افغانستان اۉزبېک ادبیاتیده بدیعي نثر اۉرنی
سهشنبه ۱۶ سرطان
-
-
تیل و ادبیات
-
سهشنبه ۱۶ سرطان
«خمسه» - نوایی ایجادینینگ یوکسک چۉقّیسی
علیشیر نوایی ایجادینینگ یوکسک چۉقّیسینی، شبههسیز، اونینگ خمسهسیگه کیرگن داستانلری تشکیل بېرهدی. نوایی خمسهسینینگ توغیلیشی تورکي خلقلر، اینیقسه، اۉزبېک ادبیاتی تأریخیده بویوک حادثه حسابلنهدی. خمسه طفیلی اۉزبېک ادبیاتی دنیادهگی اېنگ ایلغار ادبیاتلر قطاریدن اۉرین آلدی.
علیشیر نوایی اۉز خمسهسینی میلادي ٨٥-١٤٨٣ ییللر آرهسیده، دېمک، عمرینینگ سونگگی چارگیده یرهتگن. حال بو که، نوایی ۱۰-۱۲ یاشلردن شعر یازیشگه باشلب، ییگیتلیک دوریگه کېلیب بوتون خراسان و ماوراءالنهرده یېتوک شاعر صفتیده شهرت قازانگن اېدی. خوب، شوندهی اېکن، نوایی نېگه اۉز خمسهسینی آلدینراق یرهتمهدی، دېگن سوال توغیلیشی ممکن و بو سوالگه جوابنی نوایینینگ حیات یۉلیدن اختریش کېرهک بۉلهدی.
١٤٤٧۔ییلده شاهرخ میرزانینگ اۉلیمی تېموري شهزادهلر اۉرتهسیده تخت و تاج تلهشیش اوچون اۉز ارا کورهشلرگه یۉل آچیب بېردی. خراسان و اونینگ مرکزی هرات هرج و مرج و قیرغینلر اۉچاغیگه ایلندی. خلق روزگارنینگ بو فتنهسیگه برداش بېرالمهی، شهرنی تشلب کېته باشلهیدی. بو آوارهلر ایچیده غیاثالدین کیچکینهنینگ عایلهسی هم بار بۉلیب، اولرنینگ کاروانی عراق تامان یۉل آلهدی.
١٤٥٢۔ییلگه کېلیب خراسانده بۉلهیاتگن تېموري شهزادهلر اۉرتهسیدهگی تخت تلهشیشلر بیر مونچه وقتگچه تۉختهیدی و اۉز ارا قیرغینلر نتیجهسیده خراسان تختیگه ابوالقاسم بابر اېگه بۉلهدی. هرات هم اگرچه مرکز بۉلمهسه۔ده، اۉزینینگ اولگی موقعینی تیکلهی باشلهیدی. هر تامانگه قاچیب کېتگن خلق ینه هراتگه قیتیب کېله باشلهیدی. غیاثالدین کیچکینهنینگ عایلهسی هم بېش ییللیک آوارهلیکدن سۉنگ اۉز وطنیگه قیتیب کېلهدی.
غیاثالدین کیچکینه هراتگه قیتگچ، ابوالقاسم بابر درباریگه خدمتگه کیرهدی. بیر مونچه وقتدن کېین او سبزوار حاکمی قیلیب تعیینلنهدی.
غیاثالدین کیچکینه، نوایی تخمیناً ١٢ یاشلریده اېکنیده دنیادن کۉز یومهدی. آتهدن یېتیم قالگن علیشېر، ابوالقاسم بابر ١٤٥٤۔ییلده اۉز پایتختینی هراتدن مشهدگه کۉچیرهیاتگنده او بیلن مشهدگه بارهدی. آرهدن بیر ییل اۉتر۔اۉتمس، ابوالقاسم بابر وفات اېتهدی. بابر وفاتیدن سۉنگ خراسان ینه تاج و تخت تلهشیش نتیجهسیده قیرغین و اوروشلر میدانیگه ایلنهدی. علیشیر اېسه بوندهی شرایطده وطنگه قیتیشنی مناسب کۉرمهی، اۉزینینگ مشهددهگی مشقتلی حیاتیگه ادامه بېرهدی.
