«خمسه» - نوایی ایجادینینگ یوکسک چۉقّیسی
سهشنبه ۱۶ سرطان
-
-
تیل و ادبیات
-
سهشنبه ۱۶ سرطان
افغانستان اۉزبېک ادبیاتیده بدیعي نثر اۉرنی
اوشبو علمي۔تنقیدي مقالهمیزده افغانستانده اۉزبېک ادبي تیلینینگ حاضرگی اینچلی احوالی همده اونینگ سببلری، یورتیمیزده نه فقط اۉزبېک تیلیده، بلکه عموماً دولت تیللری مقامیده بۉلگن دری و پشتو تیللریده هم بدیعي نثرنینگ کمرنگلیگی و اونینگ سببلری، شونینگدېک اۉزبېک بدیعي نثرینینگ اېندیگینه کورتک آچه باشلهگنی حقیده قیسقه معلومات بېریلهدی. شو بیلن بیرگه افغانستان اۉزبېک بدیعي نثرینینگ ایلک نمونهسی صفتیده یارقینلرنینگ آلدین۔کېین چاپ اېتیلگن کتابلریدن اۉرین آلگن ایریم حکایهلری ادبي تنقید نقطهٔ نظریدن تحلیل قیلینهدی.
کلیت سۉزلر: ادبي تنقید، ادبي تیل، ادبي سیما، بدیعي ادبیات، بدیعي نثر، توگون، طرح، طنز، عباره.
کیریش
ادبي تیل بیلن بدیعي ادبیات اېگیزک حادثه بۉلیب، زمان نقطهٔ نظریدن اولر بیر پیتنینگ اۉزیده وجودگه كېلهدی. یانمه۔یان اۉسگن قۉش چناردېک اجتماعي۔سیاسي محیط اولرگه بیر خیل تأثیر كۉرستهدی و اولرنینگ تقدیری اېگهلرینینگ تقدیری بیلن عضوي باغلیق بۉلهدی. سیاسي تاماندن باشقه ملتگه قرم بۉلگن خلقنینگ تیلی هم، قنچهلیک بای و افاده قدرتی قنچهلیك یوكسک بۉلمهسین، بریبیر اۉز اېگهسی سینگری قدّینی تیكلش و جامعهده اۉز اۉرنینی تاپیش امكانیتیگه اېگه بۉلمهیدی. چنانچه اۉتگن عصرلرده افغانستانده اۉزبېك تیلینی رسمي تیل صفتیده اساسي قانونده قید اېتیلیشی او یاقده تورسین، حتی بو یورتده اۉزبېک خلقینینگ موجودیتینی تن آلیش شوونیست حكمران مییهلرگه سیغمهیدیگن توشونچه اېدی. بختیمیزگه بیزنینگ یورتیمیزگه هم دیموكراسینینگ قدملری یېتیب كېلیشی بیلن تیلیمیزنینگ رسمیتی اساسي قانونده اۉز تسجیلینی تاپدی و اونینگ ترقیاتی اوچون یۉل آچیلدی. اما بیز بو یۉلده قندهی قدملر قۉیدیک و بو قانون سایهسیده تیلیمیزنینگ ترقیاتی اوچون نیمهلر قیلیدیک؟ افسوس كه بو سوالگه ایجابي جوابیمیز یۉق.
افغانستانده اۉتّیزدن آرتیق کته۔کیچیک تیللر بار بۉلسه۔ده، اۉزبېک تیلی اولر آرهسیده سۉزلاوچیلرینینگ سانی نقطهٔ نظردن پشتو و دری تیللریدن کېین اوچینچی اۉرینده تورهدی. اۉزبېکلر شمالي افغانستاننینگ توب اهالیسینی تشکیل بېریشیگه قرهمهی، بو خلق یوقاریده ایتگنیمیزدېک، نې۔نې سیاسي و اجتماعي تضییقلرنی باشدن کېچیرمهدی. شوندهی اېکن، بو تیلنینگ ادبي تیل درجهسیگه کۉتریلیشی او یاقده تورسین، سۉزلشوو تیلی صفتیده هم جر یقهسیده تورگنی هیچ کیمگه سر اېمس. حاضر هم اگر سوادسیز قاره خلق تیلینی نظرده توتمهسک، مکتب اۉقیگن، تحصیل کۉرگن ضیالیلریمیزنینگ تیلینی قیسی تیل عایلهسیگه کیریتیش جهان تیلشناسلرینی لال قالدیریشی تورگن گپ. چونکه اولرنینگ تیلینی نه اۉزبېکچه دېسه بۉلهدی، نه۔ده فارسچه. بلکه اونی ینگی بیر نام بیلن - اۉز۔فارسچه دېب اتش تیلشناسلیکده پیدا بۉلگن بو ینگی معما اوچون مناسب یېچیم بۉلر.
