احمد یسوي
جمعه ۲۹ جوزا
-
-
شاعر۔یازووچیلر
-
جمعه ۲۹ جوزا
احمد یسوي
بویوک متصوف و «کرامتی زۉر» ولي حقیده گپ کېتگنده یورتداشلریمیز قلبیده تورکستان دیاریدن چیققن متفکر نامینینگ و تعلیماتینینگ اولوغوارلیگیدن فخرلنیش تویغوسی اویغانهدی. او ذاتنینگ اولوغلیگینی شوندن هم کۉریشیمیز ممکن که، نفوذلی خلقارا تشکیلاتلردن بیری، یونسکو تامانیدن ۱۹۹۳۔ییل «یسوي ییلی» دېب اعلان قیلیندی. درحقیقت، قریب سکّیز عصر که، خواجه احمد یسوي تعلیماتیگه، اونینگ حکمتلریگه قیزیقیش کوچهیسه کوچهیدی که، سوسهیمهدی. بو اېسه اونینگ نامی، تعلیماتی، اثرلری عمرباقيلیگیدن نشانهدیر.
اۉرته آسیاده ۱۲۔عصرده پیدا بۉلگن ایلک تصوفي طریقتنینگ اساسچیسی خواجه احمد یسوي بعضی منبعلرده ۱۱۔عصرنینگ ایکّینچی یرمیده، بعضی منبعلرده ۱۱۰۳ ییلده سَیرهم (یسّی)ده دنیاگه کېلگنی اَیتیلهدی. اونینگ وفات اېتگن وقتی کۉپگینه قۉلیازمه منبعلرده ۱۱۶۷۔ییل دېب یازیلگن. اما بعضی روایتلرده اونی ۱۳۰ ییل یشهگن، دېییشهدی.
احمد یسوينینگ آتهسی ابراهیم تورکستاننینگ تنیقلی شیخلریدن بۉلگن. آنهسی قارهساچ ماما نامی بیلن مشهور. احمد یسوي یاشلیگیده آنهسیدن، سۉنگ آتهسیدن اجرهلهدی. یسوي تربیهسی بیلن آپهسی گوهر شهناز مشغول بۉلهدی. آپهسی بیلن یسّیگه کۉچیب بارگچ، بیرینچی استاذی ارسلانباب بیلن اوچرهشهدی و اوندن تحصیل آلهدی («یېتّی یاشده ارسلان بابام ایزلب تاپدیم…»).
احمد یسوي دستلبکی تعلیماتینی یسّیده مشهور عالم شهابالدین اِسپیجابيدن آلهدی. سۉنگره باباسی ارسلانباب کۉرستمهسی بیلن بخاراگه باریب یوسف همدانيدن تعلیم آلهدی. احمد یسوينینگ اۉزی استاذ یوسف همدانينینگ حضوریگه ۲۳ یاشده بارگنینی و اونینگ تربیهسیگه نایل بۉلگنینی اعتراف اېتهدی. بخاراده او عرب تیلی بیلن بیر قطارده فارس تیلینی هم چوقور اۉرگنهدی. فارسيده یرهتیلگن تصوفي ادبیات بیلن تنیشهدی. خواجه عبدالخالق غیجدواني، عبدالله برَقي، خواجه حسن انداقيلر بیلن همصحبت و همسلک بۉلیب، یوسف همداني مریدلری قطاریدن اۉرین آلهدی.
یوسف همدانينینگ بخارادهگی شاگردلری آرهسیده حسن انداقي، عبدالله برَقي، احمد یسوي و عبدالخالق غیجدواني علیحده اجرهلیب تورردی. کېینراق بو تۉرت استعدادلی شاگرد همداني مکتبینی موفقیت بیلن دوام اېتتیردیلر. «یسويه»، «نقشبنديه» طریقتلری همداني تعلیماتی اساسیده شکللندی.
احمد یسوي تصوف علمینی شو قدَر چوقور اېگللهیدی که، خلق آرهسیده «مدینهده محمد، تورکستانده خواجه احمد» دېگن نقل پیدا بۉلهدی. تصوف - یقین و اۉرته شرق خلقلرینینگ معنوي حیاتی تاریخیدهگی اېنگ مرکّب، اۉزارا ضدیتلرگه تۉلیب۔تاشگن و مهم حادثهلردن بیری بۉلیب، اونینگ اوچون ترکِ دنیاچیلیک، بو دنیا بایلیکلریدن و ناز۔و نعمتلریدن واز کېچیش، الله وصلیگه یېتمک مقصدیده پاک، حلال، اۉز محنتی ایله یشش، اختیاري روشدهگی فقیرلیک کرکترلی خصوصیتلردن حسابلنگن.
روایتلرگه کۉره، یسوي ۶۳ یاشگه یېتگچ، یېر آستیده حجره یسهتیب، «چِلّه»گه کیرگن، قالگن عمرینی طاعت۔عبادت قیلیب، قیمتلی حکمتلر یازیب، ریاضتلر چېکیب، یېر آستیده اۉتکزگن. احمد یسوي اۉرته آسیا مدنیتی تاریخیده ایلک تورکيزبان متصوف شاعر صفتیده معلومدیر. اونینگ تصوفنی ترغیب اېتووچی تورکيده یازیلگن شعرلری تیلینینگ خلققه یقینلیگی، آهنگدارلیگی بیلن تېزده مشهور بۉلیب کېتدی.