نوایی اوچون مشهد بېگانه شهر اېدی. اونینگ بو یېرده نه دوستی بار اېدی، نه۔ده دستگیری، نه تورر جایی، نه۔ده بیر لقمه نانی. بیراق، بو قیینچیلیکلرنینگ برچهسیگه چیدهب علم و کمال تحصیلیگه بېل باغلهیدی. هر حالده علیشېر نوایی اوچون مشهد حیاتی بویوک بیر مکتب اېدی. چونکه اونینگ دنیا قرهشی و شعري استعدادی منه شو دورده شکلنهدی و یېتوکلیککه اېریشهدی.
علیشېر نوایی سکّیز ییل غربتدن کېین آتهدن قالگن میراثلرینی قۉلگه کیریتیش مقصدیده آنه شهری هراتگه قیتیب کېلهدی. لېکن خراسان پادشاهی ابوسعید میرزا نوایینینگ قیتیشینی یاقتیرمهی، اونگه التفات کۉرستمهیدی. نوایی ایکّی ییلگه یقین مدتنی تنگدستلیک و بېچارهلیک بیلن هراتده اۉتکزر اېکن، اۉز وطنینی ترک اېتیشگه مجبور بۉلیب، سمرقندنینگ اوزاق یۉلیگه آتلنهدی. نوایی، استادی همده معنوي آتهسی بۉلگن سید حسن اردشېرگه یازگن شعري مکتوبیده بو وضعیتنی شوندهی بیان اېتهدی:
چو سېنسېن بوگون عالم اهلیده فرد،
که حالین دې آلغهی سنگه اهلِ درد.
منگه کیم ودادینگغه خرسندمېن،
جنابینگغه شاگرد و فرزندمېن.
غمی یېتتی چرخ جفا پېشهدین،
هم اول انجمِ خارج اندېشهدین.
که بۉلماق وطن ایچره دشوار اېدی،
کۉنگولگه جلا دفع آزار اېدی.
(غرایبالصغردن)
شوندهی قیلیب، نوایینینگ فقر و بېچارهلیگی ١٤٦٩۔میلادي ییلگچه، یعنی بالهلیک دوستی و مکتبداشی سلطان حسین بایقرا خراسان تختینی اېگلّهگنیگه قدر دوام اېتهدی. سلطان حسین بایقرا، پادشاهلیگینینگ بیرینچی کونلریده۔یاق سمرقندگه چاپر یۉللب، نوایینینگ وطنگه قیتیشینی التماس قیلهدی. غربتده قیینلگن نوایی دراو اۉز وطنی هراتگه قرهب یۉلگه توشهدی. هراتده سلطان حسین بایقرا اېسکی و قدردان دوستی علیشېر نوایینی صمیمیت بیلن قرشیلهیدی. مملکتدارلیک ایشلریده نوایینینگ یاردمینی سۉرهب، اونگه مهردارلیک وظیفهسینی تاپشیرهدی. آرهدن آز وقت اۉتمهی، نواییگه باش وزیرلیک، یعنی صدارت مقامینی مجبوراً قبول قیلدیرهدی.
کشوردارلیک ایشلری نوایینی جوده بند اېتهدی، شو طفیلی او کتّهراق ایجادي ایشلر اوچون قلم تېبرهتیشگه فرصت تاپمهیدی. کېینراق بو وضعیتنی خمسهسینینگ بیرینچی داستانی بۉلمیش «حیرتالابرار»ده قوییدهگیچه اعتراف اېتهدی:
کیم بار اېدی باشیمه کۉپ محنتیم،
یۉق اېدی باش قاشیغهلی فرصتیم.