اصلیده اۉز تیللرینینگ پاسبانی بۉلیشلری کېرک بۉلگن ضیالیلریمیز، نه فقط بو شرفلی بورچنی ادا اېتیشگه لایق بۉله آلمهدیلر، بلکه اولرنینگ آرهسیده خدانینگ بو هدیهسیدن یوز اۉگیریب، حتا ملي منسوبلیکلریدن واز کېچگنلر هم آز اېمس. بیراق کېزی کېلیب، اۉزلرینی کۉز۔کۉز قیلیشلری کېرک بۉلیب قالگنده، فارسچه اۉیلب، مییهلریده اۉزبېکچهگه ترجمه قیلیب، غلیظ عربچه سۉزلر۔و فارسچه عبارهلر بیلن فضل فروشلیک قیله باشلهیدیلر. چونکه اۉزبېک تیلینینگ ساده و صمیمي طبعتیدن خبرسیزلر. هه، اۉزبېک تیلینینگ افغانستاندهگی عمومي منظرهسی شو.
بو بیلن افغانستانده اۉزبېک ادبي تیلی و ادبیاتی حلی شکللنگمهگن دېماقچی اېمسمیز. چونکه ادبیات انسان حس۔تویغولرینینگ مادي قابیغی دیر. شوندی اېکن، انسان بار جایده تویغولر، تویغولر بار جایده اېسه ادبیات هم بار. بونگه حلیگچه اۉز یازوویگه اېگه بۉلمهگن تیللرده ایجاد قیلینگن فولکور ادبیاتینی دلیل قیلیب کۉرستیشنینگ اۉزی کفایه.
***
شرقده ییگیرمنچی عصرگچه ادبیات دېگنده اساساً تورلی شعري ژانرلرده یرهتیلگن بدیعي اثرلر توشونیلگن. افغانستانده اېسه بو توشونچه حاضرگچه هم یېتکچیلیک قیلیب کېلماقده. افغانستان اۉزبېک ادبیاتینینگ گللب۔یشنهمهگنلیگینی بو تیلگه نسبتاً سیاسي توزوملرنینگ اۉگهی کۉز بیلن قرهشلری سبب بۉلگن دېسک، دولت تیلی مقامیدهگی دری و پشتو تیللریده هم جهان ادبیاتی خزینهسیدن مناسب اۉرین آلهدیگن اثرلر حلیگچه یرهتیلمهگن. شوندی اېکن، افغانستان ادبي محیطیده، سلماقلی بۉلمهسه۔ده، حصهمیز بارلیگینی دعوا قیلگودېک ادبي سیمالریمیز بار، البته.
یوقاریده ایتگنیمیزدېک، بیزده ادبیات دېگنده کۉز اۉنگیمیزده فقط شعر گودهلنهدی. بونگه اېسه دنیا ادبیاتی کاروانیدن اوزیلیب قالنیمیز سبب بۉلگن. چونکه دنیا ادبیاتیده نیمهلر بار، نیمهلر بۉلیهپتی مطلق خبرسیزمیز. بیز معنوي آزوقه صفتیده فقط اۉزیمیزنینگ اۉتگن شاعرلریمیزنینگ اثرلریگه قناعتلنیب کېلگنمیز. بدیعي نثر رونقی شرق ادبیاتیده کم رنگلیگی طفیلی بیزنینگ قلمکشلریمیز هم عنعنوي طرزده شعر رشتهسینی محکم اوشلب، اۉز استعدادلرینی شو ساحهده صیقللب کېلگنلر. حالبوکه، ایچکی کېچینمهلریمیزنینگ بیانی اوچون شعردن کۉره بدیعي نثرده میدان کېنگراق.
اۉزبېک معاصر ادبیاتیده نظم ساحهسیده قلم تېبرتگنلر و تېبرتهیاتگنلر سان جهتدن تاجیک و پشتون بردارلریمیزنینگ بو ساحهدهگی قلمکشلریدن قالیشمهیدی. بو ادعامیزگه فقط فاریاب زمین شاعرینینگ قیسقه سوانحلری و شعري نمونهلرینی اۉز ایچیگه آلگن «رنگین کمان» کتابی یېترلی دلیل بۉله آلهدی.
