محمد عالم کۉهکن و اونینگ «قلدیرغاچ» اثری
جمعه ۱۹ سرطان
-
-
تیل و ادبیات
-
جمعه ۱۹ سرطان
محمد عالم کۉهکن و اونینگ «قلدیرغاچ» اثری
محمد عالم کۉهکن افغانستان شعریتی رواجیده علیحده اۉرین اېگللهگن ایجادکاردیر. اونینگ اثرلری اۉزبېک تیلیدهگی شعریتنی باییتیش و خلق دردینی افادهلشده مهم اهمیتگه اېگه. مملکتیمیزنینگ فاریاب ولایتیده توغیلیب اۉسگن کۉهکن اۉز شعرلری آرقهلی خلقینینگ مدني قدریتلری، دردلری و آرزو۔امیدلرینی یوکسک بدیعيلیک بیلن تصویرلهی آلگن انساندیر. اینیقسه، اونینگ ایجادی اۉزبېک تیلیده ایجاد قیلووچی بیر قطار شاعرلر اوچون الهام منبعی بۉلیب خدمت قیلهدی.
شاعرنینگ اثرلری اۉزبېک شعریتی عنعنهلرینی دوام اېتدیریب، اونگه زمانوي روح بغیشلهیدی. او نهفقط لیریک ژانرلرنی، بلکه اجتماعي و تاریخي موضوعلرنی هم یاریتیب، مملکتنینگ مرکّب تاریخي واقعلیکلری و حادثهلرینی افادهلهگن. اینیقسه، اونینگ تینچلیک و بیرلیککه چقیرووچی شعرلری خلقنینگ بیرلیگی و تاتوولیگینی ترغیب قیلیشده کتّه اهمیت کسب اېتهدی.
محمد عالم کۉهکن اۉز دورینینگ استعدادلی شاعرلریدن بیری بۉلیب، اونینگ ایجادی حاضرگی زمان شاعرلرینینگ شعري تجربهسی بیلن هم تقّاسلنهدی. اونینگ شعرلری اۉزینینگ تېرن مضمونی، واقعلیکلرنی بدیعي عکس اېتدیریشی، موسیقيلیگی و رمزيلیگی بیلن اجرهلیب تورهدی. بوگونگی زمان شاعرلریدن فرقلی روشده، کۉهکن اۉز ایجادیده قدیمي عنعنهلرنی سقلب، اولرگه زمانويلیکنی اویغونلشتیرگن.
آرزولر سری قنات قاقووچی قلدیرغاچ
بوگونگه قدر محمد عالم کۉهکن قلمی بیلن یازیلگن ایکّی مستقل شعري تۉپلم اۉز اۉقووچیلرینینگ خذمتیگه یېتیب بارگن. اولردن بیری «سېن اوچون یرهلدیم» شعرلر دفتری بۉلسه، ایکّینچیسی یقینده تینیم بیلمس یازووچی و ترجمان محمد حسن تۉلقین سعی و حرکتی بیلن چاپدن چیققن «قلدیرغاچ» عنوانیدهگی رسالهدیر. بو اثر ترکیبیده جمعاً 22 غزل، 5 مخمس، 10 مثنوي، 2 رباعي، 23 چارپاره، 12 تۉرتلیک، 1 تصنیف و 11 اېرکین وزنلی شعر سیغدیریلگن بۉلیب، عموم آلگنده اولر مضمونیده سېوگی، وطن، آنه تیلی و خلقنینگ مدني قدریتی، درد و قووانچلری کېنگ افادهلنگن. تۉپلم حقیده استاد سید محمد عالم لبیب تقریظ یازیب، اونی مضمون و شکل جهت یخشی بهالب، اۉقووچیلرنینگ اوندن ثمرهلی فایدهلنیشلرینی توصیه قیلگن.
