استاد عبدالحمید آگه نینگ اۉچمس خاطره‌سی و اونینگ شعرلری حقیده ایکّی آغیزسۉز

محمد عالم لبیب
یکشنبه ۲۷ ثور

استاد عبدالحمید آگه نینگ اۉچمس خاطره‌سی و اونینگ شعرلری حقیده ایکّی آغیزسۉز

استاد عبدالحمید آگه نینگ اۉچمس خاطره سی و اونینگ شعـرلــری حقـــــیده ایکّی آغیزسۉز

خانچهارباغ باشلنغیچ مکتبی نینگ بیرینچی صنفیگه ایلک بار اۉقووچی بۉلیب کیرگندیم. حاضرگی زمان اولوسوالیککه اَیلنگن خانچهارباغ علاقه دارلیگی نینگ خیلمه- خیل قیشلاقلریدن اۉشه ییلی مکتبگه آلینگن بیز آلتی، ییتی یا سکّیز یاشده گی اۉغیل باله لر، مکتب باشلنگن کونلری نینگ بیریده اېرته لب قونغیراق چالینگندن سۉنگ، بیرینچی صنفده ییغیلیب، یغاچدن یۉنیلگن اوزین، اوچ کیشیلیک چوکیلرده اۉلتیرگن اېدیک. یاشی تخمیناً اوتیّزلردن یوقاری، قاره دریشی کېیگن، اۉرته بۉیلی، یوزی بوغدای رنگ، قۉلیگه کتاب آلگن، کورتی سی نینگ کۉکس اوستیده گی یوقاری چۉنتگیگه قاره بۉیاقلی «تورپن» قلم قیستیرگن بیرکیشی کیریب کېلدی. اوکیشی صنفگه کیریشی بیله ناق، بیز برچه باله لر، آداب وحُرمت یوزه سیدن اۉرنیمیزدن توردیک. او کېلیب، صنف نینگ ایلگریسیده، قاره تخته گه یقین اۉزی اوچون قۉییلگن میز آرقه سیده گی بیرکیشیلیک تیه نچاقلی چوکیده اۉلتیردی، بیزلرگه هم اۉلتیریشنی بویوردی. باله لرهم اۉز اۉرینلریده اۉلتیردیلر. اوکیشی بیرینچی معلم- اۉقیتووچیمیز اېدی. اسم و تخلُّصلرینی کېیینچه لیک اېشیتیب آلدیک- عبدالحمید آگه اېکن.

معلّمیمیز بیرینچی کوندناق بیزگه یاقدی. او مهربان، ایچکویار و شیرین سۉزلی کیشی اېدی. اۉشه زمانده مکتب درسلیکلری نینگ همه سی پشتو تیلیده بۉلیشیگه قره مه ی، او درسلرنی تخته یوزیگه چیرایلی یازیب یخشی اۉرگتردی. او نینگ خطّی باشقه اۉقیتووچیلر خطلریگه قره گنده جوده چیرایلی بۉلیب، پشتوتیلیده گی سۉز و جمله لرنی نسخ خطّی بیلن یخشی یازردی. بعض بیراۉقووچیلر کتابلری نینگ ییرتیلگن یپراقلری اۉرنیگه اۉشه درسلرنی اۉزگۉزل خطّی بیلن یازیب یاپیشتیریب بېرردی.

رحمتلی اُستاد عبدالحمید آگه حقّیده مکتب نینگ بیرینچی صنفیدن قالگن خاطره لریم انه شولردن عبارت.

بیرییلدن سۉنگ بیز مکتب نینگ بیرینچی صنفینی بیتیریب ایکّینچی صنفگه کېچدیک، لېکن او اۉقیتووچینی مکتبمیزده باشقه اوچره تمه دیک. کوپ وقتلرگه قدر اونینگ یۉقلیگی سېزیلردی و اونی ساغینردیک، لېکن او مکتبیمیزدن تبدیل بۉلیب کېتگن اېدی.