اما افغانستان اۉزبېک ادبیاتیده بدیعی نثر اۉرنی هنوز هم بۉش قالیب کېلماقده دېسک ینگلیشمهگن بۉلهمیز. اگرچه کمینه بوندن اۉن اوچ۔اۉن تۉرت ییل مقدم کۉنگیل تینچینی اۉغیرلهگن ایریم موضوعلرنی حکایه طرزیده کاغذگه توشیریش هوسی بیلن «اۉزبېک عالمی اینجیدی»، «گناهلر یوویلدی»، «همه گپ پولده»، «بوغدایلر ینه یم۔یشیل»، «سیچقانلر دمیگه اېلک باغلنگ»، «یرهسیگه توز باسمنگ» کبی حکایهلرنی یازیب یولدوز جریدهسی صحیفهلریده باسیشگه جرأت قیلگن اېدیم. بو بیلن افغانستان اۉزبېک ادبیاتیده بدیعی نثرنی بیرینچی بۉلیب مېن باشلب بېرگنمن دېماقچی اېمسمن، بونگه حدیم هم سیغمهیدی. چونکه یوقاریده ایتگنیمدېک بولر شونچه که هوس اېدی.
اما بوندن تقریباً ایکی ییل مقدم* جناب محمد حلیم یارقیننینگ طنزي حکایهلر یازیشگه بېل باغلگنینی اۉز آغزیدن اېشیتیب نېگه۔دیر حیرتگه توشگن اېدیم، چونکه او کیشی افغانستان مطبوعاتیده کۉپراق تحقیقاتچی صفتیده تنیلیب کېلگن سیمالریمیزدن دیر. هر حالده بو گپنی اېشیتیب بېحد خورسند بۉلگن اېدیم. چونکه ادبیات دېگنده فقط شعر توشونیلهدیگن بیر محیطده ادبیاتنینگ اساسي رکنی بۉلگن بدیعي نثر رونقی اوچون حرکت باشلنگنی مېن اوچون قوتلوغ بشارت اېدی. بیراق اۉتگن ییلنینگ بهاریده او کیشینینگ «وکالت دغدغهلری» عنوانلی طنزلر تۉپلمی کتابینی کۉریب، ینه اۉشه بیر ییل آلدینگی خورسندلیک بغریگه شۉنغیب، شو کیفیت بیلن کتابنی آخرگچه اۉقیب چیققنیمنی اۉزیم هم بیلمهی قالیبمن.
جناب حلیم یارقیننینگ طنزي حکایهلریدن نصیب بۉلگن خورسندلیک حلی ترقهمهی توریب، خانم دوکتور شفیقه یارقیننینگ هم «ینه کۉریشگونچه» ناملی حکایهلر تۉپلمی کتابی قۉلیمگه یېتیب تېگدی. مېن اوچون بو قۉشلاق بیرم بۉلدی. چونگه بو اثرلر افغانستان اۉزبېک ادبیاتیده اۉرنی بۉش قالیب کېلهیاتگن بدیعي نثرچیلیکنینگ اۉلیک تنیگه جان کیره باشلهگنیدن درک بېرر اېدی. بولردن تشقری، شعر میدانیده آت چاپتیریب یورگن تنیقلی شاعریمیز ذکرالله ایشانچ هم بدیعي نثر ساحهسیده اۉز کوچینی سینب موفقیتلی قصه و حکایهلر یازهیاتگنی بیز اوچون مبارک خوشخبر دیر. (اولرنی اۉقیش اوچون او کیشینینگ شخصي ویبلاگیگه مراجعت قیلیشینگیز ممکن)
اېندی شو بهانه بیلن چاپ اېتیلگن کتابلردن اۉرین آلگن ایریم حکایهلرگه ادبي تنقید نقطهٔ نظریدن قرهیدیگن بۉلسک، قوییدهگی فکرلرنی ایتیش ممکن: جناب حلیم یارقیننینگ «وکالت دغدغهلری»، «مکان (بیت الخلا)لر رازی»، «تاکسی ماجراسی» کبی طنز بیلن یوغریلگن حکایهلرینی، موضوعی یشب تورگن محیطیمیزدن آلینگن همده بدیعی مهارت بیلن یازیلگن اثر دېب بهالش ممکن. لېکن «بارمهسم بۉلمهیدی»، «مهمل ایشلهتیش»، «قربانلیک»، «آتمگه آلیب بارهمن»، «دعای خیر» عنوانلری آستیده یازیلگن مطلبلرنی طنزي حکایه دېب بۉلمهیدی، اولرنی بلکه لطیفه یاکه فکاهی دېسک تۉغریراق بۉلر اېدی. چونکه طنز بیلن لطیفه (فکاهی) باشقه۔باشقه نرسهلر. آدملرنی کولدیریش اوچون ایتیلهدیگن یېنگیل۔یېلپی سۉزلر لطیفه دېیلسه، طنز - موضوعی اجتماعي محیطدن آلینگن اچّیق حقیقت دیر. تۉغری، طنزده هم کولگی بار، اما طنزدهگی کولگی آدملرنی فقط کولدیریبگینه قالمهی، اونی اۉیلشگه هم، حتا ییغلشگه هم اوندهیدی. چونکه طنزدهگی کولگی اچّیق زهرخند دیر.