خمسه یازیش - دېوان توزیش دېگن گپ اېمس. بو ایش یوکسک بدیعي مهارت و اولکن جسارت طلب قیلر اېدی. شرق ادبیاتی تاریخیده خمسه یازیشگه اورینگن اۉنلب شاعرلرنی بیلهمیز، لېکن اولر ایچیده فقط نظامي گنجوي، امیر خسرو دهلوي و نورالدین عبدالرحمن جاميگینه بوندهی بویوک ایشده اۉز کوچلرینی سینهی آلگنلر، خلاص. بیر قنچه شاعرلر بو یۉلده اۉز قلملرینی سینهماقچی بۉلیب، یریم یۉلده قالیب کېتگنلر. نوایی اېسه ییگیتلیک چاغیده۔یاق اۉز قلمینینگ قدرتیگه ایشانر اېدی. چنانچه سید حسن اردشېرگه یازگن شعري مکتوبیده ایجادي کوچینی فخر بیلن تیلگه آلهدی. لېکن حکمرانلرنینگ اونگه نسبتاً بې مهرلیگی و التفاتسیزلیگیدن شکایت قیلیب دېیدی:
مېن اول مېن که، تا تورک بېدادی دور،
بو تیل بیرله تا نظم بنیادی دور،
فلک کۉرمهدی مېن کېبی نادرې،
نظامي کېبی نظم ارا قادرې.
نې نظمې دېر اېرسم مېنِ دردناک،
که هر حرفی بۉلغهی انینگ درِ پاک.
یېتر تېنگریدین آنچه قوّت منگه،
که بۉلمس بیتیریگه فرصت منگه.
بو میدانده فردوسی اول گرد اېرور،
که گر کېلسـه رستم جوابین بېرور.
رقم قیلدی فرخنده شهنامهای،
که سیندی جوابیده هر خامهای.
دېدی اۉز تیلی بیرله اول کانِ گنج،
«که سی سال بردم به شهنامه رنج».
آنی دېرگه بۉلسه قچان رغبتیم،
اېرور آنچه حق لطفیدین قوّتیم.
که هر نېچه طبع اۉلسه کاهلسرای،
بیتیگهیمېن اۉتوز ییلین اۉتوز آی.
ولی ایت دېب، کیم مېنگه توتتی یوز،
که یوز اوچون دېمهدیم ایکّی یوز؟
بېراو بۉلسه بیر ایشده بو نوع فرد،
ولی کۉرمهسه بهره جز رنج و درد.
(غرایبالصغردن)
دېمک، نواییده خمسه یا شهنامهگه اۉخشهگن اثر یازیش آرزوسی انچه آلدین توغیلگن. چنانچه او خمسهنینگ آخرگی داستانی «سد سکندري»نی یرهتر اېکن، شو ایستگینی قید اېتهدی:
کیچیک اېرکنیمدین اۉلوب قاشیمه،
اولوغ مدعا سالدینگیز باشیمه.
شونی تأکیدلش ضرور که، نوایی شو وقتگچه بیر قنچه تورکي و فارسي دېوانلر اېگهسی بۉلگن. لېکن بولرگه قناعت قیلمهی، برچه یرهتیلگن خزینهلر اونینگ بویوک مقصدی - خمسه یرهتیش آلدیده ارزیمهگن ایشگه ایلهنیب قالهدی. چونکه حیات حقیدهگی اۉیلری و زمانهسی اوچون نهایت مهم بۉلگن فلسفي قرهشلری بدیعي افاده طلب قیلیب، شاعرگه ذرهچه تینچلیک بېرمسدی. چنانچه او «سد سکندري»ده اۉزینینگ بو روحي ناتینچلیگینی قوییدهگیچه بیان اېتهدی:
غرض کیم چو نظم اۉلدی تهمت منگه،
یاییلدی جهان ایچره شهرت منگه،
غزل طرزیغه اوّل ایلب ستیز،
جهان ایچره سالدیم اولوغ رستخیز.
ولی قانع اۉلمهی اوشاق ایشگه هیچ،
دماغیمده اېردی اولوغ پېچ، پېچ.
نې میدان ارا سورسم اېردی سمند،
هواسین کۉنگول قیلمس اېردی پسند.