خانچهارباغ باشلنغیچ مکتبینی بیتیریب اندخوی ابومسلم لیسه سی نینگ یېتّینچی صنفیگه اۉقیشگه کیرگنیمده بیرینچی بار اُستاد آگه نینگ شاعرلیگیدن آگاه بۉلدیم. اونینگ قیسقه شرح حالی بیلن فارس تیلیده گی بیرشعرینی مولانا خال محمّد خسته نینگ «معاصرین سخنور» ناملی تذکره کتابیده اۉقیدیم. او کتابنی اۉشه زمان اندخوی اولوسواللیگی بلدیه اداره سی کتابخانه سیده کتابدارلیک وظیفه سینی بَجَرووچی، بوگونگی استاد محمدامین متین اندخویی نینگ آلدیدن اۉقیشگه آلگن اېدیم. استاد آگه گه قیزیقش و ارادتیم آلدینگیدن هم آرتدی. کېیینچه لیک، کابل و مزار شریفده بۉلگن ییللریم اونینگ اۉزبېک و فارس تیللریده یازیلگن شعرلری جریده و نشریه لر آرقه لی مېنگه یېتیب کېلردی. اولرنی اۉقیب خُرسند بۉلردیم. استاد آگه هم اوچره شگن پَیتلریمیز ده مېنینگ ارزیمس ادبي- فرهنگي ایشلریمنی حددن آرتیق بهالب، شو بیلن مېنی کۉپدن-کوپ تشویق قیلردی. او هربار اندخویدن مزارشریفگه کېلسه، اۉزی نینگ مزارشریفده یشاوچی اینیلری -صوفی عبّدالرحیم و معلّم صاحب محمّد رضاخان- بیلن بیرگه مېندن خبرآلگنی یۉقلب کېلردی؛ هر بار کېلگنیده باله لر اوچون کلچه و شیرینلیکلر هم کېلتیرردی. شونده ی قیلیب، رحمتلی استاد نینگ مېنگه نسبتاً لطف و مرحمتی بغایتده کۉپ اېدی.

استاد عبدالحمید آگه عُمری نینگ سۉنگگی ایکّی دهه سینی اندخوی اولوسواللیگی نینگ مرکزیده گی مکتبلرده اۉقیتووچیلیک قیلیب کېچیردی. او معلّملیک بیلن بیر زمانده، اۉز ادبي ـ ایجادي فعّالیتینی هم دوام اېتتیردی، اۉزبېک وفارس تیللریده گۉزل شعرلر یازیش بیلن شغللندی؛ بعض بیراثرلر، اینیقسه، اُستاد محمدامین متین قلمیگه عاید شعرلر و تحقیقي اثرلرنینگ اَیریملریدن اۉز چیرایلی خطّی بیلن نسخه لرکۉچیردی.

استاد آگه اندخویده کۉپینچه تنیقلی شاعر و ادیبلر، جمله دن استاد محمدامین متین و مولانا محمداسحاق انور بیلن صحبتداش اېدی. اولر هردایم شعر و ادبیات و ادبي ایجاد حقیده فکر آلماشتیرر و یازگن اثرلرینی بیرـ بیرلری نظریدن اۉتکه زیب تورر اېدیلر، بعضاً بیرار مسأله حقّیده مېنی هم اوزاق یا یقیندن اۉز فکرلری بیلن اۉرتاق قیلر اېدیلر. اولر اندخوی نینگ فاضل شخصلریدن صوفی جان آغا نامی بیلن شهرت قازانگن مرحوم صوفي محمّدرحیم قاضیزاده صحبتلریگه تېزـ تېزباریب تورردیلر و او کیشی نینگ محضریده علمي و ادبي بحثـلرگه فعّال اشتراک اېتردیلر.