اوشبو اثر نهفقط مضمونی، بلکه تیل و اسلوبي خصوصیتلری بیلن هم اجرهلیب تورهدی. شاعر بعضاً لیریک شعرلری قالبیده اۉزینینگ ایچکی تویغو و کېچینمهلرینی بیان اېتسه، کۉپ حاللرده مملکتده بۉلیب اۉتگن اوروشلر و اهالیگه روا کۉریلگن تورلی یاووزلیکلرنی قارهلهیدی و خلقنی بیرلیک و بیردملیککه و وطننی حمایه قیلیشگه چقیرهدی؛ گاه غربتده تارتگن عذاب۔عقوبتلریدن سۉز آچهدی، گاه اېسه مملکتدهگی حاکم وضعیتدن اچینیب فغان چېکیب ییغلهیدی و دردینی قلم ایله قاغازگه تۉکیب یوبارهدی.
قچانلردن بېری بېچاره خلقیم کۉزلری نمدیر،
اوروشلر اۉتیده یانگن بو ملت قسمتی غمدیر.
وطننی ترک اېتیب هر یانگه کېتگن نَوقیران یاشلر،
یېمک ایچمکلری هر تون و کونده آغو و سَمدیر.
تینیم بیلمس اوروشلر هم وطنداشلرنی بېزدیرگن،
اگر تونده عزا بۉلسه کونیده درد و ماتمدیر.
شونینگدېک،
یورتیم احوالین کۉریب کۉنگلیم پریشان ییغلهدی،
دۉستلردن اَیریلیب غربتده حیران ییغلهدی.
قَیته باسدی گللهگن کۉرکم دیاریم قرغهلر،
قاچدی بلبللر چمندن کۉنگلی ویران ییغلهدی.
تۉپلمدهگی شعرلر شاعرنینگ دنیاقرهشی و مدني قدریتلرنی افادهلش، وطن سېوگیسی، تاریخ و ینگی نسلنی یاروغلیک تامان یېتکلشده هم اۉزیگه خاص اهمیتگه اېگه. قوییده تۉپلمنینگ بیرینچی نگاهده کۉزگه تشلنووچی بعضی بیر عمومي خصوصیتلرینی تېکشیریب اۉتهمیز:
۱. فلسفي و اجتماعي موضوع:
کۉهکننینگ شعرلری چوقور فلسفي قرهشلر و اجتماعي مضموننی عکس اېتدیرهدی. زمانهمیز بیر قطار شاعرلری کۉپینچه شخصي کېچینمهلرنی تصویرلشگه اعتبار قرهتسهلر، کۉهکن خلقنینگ درد و قووانچینی، اۉز خلقینینگ مدنیتی، تاریخی و تیلی، همده قانلی اوروشلر سببلی مملکتیمیز باشیگه یاغدیرگن فلاکتلرنی عکس اېتدیریشنی اۉزینینگ بیرینچی مقصدی بیلگن.
ملتیم تقدیری قیینهیدی مېنی،
کۉکسیمگه اورهدی قیغولر شبخون.
ییغلهیدی کۉزلریم، تینمهی ییغلهیدی،
بیری جیحون بۉلیب، بیریسی سیحون.
۲. شعري عنعنهلرنی دوام اېتدیریش:
عموم آلگنده کۉهکن ممتاز شعریت اصوللریدن فایدهلنیب، اونی باییتیشگه اېریشگن. حاضرگی زمان شاعرلرنینگ بعضیلری عنعنوي اسلوبلردن واز کېچیب، ینگی شکللرنی ایزلهیاتگن بیر وقتده، کۉهکن شعریتیده عنعنه و زمانويلیکنی اویغونلشتیرگن بیر شاعردیر. اونینگ ایکّینچی شعرلری دفتری «قلدیرغاچ» اثریده هم منه شو اصول دوام اېتدیریلگن.
۳. ایستېتیک ذوق و موسیقيلیک:
کۉهکننینگ شعرلریده موسیقيلیک و ایستېتیک ذوق جوده یخشی شکلده نمایان اېتیلهدی. قافیه و آهنگنینگ مکمل اویغونلیگی اۉقووچیگه علیحده ذوق بغیشلهیدی. او شعرلری بیلن یالغیزگینه مضموننی یېتکزیشده اۉزینی مسوولیتلی بیلمهی، بلکه شعرلرینی بدیعیت و موسیقیلیک بیلن گۉزللشتیریشگه اېریشهآلگن ایجادکاردیر.
سېنی اۉیلب، سېنی سۉیلب یوررمن،
قۉشیغیمده سېنی کویلب یوررمن.