شونی هم تأکیدلش ضرور که، حکایهده واقعهلر تعریفینی کېرهگیدن آرتیق اوزهیتیریش خوانندهنی زېریکتیرهدی و حکایهنینگ آخرگچه اۉقیلمسلیگیگه سبب بۉلهدی. بو نرسه جناب محمد حلیم یارقیننینگ «ایازدن اۉرگنینگلر!»، «تاکسی ماجراسی» کبی حکایهلریده، همده خانم دوکتور شفیقه یارقیننینگ «ینه کۉریشگونچه» حکایهسیده کۉزگه تشلنهدی.
بو حکایهلرنینگ هر بیرینی ادبي تنقید نقطهٔ نظریدن تحلیل قیلیب چیقیش بو مقالهنی یازیشده نظرده توتیلگن مقصدیمیزگه کیرمهسه۔ده، «مشت خروار نمونهسی» صفتیده دوکتور شفیفه یارقیننینگ «ینه کۉریشگونچه» حکایهسینینگ حسنی و کمچیلیکلری بارهسیده ایریم فکلرنی اۉرتهگه تشلشنی خیرلی دېب تاپدیک.
دوکتور شفیقه یارقیننینگ «ینه کۉریشگونچه» حکایهسی بهار کېچهلریدن بیرینی شاعرانه تصویرلش بیلن باشلنیب، تۉقیز آی بورون قلّیغینی چیمیلدیقدن عسکرلیککه کوزتگن آق بیلکنینگ، بېشیکده اوخلب یاتگن اوچ۔تۉرت آیلیک ججّی اۉغیلچهسی بابر جاننینگ یوزیگه تېرمیلیب، اونینگ سیماسیده اېرینی کۉریب، ایریلیق دملرینی ساغینچ بیلن اېسلهیاتگنی تصویرلنهدی. قرهنگ که شو کېچهنینگ اۉزیده عسکر ییگیت خدمت قیلهیاتگن قۉشین تصادفاً اولرنینگ شهری یقینیدن اۉتهیاتگن بۉلهدی، کېلینلیک لباسیده تشلب کېتگن یارینی و خط آرقهلی دنیاگه کېلگنینی اېشیتگن اۉغیلچهسینی ساغینگن عسکر ییگیت فرصتنی غنیمت بیلیب صفداشلری بیلن مصلحتلشیب، قومندانیدن رخصتسیز بیر ایکی کونگه اوییگه قیتهدی و دېرزه آرقهلی، ایریلیقنینگ اچیق لحظهلرینی اویقوسیزلیک بیلن باشدن کېچیرهیاتگن یارینینگ آلدیگه کیرهدی. کېلین کوتیلمهگن بو بختگه چیدهی آلمهی هوشیدن کېتیب قالهدی. ییگیت قولهیازگن یارینی قۉللری اوستیگه کۉتریب تۉشککه یاتقیزهدی. آق بیلک اۉزیگه کېلگندن کېین، اېریدن قندهی و قنچه وقتگه کېلگنینی سوریشتیرهدی. اونینگ رخصتسیز کېلگنینی بیلیب، باشیگه ملامت تاشینی یاغدیره باشلهیدی و کیم۔دیر شو آنده یاووز دشمن شرّیدن قوتیلیش اوچون اونگه محتاج اېکنلیگینی ایتیب، اۉشه کېچهنینگ اۉزیده اونی قیتیب کېتیشگه کۉندیرهدی. سېوگیلیسی و عزیز جگربندینینگ دیداریگه حلی تۉیمهگن عسکر ییگیت خاتینینینگ وطنپرورانه نصیحتلریدن اېریب، «ینه کۉریشگونچه خدا یارینگیز...» دېب، اۉغیلچهسی بیلن سېوگیلیسینی ینه یالغیزلیک بغریگه تشلب، وطن بورچینی ادا اېتیشگه شاشیلهدی...