نې بوستان که سیر ایچره موجود اېدی،
حقارتدین آلّیمده مردود اېدی.
(سد سکندري)
علیشیر نوایی ١٤٧٦۔ییلده اۉز درخواستیگه بناءً دربارنینگ رسمي ایشلریدن بۉشهیدی. لېکن قوریلیش ایشلری ینه هم اونینگ بویوک مقصدیگه تۉسقینلیک قیلهدی. شوندهی قیلیب، ١٤٨١۔میلادي ییلده نوایی اۉزینینگ قوریلیش ایشلریگه ختم نقطهسینی قۉیهدی و بو ایشلر نتیجهسینی «وقفیه» ناملی اثریده سرحساب قیلهدی. بو بیلن خمسهنینگ یرهتیلیشی آلدیدن ینه بیر مانع کۉتریلهدی.
نوایی قیرقدن آشدی، حاضرگچه او خمسه یازیش مقصدیده قۉلگه قلم آلمهگن. لېکن او اېندی ایشنی قهیېردن باشلشی کېرهک؟ او ینه بیر مرتبه سلفلرینینگ اثرلرینی دقت بیلن اۉقیب چیقهدی. اونینگ نظریده نظامي و خسرو دهلوي یرهتگن خمسهلر بې پایان و گۉزل بیر دنیاگه اۉخشهیدی. اولر یرهتگن خمسهلرنینگ هر بیر بیتی بویوک بیر دنیا و بو دنیا ایچیده بې بها خزینهلر یاتگن و بو خزینهلر اوستیده اژدهالر پاسبانلیک قیلهدی. دېمک، اولرنی قۉلگه کیریتیش آسان ایش اېمس:
خیالیمده کشورستانلیق کیریب،
ممالکده صاحبقرانلیق کیریب،
بو اندېشهدین کۉنگلومه اېردی شین،
که بۉلدی کۉنگول مایلِ خمستین.
چو مشغول بۉلدوم تماشاسیغه،
اۉتوب وادی و تاغ و دریاسیغه.
جهانې کۉریندی کۉزومگه نهان،
نهان بلکه هر بیتی ایچره جهان.
نظرغه کېلیب گنج بې انتها،
ولی هر بیری اوزره یوز اژدها.
یاریمچوق کۉروب سیر ترک اېتمهدیم،
یېری قالمهدی کیم، انگه یېتمهدیم.
(سد سکندري)
سلفلر خمسهلرینی اۉقیب چیقیب، اولرنینگ بدیعي مهارتی و شعري قدرتینی حس اېتگن نوایی تاباره وحشتگه توشهدی و ییگیتلیک چاغیدهگی «لاف» و «گزاف»لرینی اېسلب خجالتدن اېرییدی. چونکه او خمسه یازیش آسان ایش اېمسلیگینی بیلهدی:
قیلیب یاد دعوا و لافیمنی هم،
ساغینیب بورون دېر گزافیمنی هم.
اویاتقه سالیب بۉیله حالت مېنی،
هلاک ایلهبان بل خجالت مېنی.
گهی یوزلنیب اول سۉزومدین اویات،
سۉزومدین دېمهی کیم اۉزومدین اویات.
(سد سکندري)
لېکن نوایی، زمان آلدیگه قۉیگن اولکن مسؤولیتنی چوقور حس اېتر اېدی. او تورک خلقلری تاریخی و مدنیتیدهگی مقامینی اېسلب «خمسه» یرهتیشنی اۉزینینگ تاریخي بورچی دېب بیلهدی و جسارت بیلن ١٤٨٣۔ییلده خمسه یازیشگه بېل باغلهیدی:
سنگه آنچه حق لطفی واقع دورور،
که تا تورک الفاظی شایع دورور.
بو تیل بیرله تا نظم اېرور خلق ایشی،
یقین قیلمهمیش خلق سېندېک کیشی.
سېنگه تورک اقالیمین ایلب رقم،
ازلده نصیب ایلهمیش یک قلم.