بیرار مرته کۉرهی دېب گل یوزینگنی،
دېوارینگدن مدام بۉیلب یوررمن.
التماس!
قۉی غمیم بیرله اۉلهی.
اَیریلیق دردینی چېکمک هم
اۉلیمدندیر یامان.
عمرلر همدم بۉلیب یورگن غمیمدن
لحظه اجرهتمه مېنی!
بو حیاتیم،
اۉز غمیم بیرله تاپر معناسینی!
۳. تینچلیک و بیرلیک غایهلری:
کۉهکننینگ شعرلری خلقنی بیرلیککه، تینچلیککه و اۉز قدریتلرینی قدرلشگه چقیرهدی. گاهیده عادي بیر انسان تمثالیده اۉزی یشهگن مملکت آدملرینینگ درد و الملریدن سۉز یوریتماقچی بۉلیب، یاندهشووینی ملي و عمومخلق درجهسیگه کۉتریب یوبارهدی.
کېلینگلر بیرلشهیلیک، بیرلشهیلیک،
وطنده بیر بۉلیب بیرگه یشهیلیک.
ویا
آرزولرینگ سېل بۉلیب آقدی،
حیاتینگنی بېردینگ توپراققه.
اېندی آقر خاطرهنگ، یادینگ،
کۉز یاشلریم بیله هر یاققه.
اې عزیزیم ـ انسان فرزندی،
کۉزلرینگنی لایقه سوو یاپدی.
سېلگه آقیب اۉلیشینگ بیلن،
چارهسیزلیک معناسین تاپدی.
۴. رمزیلیک و طبیعت سیمالری:
شاعر شعرلریده کۉپینچه طبیعت و انسان حیاتیدهگی حادثهلر آرقهلی رمزي سیمالرنی یرهتهدی. مثلاً، قلدرغاچ سیماسی آرقهلی انساننینگ طبیعت بیلن اویغونلیگی و اېرکینلیککه اینتیلیشینی چیرایلیگینه تصویرلهیدی.
قلدیرغاچ
الوداع قلدیرغاچ،
قلدیرغاچ،
آه، کېلینچک قوش ـ
قوشلر پریسی.
نېچه ییللر بۉلدی سېنی دایم کوتهمن،
سۉلیم بهارلرده،
بیزدن خفه بۉلدینگ ـ
ارزلب کېتدینگ،
قَیتیب کېلمهدینگ.
زمین یشیل لباسینی کییگنده،
بهار شبّادهسی باشیم سیلهیدی.
قویاش کون چیقردن تیغ اورگن آنلر،
نا معلوم یېرلردن، آلیس-آلیسدن،
بیزنی یۉقلب اوچیب کېلردینگ،
جۉره ـ جۉره بۉلیب.
باشیمیز اوزره
چوغوردهشیب اوچیب قۉشیق کویلردینگ،
اۉز سازینگده ایتگن شوخ ترانهلرینگ،
قولاغمیده تورگن خوش سَیرهشلرینگ!
تامیمیز سقفیده،
یغاچ بالارده
قورگندینگ اۉزینگگه چیرایلی اویه،
لایلر، پخللرنی تاشیب تومشیقلرینگده.
هر ییل،
بهار کېلگنیده
اوزاق-اوزاق قیر-ادیرلردن
اۉزینگ قورگن اویینگنی کېلردینگ تاپیب،
اویهنگده تاپیلگن اوچ-تۉرت بالهنگنی،
اوچقیر بۉلگنیچه باقردینگ سېویب.
بیر نېچه ییل بۉلدی کۉرمهگنیمگه،
قیشلاقلریم، شهریم آسمانلریده.
بدرغه بۉلدینگلر «انسان» قۉلیدن!
بهارلرده ینه قَیتیب کېلرگه
سېنگه مجال بېرمهدی
قۉلیده میلتیقلیک آلامانلر هم.
رحمی یۉق، غلاموس، کۉنگلی تاشلرنی،
کېچیرمهسنگ میلی،
میلی حقلیسن،
اما، کېچیر سېنی سېوگن شاعرنی!
بیلهمن سېن بیزنی دایم ترک اېتدینگ اې وای،
بالهلریم سېندېک قوشنی کۉرمهگن ـ
کۉرمهی اولغهیدیلر قلدیرغاچلرنی.