احمد یسوينینگ «حکمت» اثریده ۲۴۰ گه یقین شعرلر جمعلنگن بۉلیب، اثر خلق آرهسیده «دېوانِ حکمت» نامی بیلن مشهور بۉلگن. حکمتلرگه «قول خواجه احمد»، «خواجه احمد یسوي»، «احمد ابن ابراهیم»، «سلطان خواجه احمد یسوي»، «یسوي مسکین احمد»، «مسکین یسوي»، «خواجه احمد»، «احمد»، «احمدي»، «قول احمد»، «مسکین احمد» کبی تخلصلر قۉییلگن.
اونینگ حکمتلریده پند۔نصیحت اساسي اۉرین توتهدی. اولرنینگ برچهسیده صوفيلیک طریقتینینگ هدفلری حقیقتنی بیلیش، حقنی سېویش، نفس۔و دنیادن چېکینیشگه دعوت اېتووچی غایهلر اۉز عکسینی تاپگندیر. انسان روحی و آنگینی هر قندهی علت، قباحتدن آزاد اېتیش کېرهک، انه شوندهگینه انسان اخلاقیده کۉزگه تشلنووچی اَیریم نقصانلر یوزهگه کېلمهیدی، دېگن فکرلر کامل انساننی شکللنتیریشنینگ اساسي یۉللریدن بیری صفتیده اعتراف اېتیلهدی.
زېرا، تصوف نفس لذتلریدن واز کېچیشدیر. نفس - آچکۉزلیک، اۉغریلیک، جهالت، خودبینلیکنی کېلتیریب چیقرهدی. شونینگ اوچون قناعت احمد یسوينینگ حیاتي شعاری سنهلهدی. عالي روحي عالم سِرلریگه یېتیشگنی اوچون او نفسیدن، کبر۔و هوادن کېچگن اېدی. قوییدهگی بَیتلرده بونی یقّال کۉریش ممکن:
جاندن کېچگن چین عاشقلر دنیا دېمس،
نفسی اۉلوک، آب و طعام غمین یېمس.
بو دنیاده سود۔و زیان بۉلسه بیلمس،
دنیا کېلیب، جلوه قیلسه باقغانی یۉق.
عینِ وقتده شاعر اۉزینی اۉزگهلردن اوستون قۉیمهیدی، وليمن دېب، کبر۔و هواگه بېریلمهیدی، عکسینچه، اۉزیگه تنقیدي روح بیلن قرهیدی. اۉزینی و اۉزگهلرنی کمترلیککه چقیرهدی:
یۉلدن چیقیب آزگنیمنی بیلمهدیم مېن،
حق سۉزینی قۉلاغیمگه آلمهدیم مېن،
بو دنیادن کېتریمنی بیلمهدیم مېن،
سۉرر بۉلسه مېن قول انده نې قیلغهیمن؟
احمد یسوي نادانلیک طفیلی حیاتده سوادسیزلیک، دیانتسیزلیک، آته۔آنه و استاذلرگه حرمتسیزلیک، معنوي قشّاقلیک، یاووزلیک، تکبرلیک، نادان انساننینگ اېنگ توبن شخص اېکنی، نادانلیک، رزالت حکم سورگن جایده، معرفت بۉلمهگن اۉلکهده مملکتنینگ انقراضگه یوز توتیشینی علیحده قید اېتیب اۉتهدی.
احمد یسوي حکمتلریده حققه یېتیش یۉلینی ترغیب قیلر اېکن، انساننی جهالت باتقاغیدن خلاص قیلیش لازملیگیگه اورغو بېرهدی. او «شریعتده عارف بالله بۉلیشنی، طریقتده واقف اسرار بۉلیشنی، حقیقتده کامل۔مکمل بۉلیشنی، معرفتده دریای عمان بۉلیشنی طلب قیلهدی».
احمد یسوي - متصوف شاعر. تصوفدهگی تۉرت اساسي باسقیچ: شریعت، طریقت، معرفت، حقیقت ماهیتینی شعري مصرعلریگه سینگدیرگن احمد یسوي شو یۉنهلیشده کتّه شهرت قازاندی. بو بېچیز اېمس. ادیب تصوفنی انسان منعویتینی یوکسلتیرووچی مهم عامل صفتیده بیلهدی. بوندن مقصد انسانیتنی تۉغری یۉلگه دعوت اېتیشدیر. تۉغری یۉل حقیقتنی انگلشگه آلیب کېلماق کېرهک. حقیقتنی انگلش اۉزلیکنی انگلشدیر. بونگه اېریشماق اوچون کیشینینگ هدایت یۉلیگه کیرماغی، بوتون کوچ و وجودینی شو یۉلگه قرهتماغی کېرهک.