حکایهنینگ بوتون مضمونی شو. یازووچی حکایهنی جوده چیرایلی باشلب، مهارت بیلن اوج نقطهسیگه آلیب چیقهدی، اما خواننده حکایهنینگ پیامینی کوتیب تورگن بیر پلّهده سېویشگنلرنینگ بالهلیک دورینی تصویرلشگه اۉتیب، اوچ۔تورت بېتده ایتیب بېریش ممکن بۉلگن حکایهنی اۉن آلتی بېتگه کۉپهیتیریب، اونی زېریکرلی ایلنمه کوچهلرگه آلیب کیرهدی. بونی بیر تۉپ اطلسدن کۉیلک تیکیب، کېلیشگن، طناز کېلینچککه کییدیریشگه اۉخشتیش ممکن.
شونینگدېک، بدیعي اثر تیار واقعهلرنینگ ساده بیانی اېمس، بلکه او یازووچینینگ ذهنیده تۉقیلگن یاکه اجتماعی محیطدن آلینگن واقعه۔حادثهلرنینگ بدیعیت و مهارت ایشخانهسیده قیته ایشلنگن و صیقللنگن تیپیک شکلی دیر. یازووچی معلوم بیر بدیعی اثرنی یرهتیشگه بېل باغلر اېکن، اوچته اصلنی اونوتمسلیگی کېرهک: توگون، اوج، یېچیم. دېمک، او بیرار اجتماعی مسألهنی اۉز اثری اوچون موضوع قیلیب تنلر اېکن، خوانندهنی سینجکاولیککه اوندش همده اونی اثرنی آخرگچه اۉقیشگه مجبور قیلیش مقصدیده موضوعنی توگون شکلیده اۉرتهگه تشلهیدی، یعنی آخرگی گپنی باشیده ایتمهیدی و اۉقووچینینگ دقتینی تارتیش اوچون توگوننی آهسته۔آهسته یېچیشگه حرکت قیلیب، حکایهنی اوج نقطهسیگه آلیب چیقهدی، یعنی خوانندهنی، بو یاغی نیمه بۉلر اېکن دېب هیجانگه سالهدی. کېین اونی کۉپ کوتتیریب قۉیمسدن توگوننی یېچهدی و حکایه پیامینی اعلام قیلهدی. یوقاریده تیلگه آلینگن یازووچیلریمیز بو اصلگه کمراق اهمیت بېرگنلر. شو سببدن اولرنینگ ایریم حکایهلری طرح درجهسیده قالیب کېتگن.
بو حکایهلرده نه کیشینی اۉزیگه تارته آلهدیگن منطقي باشلنیش بار، نه بو یاغی نیمه بۉلر اېکن دېگن توگون، نه هم اۉقووچینی هیجانگه سالهدیگن اوج بار، نه۔ده کیشیگه عبرت بۉله آلهدیگن پیام. بولر حیاتیدهگی جون گپلرنی هم آدملرگه گپیریب بېریشدن ذوق آلهدیگن اېزمه و سېرگپ آدملرنینگ قوروق و زېریکرلی سفسطهسیدن باشقه نرسه اېمس.
خلاصه و نتیجه
بو گپلردن اۉتسک۔ده، بو کتابلرنینگ حاضرگی زمان افغانستان اۉزبېک ادبیاتیده قلدیرغاچ بدیعي نثر اثرلری صفتیده میدانگه چیققنینی نظرگه آلسک، اولرنی یوکسک بهالهمسلیک عدالتدن بۉلمهیدی. بو حکایهلر ملتیمیزنینگ توپراق باسیب یاتگن استعدادلرینینگ گللشیگه تورتکی بۉلهدی دېگن امیددهمیز. قلملری بو بېچاره ملت تیلیگه خدمت قیلیشدن چرچهمهسین! یقین کېلهجکده بیز هم اۉز تیلیمیزده ادبیات دنیاسیگه غلغله سالهدیگن اثرلر شاهدی بۉلهیلیک.
کۉپ اۉقیلگن مقالهلر
-
-
نوایینینگ یازیلمهی قالگن اثری
سهشنبه ۲۶ جوزا -
محمد عالم کوهکن شعرلریدن نمونهلر
دوشنبه ۴ جوزا -
عبدالله قهار جسارتی
جمعه ۲۹ جوزا