بوندن قریب بیر ییل آلدین (قویاش هجري1385- ییل نینگ باشلریده)، رحمتلی استاد آگه اوزشعرلرینی نشرگه تیّارلش مقصدیده تۉپله گن اېدی. مذکور تۉپلمنی سۉنگگی بار کۉریب چیقیش، بعضي بیر خطالری بۉلسه توزه تیش و مقدّمه یازیش وظیفه سی مېنگه تاپشیریلگن اېدی. مېن اېسه هرخیل مشغولات و وظیفوي قیینچیلیکلر بیلن بند بۉلگنیم سببلی، مذکور ایشنی تېزده بجََره آلمه دیم. فقط اۉشه ییل رمضان هییتیدن آلدینراق، تۉپلمده گی شعرلرنینگ برچه سینی کۉریب چیقیب، اولرنی استاد متین آرقه لی اېگه سیگه قیته تاپشریشگه موفق بۉلدیم. استاد آگه اېسه اونی کۉریب، شعرلری اېندی نشرگه تیّاربۉلگنیگه ایشانچی کامل بۉلیب، تیلفون آرقه لی رمضان هییتینی قوتلش ضمنیده مېنگه منّتدارچیلیک بیلدیرگن اېدی.

افسوس که اۉز شعرلرینی چاپدن چیقـقن حالده کۉریش اونگه نصیب اېتمه گن اېکن! لېکن منه بیز، اونینگ شاگردلری، ارادتمند دۉستلری تیّارلنگن مذکور تۉپلمنی چاپ اېتیب، شعر و ادب شیدالری، استاد نینگ مخلصلری و شعر و ادبیات بیلن قیزیقووچی مدنیت سېور خلقیمیز و علاقه مند اۉقووچیلرگه تاپشیره یلیک، شو بیلن رحمتلی استاد آگه نینگ روحینی شاد اېته یلیک!

اوشبو مناسبت بیلن، رحمتلی استاد عبدالحمید آگه نینگ قۉلینگیزده گی تۉپلمگه کیریتیلگن شعرلری حقیده بیر-ایکّی آغیز سۉز یوریتیشنی لازم دېب تاپدیم:

استاد عبدالحمید آگه ذواللّسانین یعنی ایکّی تیللی شاعر بۉلسه هم، او اساساً، اۉز آنه تیلی اۉزبېک تیلیده کۉپراق شعر اَیتیشگه سعی وحرکت قیلگن، نتیجه ده، اوشبو تیلده گۉزل شعرلر یازیب اۉزیدن قیمتلی ادبې میراث قالدیرگن.

تۉپلمده گی شعرلرگه بیرعمومي نظر تشلش بیلن، ایشانچ حاصل قیله میزکه استاد آگه اۉز ادبي فعالیتی جریانیده تورلی اسلوب و شیوه لرده شعراَیتیشگه اینتیلگن، او اۉزبېک ممتاز شعریده حکمران بۉلیب کېلگن عروض اۉلچاولری بیلن بیرزمانده، برماق وزنی ــ هجایي وزنلرده هم گۉزل شعري نمونه لر ایجاد اېتگن. اونینگ شعرلری ژانر یا قالب جهتدن هم خیلمه ـ خیل: غزل، قطعه، تۉرتلیک، قصیده کبی غنایي شعر ژانرلریده یازیلگن. او عروض تیزیمی نینگ مختلف بحرلریده شعر اَیتیشده اوزطبعینی سینه گن و برماق اۉلچاویدن کۉپینچه توقّیزهجالی و اۉن بیر بوغینلی وزنلرده شعر یازگن. سۉزیمیزنینگ اثباتی اوچون اولردن مثاللر ذکر اېتیب اۉته میز:

1. هزج مثمّن سالم بحری ـ هر بیتده سکّیز مرتبه مَفاعِیلُن:

غــروریم تازه بۉلگه ی دل ترنُّم قیلسه نامینگـنی،

قۉییب قۉل کۉکسی اوزره اېل بجرسه احترامینگنی.

نثـار اَیلب قیزیل قان اولــکه میزنی اَیله دی آزاد،

قووانیب مقته سم ارزیر بوجوشقین قـوزغالانلرنی.

به جز تشویش وغم چیزی نمی روید به باغ دل،

ازاین درد و الم، یارب، کجا جـویم فـــــراغ دل.

2. هزج مسدّس مقصور بحری: مَفاعِیلُن مَفاعِیلُن مَفاعِیل:

وطن جسمیم، وطن روحیم، وطن جان،

وطن نینگ مهــری بیـزگه نورِایمان.