الوداع قلدیرغاچ،
الوداع قوشلرنینگ نازلی کېلینی،
الوداع قوشلرنینگ جۉشقین صداسی!
الوداع!
الوداع بهار اېلچیسی!
۵. درد و نوستالژیگه مایللیک:
شاعر شعرلریده درد و ایچکی کېچینمهلرنی افادهلش علیحده اۉرین توتهدی. او وطنداشلرینینگ عذاب۔عقوبتلرینی یورهگیدن اۉتکزیب، صمیميت بیلن یازهدی. بیر تاماندن اونینگ یورهگی یار و دۉستلرینینگ دیداری و ساغینچی بیلن یانسه، ینه بیر تاماندن او اۉزینینگ بالهلیگینی قومسب، کېچیرگن شیرین حیات دملرینی کۉزیدن کېچیرهدی و اۉشه بېغبار پیتلرگه قَیتگیسی کېلهدی.
ساغیندیم فاریابي دۉستلرنی،
اوزاق توشدیم وطنداش یارلردن.
فراق اۉتیده ییغلر خسته کۉنگلیم،
ییراقمن، نې قیلهی، غمخوارلردن.
***
بالهلیگیم
بالهلیگیم سېنی ساغیندیم.
آنهمنینگ قۉینیدن اوزاقلشگنده،
آتهمگه اېرگشیب بازار کېتردیم،
آتهم مېنگه
دکاندارلردن،
اېتگیمده نوقل و نوخات آلیب بېرردی.
قۉلیده یېر یاغی شیشهسی توتگن
بازارچی بالهکهی اېدیم اۉشنده.
یخشی کۉرگن تاغم بازارده مېنگه،
بازار خرچی بېرگنلری اېسیمده.
قیشلاقده ـ اوییمده
تورگیم کېلمسدی،
چاپهلب چیقردیم اریق بۉییگه،
کۉچهمیزنینگ درختلریدن
اوزون۔اوزون خیمچه کېسیب آلردیم،
دُملی آت یسردیم
تال خیمچهسیدن،
اۉزیم توزگن خیمچه آتلرگه مینیب،
تسیردهب چاپردیم توپراقلر اوزره،
تیکانلر کیرردی آیاقلریمگه،
قیشلاق کۉچهلرین تۉزیتیب
ینه چرچب، هاریب
اوییمگه قَیتیب بارردیم.
آنهم مېنی کۉریب:
«نېرده اېدینگ بالم؟
اوست و باشینگنی
توپراق مینن بیرته قیلیب کېلیبسن» دېیَردی،
او مېنگه کایینیب.
سوو بیلن چَیقردی آیاق-قۉللریم.
کېل آچ قالدینگ اۉغلیم دېگن جان آنه جانیم
سوت سېبت تگیدن شاشیلیب،
مېنگه قیماقلی قتیقلر آلیب کېلردی.
آه، سېنی ساغیندیم بالهلیک چاغیم،
ساغیندیم حیاتیم قَیتمس چاغلرینگ!
عموماً آلگنده، محمد عالم کۉهکننینگ شعریتی اۉز دوری و حاضرگی زمان شاعرلری اوچون نهفقط الهام منبعی، بلکه شعریتده بایلیک و یوکسک بدیعيلیکنینگ نمونهسی صفتیده خدمت قیلهدی. اونینگ ایجادی حاضرگی زمان شعري تجربهسی بیلن تقّاسلنگنده، عنعنوي و زمانوي یاندهشوولرنی موفقیتلی بیرلشتیرگنلیگی بیلن اجرهلیب تورهدی. شاعرنینگ ایجادی آنه تیلیمیز و مدني قدریتلریمیزنی اولوغلشده هم کتّه اهمیتگه اېگه.
۱۹۔جدي، ۱۴۰۳ / کابل
کۉپ اۉقیلگن مقالهلر
-
-
محمد عالم کوهکن شعرلریدن نمونهلر
دوشنبه ۴ جوزا -
نوایینینگ یازیلمهی قالگن اثری
سهشنبه ۲۶ جوزا -
عبدالله قهار جسارتی
جمعه ۲۹ جوزا