احمد یسوي شعریتیدهگی اوبرزلر توزیلیشی هم تصوف تعلیماتی بیلن، هم آغزهکی ایجاد عنعنهلری بیلن چنبرچس باغلنیب کېتگن. پیر، درویش، عاشق، عابد، عاقل، زاهد، عشق، طالب، امت، رسول، شیطان، اِیمان کبی اوبرزلر بېواسطه تصوف بیلن باغلنسه، یۉل، رباط، کاروان، اۉق کبیلر آغزهکی ایجاد عنعنهلری بیلن علاقهدار حالده یوزهگه کېلگن.
«یسويه» طریقتینینگ برچه عقیدهلری احمد یسوينینگ اساسي اثری بۉلمیش «حکمت»ده مفصل بیان اېتیلگن. «حکمت» اثریده «یسويه» تعلیماتیدهگی پاکلیک، حلاللیک، تۉغریلیک، مِهر۔شفقت، اۉز قۉل کوچی، پېشانه تېری و حلال محنتی بیلن کون کېچیریش، الله تعالی وصالیگه یېتیشیش یۉلیده انساننی باطناً و ظاهراً هر تامانلهمه تکامللشتیریش کبی ایلغار عمومانساني قدریتلر افاده اېتیلگن.
اَیریم منبعلرده احمد یسوي ۴۴۰۰، باشقه منبعلرده ۹۹۰۰ حکمت اَیتگن دېییشهدی. (شاعرنینگ اۉزی دېوانیده «تۉرت مینگ تۉرت یوز حکمت اَیتدیم، حقدین فرمان»، دېیدی. ابراهیم حققولوفنینگ یازیشیچه، تورک عالمی کامل اېرارسلان بو رقمنی کېینگی شاعرلر تۉقیگن، دېگن فکرنی اَیتهدی). بیزنینگچه هم، ۴۴۰۰ رقمی رمزي معناده ایشلهتیلگن. اصلیده گپ شاعر حکمتلرینینگ سانیده اېمس، مضمونیدهدیر.
صاحبقران امیر تېمور فرمانی بیلن ۱۳۹۵۔۱۳۹۷۔ییللرده تورکستانده «یسويه» طریقتینینگ اساسچیسی خۉجه احمد یسوينینگ قبری اۉرنیده محتشم مقبره قوردیریلهدی. امیر تېمور علیحده فرمان قبول قیلیب، مقبره یانیده مسجد و خانقاه درویشلری و زیارتچیلری اوچون ۶۰ چېلک سوو سیغهدیگن کتّه داش قازان یستگن. آغیرلیگی ۲ تُن، چېتینینگ ایلنهسی ۲،۷۵ گز کېلهدیگن ، یېتّی خیل فلز: تېمیر، روی، قۉرغاشین، قلعی، قیزیل مس، کوموش و آلتین قاریشمهسیدن یسلگن مذکور قازان تبریزلیک آهنگر اوستا عبدالعزیز ابن شرفالدین و اونینگ شاگردلری قۉلی بیلن یسلگن. بو قازانگه اۉخشش نادر عجایبات دنیانینگ باشقه هېچ بیر دیاریده اوچرهمهیدی. بیرهم، هییت کونلری یسوي مسجدیگه سان۔سناقسیز عبادت قیلووچیلردن کېلگنیده، بو قازانگه شو مقبره آستیدن چیقهدیگن مقّدس بولاق سوویدن تۉلدیریب، آدملرگه اولشیلگن. زیارتچیلر کۉنگیللری پاکلنیب، کسللیکلردن فارغ بۉلیب کېتیشگن.
«یسويه» طریقتینینگ اساسچیسی و شاعر خواجه احمد یسوي قالدیریب کېتگن بویوک میراث، منعویتیمیزنینگ رواجیده مهم اۉرین اېگللب کېلماقده.
فایدهلنیلگن ادبیاتلر:
۱. نسفي. خواجه احمد یسوي. - تاشکېنت: غفور غلام نامیدهگی ادبیات و صنعت نشریاتی، ۱۹۹۳.
۲. یسوي کیم اېدی (تۉپلب نشرگه تیارلاوچی و سۉز باشی مؤلفی بایبۉته دۉستقارهېف). – تاشکېنت: عبدالله قادري نامیدهگی خلق میراثی نشریاتی، ۱۹۹۴.
۳. منعویت یولدوزلری (تۉپلاوچی و مسؤول محرر م. خیراللهېف). – تاشکېنت: عبدالله قادري نامیدهگی خلق میراثی نشریاتی، ۲۰۰۱.
۴. www.ziyo.uz
منبع: oyina.uz سایتیدن آلیب اۉگیریلدی.
کۉپ اۉقیلگن مقالهلر
-
محمد عالم کوهکن شعرلریدن نمونهلر
دوشنبه ۴ جوزا -
«خمسه»نینگ یرهتیلیش جریانی
پنجشنبه ۲۱ جوزا -
اۉزبېکستان اۉزبېک ادبي تیلیدهگی ایریم قۉپال سۉزلرنینگ فهرستی
سهشنبه ۱۹ جوزا -