نصیب اېتتی ایلب سېنی مرزبان،
سنانِ قلم بیرله تیغِ زبان.
که بو ملک ارا قهرمان بۉلغاسېن،
اولوس ایچره صاحبقران بۉلغاسېن.
بو یۉل قطعیدین تایماغینگ نې اېدی؟
کۉروب خمسه سوستایماغینگ نې اېدی؟
کۉنگولدین توهمنی ایلب عدم،
ایلیک ایشگه اور، یۉلغه قۉیغیل قدم.
(سد سکندري)
علیشېر نوایی خمسه یرهتیشده اۉز آلدیگه ایکّی بویوک مقصدنی قۉیهدی: بیری اۉز آنه تیلیده فارس تیلیدهگی سینگری اۉلمس اثر یرهتیب، تورکي خلقلرنینگ معنوي چنقاقلیگینی قاندیریش اېدی:
چون اۉقیماق زمزمهسی بۉلدی بس،
کۉنگول ارا دغدغه سالدی هوس.
کیم بو یۉل ایچره که الر سالدی گام،
بیر نېچه گام اۉلسه منگه هم خرام.
فارسي اۉلدی چو الرغه ادا،
تورکي ایله قیلسم انی ابتدا.
فارسي اېل تاپتی چو خرسندلیق،
تورک دغی تاپسه برومندلیق.
(حیرتالابرار)
نوایینینگ خمسه یازیشدن نیتی، سلفلر خمسهلرینی ترجمه قیلیش اېمس اېدی. او «ینگی طرح» اخترهدی، شو اساسده ینگی و مستقل اثر یرهتیش نوایینینگ خمسه یازیشدن ایکّینچی مقصدینی تشکیل قیلهدی. او خمسهنینگ ایکّینچی داستانی «فرهاد و شیرین»ده اۉزیگه مراجعه قیلیب، بیراو «نظم قیلگن»لرنی «تکرار قیلماق»نی مناسب دېب بیلمهیدی. اونینگ نظریده بیراو یورگن یۉلدن ینه یورماق خطا دیر. او، چمنده هیچ کیمنینگ قۉلی تېگمهگن گللر تېریشنی اۉز آلدیگه مقصد قیلیب قۉیهدی:
انی نظم اېت که طرحینگ تازه بۉلغهی،
اولوسغه میل بې اندازه بۉلغهی.
یۉق اېرسه نظم قیلغاننی خلایق،
مکرر ایلهماق سېندین نې لایق؟
خوش اېرمس اېل سونگونچه رخش سورمک،
یۉلې کیم اېل یوگورمیش دور یوگورمک.
بیراو کیم بیر چمنده سایر اېردی،
نېچه کیم گل آچیلغان کۉردی تېردی.
همول یېرده اېمس گل ایستهمک خوب،
بو بوستان صحنیده گل کۉپ، چمن کۉپ.
(فرهاد و شیرین)
نوایی خمسهسینینگ ادبي منبعلری و ادبي اسلوبینی تېکشیرگنده، اونینگ اۉز خمسه نویس سلفلریگه مناسبتی اساسي رشتهلردن اېکنینی اونوتمسلیک کېرهک. نوایینینگ نبوغی شونده که، او انه شوندهی بای ادبي عنعنه موجود بۉلگن حالده، اۉز سلفلرینینگ تجربهلریگه سویهنیب توریب، ینگی تیپده ناب خمسه یرهته آلدی. نوایینینگ بعضی بیر نادان زمانداشلری «شعر ساحهسیده ایتیلمهگن سۉز قالمهدی، بوندن کېینگی شعر فقط تکراردن عبارت، ناب و اۉرجینال اثر یرهتیش ممکن اېمس» دېگن بیر وقتده او داستانچیلیکده مهارت کۉرستدی همده بدیعي ایجاد امکانیتلری حقیقي استعداد اېگهسی اوچون هیچ قچان توگهمسلیگینی عملده اثبات قیلیب بېردی. او سۉز صنعتی ساحهسینی دېنگیزگه اۉخشتیب، اونینگ توبی چېکسیزلیگینی، سلفلر بو دېنگیزدن قنچه درلر آلگن بۉلسهلر، اېنگ یخشی درلر هنوز دېنگیز آستیده قالگنلیگی حقیده «فرهاد و شیرین»ده شوندهی بیان قیلهدی:
که بو بحر ایچره پایان انگه یۉق،
یېتیشمک قعریگه امکان انگه یۉق.
