیلووچی تدقیقاتلری بیلن قتنشماقده. اوشبو مقاله، تدقیقات ایشلرینینگ اکثریده اېسکی فکرلر، همهگه معلوم بۉلگن گپلرنی اۉزگهچه یۉسینده تکرارلشدېک ناخوش حالتلر کمهیگنی قووانرلیدیر. مویسفید دنیا ینه تۉقنهشوولر، منفعتلر ضدیتی، تهلکه۔یو تلوسهلرگه رۉبرۉ بۉلماقده. کیپریکدهگی یاشدېک قلقیب تورگن کرّهی عرضدهگی شدّتکار اۉزگریشلرنی کۉریب، انسان یورهگیگه وهم توشهدی. معنوي جبههدهگی خطرلر، کۉز کۉریب، قولاق اېشیتمهگن تهدیدلردن عقل شاشهدی. نظریمیزده، معنوي۔مفکوروي تهدیدلرگه قرشی کورهشگه بېل باغلهگن بوگونگی کون ضیالیسی حضرت نوایي اثرلری بیلن قوراللنماغی لازم. تکنوکراتیک انقلابلر زمانیده آدم فرزندینینگ انساني قیافهسینی یۉقاتمهی، اصلی۔نسلی، ایلدیزیدن اوزاقلشمهی یششی چین قهرمانلیک بۉلیب قالماقده. بوندهی وضعیتده اۉزبېک و جهان تمدنینینگ حضرت نوایی همده اونگه توغیشگن برادردېک بۉلیب قالگن باشقه درغهلری معنوي رهنمالیگیده یشهماق عاقلانه یۉلدیر. جاري ییلنی «علیشېر نوایی ییلی» دېب اعلان قیلیشدن کۉزلنگن اصل مدعا هم شو.
کۉپ اۉقیلگن مقالهلر
-
محمد عالم کوهکن شعرلریدن نمونهلر
دوشنبه ۴ جوزا -
نوایینینگ یازیلمهی قالگن اثری
سهشنبه ۲۶ جوزا -
-
عبدالله قهار جسارتی
جمعه ۲۹ جوزا