3. هزج مسدّس محذوف بحری ـ مَفاعِیلُن مَفاعِیلُن فَعُولُن:

ازلدن قانیمیز بیر، جانیمیز بیر،

شُکوه وعظمتیمیز، شانیمیز بیر.

4. هزج مثمّن اخرب محذوف یا مقصور بحری:

مَفعُولُ مَفاعِیلُ مَفاعِیلُ فَعُولُن/مَفاعِیل‌‌:

ای آقینه، تو بنـــدر تاریخیِ مایی،

امروز تو بالنده و فردای تو زیباست!

غمگه چۉمیریب بیز نی، اۉشل آی کېتیـبدیر،

کۉزیمنی، قراسـم آچیب، ای وای، کیتیـبدیر.

5. رَمل مُثَمَّنِ مَحذُوف ـ فاعِلاتُن فاعِلاتُن فاعِلُن:

کۉکسینی قلقـان قیلیب تورگن جواندن اۉرگیله ی،

عزمی جوشقین، جزمی تاشقین ارسلاندن اۉرگیله ی

همدلی وهمــزبانی آدمی را زیوراست،

وحدت ملّی به کشور افتخار دیگراست.

ما شغال زرد را شیــر ژیان پنداشتیم،

سفله گان را پیشوای پُرتوان پنداشتیم.

6. رَمَلِ مُسَدّس محذوف یامقصور بحری ـ

فاعِلاتُن فاعِلاتُن فاعِلُن/فاعِلات:

بۉلمه نادان، خلق سېندن عار اېتر،

سېندن آته ـ آنه نی بیزار اېتــر.

بووطن اېردی گلستان، ای بهار،

هرتامانی رشک رضوان، ای بهار!

دایما روح و روانیمدیر کتاب،

اوستادیم، مهربانیمدیر کتاب.

ای وطن، ما پاسبانان تو ایم،

پاسبان کوهساران تو ایم.

7. رَمل مثمّن مخبون محذوف بحری ـ

فَعِلاتُن فَعِلاتُن فَعِلاتُن فَعِلُن:

صفت مرد یکی پاکی وجدان باشد،

به همه نوع بشر یک دل و یکسان باشد.

آگهَ این نظم که ازطبع تو سر برزده است،

زینت افزای همه صفحۀ دیوان باشد.

8. مُضارع مُثمّن اَخرَبِ مَکفوف مقصور بحری ـ

مَفعُولُ فاعِلاتُ مَفاعِیلُ فاعِلان:

طرح سخن به مردم غدّار مشکلست،

تیمـار درد جاهــل بدکار مشکلست.

9. توقیّز بوغینلی برماق وزنی:

اسارتده قالگن کۉنگول من،

محزون بۉلیب تورگن بلبل من.

آتش نفس اېدیم اۉتمیشده،

حرارتسیز بۉلگن بیرکول من.

10. اون بیربوغینلی برماق وزنی:

مینگ مینگلب عصرلردوران سورگنلر،

دورانلر ایچیده اېرکین یورگنلر،

یاوگه بۉیین سۉنمه ی یوریب تورگنلر،

سلطنت تختینی دایم قورگنلر.

استاد آگه نینگ شعرلریده کۉپراق قۉللنگن عروض و برماق وزنلری یوقاریده گی لردن عبارت اېدی. بیز او لرنی مثاللر یاردمیده کۉرسه تیب اۉتدیک.

او نینگ شعرلرینی موضوع نقطۀ نظریدن اۉرگنماقچی بۉلسک، بو جوده قیزیقرلیدیر. کۉزیمیز آلدیده تیماتیک(موضوعاتی) جهتدن کۉپ بای و خیلمه ـ خیل موضوعلرنی بدیعي شکللر بیلن اۉرَب آلگن و او لرگه بدیعي- هنري افاده بغیشله گن شعرلر تۉپلمی توریبدی.