یېتیشگن اېل نېچه در آلغان اېرمیش،
نې عاليقدر درلر قالغان اېرمیش.
یا که نوایی سۉزگه مراجعت قیلیب، سۉز خزینهسینینگ بایلیگی و چېکسیزلیگینی «لیلی و مجنون» داستانیده شوندهی تعریف قیلهدی:
ایتیب ساوومس ترانه سېن۔سېن،
آلیب قوریمس خزانه سېن۔سېن.
عالم اېلی ذره ییغسه جاوید،
نورینی کم ایلهگهی مو خورشید؟!
ایگنه اوچی بیرله جذب اېتیب نم،
کیم بحر سویینی ایلهگهی کم؟!
بو کبی اۉنلب فاکتلرنی نوایی اۉز خمسهسیده کېلتیریش بیلن بویوک خمسهنینگ اولکن علمي همده ادبي۔بدیعي اهمیتینی کۉرستهدی.
خمسه شو بویوکلیگی بیلن ایکّی ییل ایچیده بیتیب توگتیلهدی. اگرچه خمسه یرهتیلیشی زمانیده علیشېر نوایی دولت ایشلریدن رسماً بۉش بۉلگن، لېکن خلایق «محنتی» همده «علالاسیدن» امانده بۉلمهگن. عمرینینگ آخریگچه خلایقنینگ عریضه و شکایتلری بیلن آواره بۉلگن. ایجاد ایشلری بیلن کېچهگی اویقو حسابیگه شغللنگن. او حقلی روشده «خمسه» یازیش بیلن بند بۉلگن مدتنی ییغیشتیرسه آلتی آیدن آشمهیدی دېیدی:
سېنگه کیم یۉق اېمگکده غایت پدید،
اولوس محنتیده نهایت پدید.
قیلیب تانگدین آقشامگچه قیل و قال،
یوزونگه یېتیب هر نفس یوز ملال.
اۉزونگ تینمهیین خلق غوغاسیدین،
قولاغینگ خلایق علالاسیدین.
زماندین کم و بېش اۉتوب ایکّی ییل،
بو محنتلر ایچره چېکیب سۉزگه تیل،
چېکیب خامه بو نامه اتمامیغه،
یېتورگهیسېن آغازین انجامیغه.
که عقلِ محاسب شتاب اَیلهسه،
دېیلگن زمانین حساب اَیلهسه،
ییغیشتورسه بۉلمس بری آلتی آی،
که بۉلدونگ بو رعناغه صورت نمای.
(سد سکندري)
نوایینینگ اۉلمس اثرلری فقط تورکي خلقلرنینگ بایلیگی و افتخاری بۉلیب قالمهی، بلکه جهان ادبیاتی تاریخیده مناسب اۉرین اېگلّهگن. نوایی حقلی روشده، بو حقیقتنی سېزگن حالده «سبعهٔ سیار»ده تنگری تعالیگه التجا ایلب:
دېگنیمنی اولوسغه مرغوب اېت!
یازگنیمنی کۉنگولگه محبوب اېت!
خلققه زېبِ تارک اَیله آنی،
اۉقوغانغه مبارک اَیله آنی!
یېتّی افلاکنی انگه یار اېت،
یېتّی اقلیم اېلین خریدار اېت!
دېیدی.
کۉپ اۉقیلگن مقالهلر
-
-
نوایینینگ یازیلمهی قالگن اثری
سهشنبه ۲۶ جوزا -
محمد عالم کوهکن شعرلریدن نمونهلر
دوشنبه ۴ جوزا -
عبدالله قهار جسارتی
جمعه ۲۹ جوزا