استاد عبدالحمید آگه نینگ شعرلریده گی اساسي موضوعلر- وطن، آنه، صلح وتینچلیک، بیلیم ودانشنی ارداقلش، اوروشدن نفرت و بیزارلیک، انسانسېورلیک، مکتب و اونده تعلیم آلیش و اۉرگنیش اهمیتی و باشقه لردن عبارت. بوندن تشقری، عشق ومَحَبَّتـنی کویلاوچی گۉزل غزللرهم اونینگ قلمی بیلن یازیلگن. بوباره ده هم استادنینگ شعرلریدن بیرنېچه مثال کېلتیرسک، اۉرینسیز بۉلمه سه کېره ک، البتّه.

وطن حقیده:

ای وطـن سېن سن آنــم دن مهــربان،

هرچـــمن زارینــگ مـینگه باغ جنـان.

پرورش قیـلدیـنگ مېنی مهرینگ بیلن،

بۉلمه سین رنگینگ سېنینگ هرگز خزان.

ای وطن، ما پاسبانان تو ایم،

پاسبان کوهساران تو ایم.

وطن جسمیم، وطن روحیم، وطن جان،

وطن نینگ مهری بیزگه نورِ ایمان.

سېویملی تاغ و تاشی بیزگه آلتین،

مبارک توپراغی دیر رشک رضوان.

آته وآنه حقیده:

آنه جان، سیزدن یقینقراق مهربانیم یۉق مېنینگ،

اویله سم سیزدېک عزیز و قدردانیم یۉق مېننگ

کېچه-کوندوز پاسبانینگ آته-آننگدیرسېنینگ

حافظ روح وروانینگ آته-آننگدیرسېنـینگ.

آنه تیل:

ای، مېنینــگ وِردِ زبانیم، آنــــه تیل،

سېن مېنینگ روح و روانیــم، آنه تیل!

ای، مېنینگ بابا واجـــدایم تیــلی،

ای، مېنینگ باغِ جنانیم، آنه تیــل!

دۉستلیک،اتّفاق و بیردملیک حقیده:

داوروغی عالم نی توتگن صاحبِ شان ایکّیـمیز،

کوشک و قورغانلرنی قورگن مردِمیدان ایکّیمیز.

تورکمان و اۉزبېک نینگ افتخاری بیر اېرور،

بیر آنه فرزندی بۉلگن ایکّی اۉغلان ایکّیمیز.

بیرلشیب وحدت بناسینی کوچه یتیرمک کېره ک،

صدق بیرلن اَیله گنمیز عهد و پـیمان ایکّیمیز.

علم ودانالیکنی ارداقلب:

بۉلمه نادان، خلق سېندن عار اېتر،

سېندن آته ـ آنه نی بیزار اېـتر.

علم و دانش سېنگه بېر گَی اعتبار،

آبرو عزّت گه سېنی یار اېـــــتر.

صلح، تینچلیک وآزادلیکنی کویلب:

جَرَنگلر اۉیلرده یالغیز بیر آواز،

قره نگلر، قلبلرده قَینر بیر تویغو.

تینچلیک صداسی هر بیرلحظه ده،

آنه لرقلبیده یانیب تورگن او.

تینچیلیک بۉلمه سه، دنیا قرانغو،

جهان تۉله دهشت، یوره کده قیغو.

سعادت سایه سالدی باشـیمیزگـه،

وطن ده حُرّ یشش دورانـی دور بو.

اسارت دوری کېچدی باشیمیز دن،

اولوغ تاریخ نینگ فـرمانی دور بو...

شونینگدېک، استاد آگه نینگ شعرلری مختلف موضوعلرگه بای بۉلیب، همه سیدن مثال کېلتیریش سۉزیمیزنی جوده اوزاققه چوزیب ییباره دی، ناچار شولربیلن چېکلنه میز.

رحمتلی آگه نینگ شعرلریده یوقاریده اېسله تیب اۉتیلگن موضوعلردن تشقری، غِنايي یاکه سېوگی و مَحَبَّت موضوعی هم علی حده اۉرین اېگلله یدی. بو موضوعده هم استاد آگه بدیعي اهمیتگه اېگه بۉلگن شعرلریازگن. مثال اوچون بیرنېچه بیت کېلتیره میز:

کۉزلرینگده عشوه و ناز اۉیــــنه شر،

سۉزلر ینگ نینگ رمزینی بیلمس بشر.