احمد یوگنکي و اونینگ «هبةالحقایق» اثری
جمعه ۲۹ جوزا
-
-
شاعر۔یازووچیلر
-
جمعه ۲۹ جوزا
احمد یوگنکي و اونینگ «هبةالحقایق» اثری
ایلک اسلام دورینینگ تورکي تیلدهگی مدنیت آبدهلری بیزگچه جوده کم یېتیب کېلگن. حاضرچه تورکي ادبیاتنینگ بیزگه معلوم نمایندهسی مشهور «هبة الحقایق» اثرینینگ مؤلفی احمد یوگنکيدیر. او حقیدهگی معلوماتلرنی بیز ۱۵۔عصرگه عاید علیشېر نوایی، ارسلان خواجه ترخان و باشقهلر یازیب قالدیرگن معلومات همده شاعرنینگ اۉز یازگنلریدن بیلهمیز.
احمدنینگ باباسی ماوراءالنهرده اسلام دینینی ایلک قبول قیلگن تورکي قوملردن بۉلیب، بو واقعه تخمیناً قُتَیبه زمانیده (میلادي ۷۰۶۔۷۱۵۔ییللر آرهسیده) یوز بېرگن. بۉلگوسی شاعرنینگ آتهسی محمود یوگنکي ۸۔عصرنینگ بیرینچی یرمیده دنیاگه کېلگن. منبعلرده احمدنینگ توغیلگن جایی یوگنک دېب اتهلهدی. بو نامدهگی قیشلاقلر قدیمگی سمرقند اطرافی، فرغانه واديسی و سِردریا بۉیلریده موجود بۉلگن. محمود یوگنکينینگ ییگیت بۉلیب یېتیلگن دورلری ابو مسلم امويلر سلالهسیگه قرشی قوراللی قۉزغالان باشلهگن ۷۴۷۔۷۵۰۔ییللرگه تۉغری کېلهدی. ادیب احمد هم شو دورلرده تولد تاپگن بۉلیشی کېرهک. او آنهدن کۉزی عاجز توغیلگن. علیشېر نوایی بو حقده شوندهی یازهدی: «حق سبحانه تعالی اگرچه ظاهر کۉزین یاپوق یرهتگندور، امّا کۉنگیل کۉزین بغایت یاروق قیلغاندور». احمد یاشلیگیدن جوده قابلیتلی و زيرک بۉلگن. کۉزی عاجزلیگی سببلی اۉزگه تورک ییگیتلری سینگری آت مینیب، قیلیچ چاپیشگه اېمس، قرآنکریمنی یاد آلیب، رسولالله حدیثلرینی اۉزلشتیریشگه جد۔و جهد کۉرستگن.
اونینگ اۉسمیرلیک چاغلریده عایلهسی بغداد یقینیگه کۉچیب بارگن بۉلسه کېرهک، اویدن نېچه چقیریم پیاده یۉل باسیب بغدادگه، اسلام عالمینینگ اېنگ بویوک علّامه استاذلریدن، حنفيه مذهبینینگ اساسچیسی امامِ اعظم ابو حنیفه النعمان ابن ثابت (۶۹۹۔۷۶۷) حضوریگه سبق آلیش اوچون قتنهی باشلهدی. اوشبو درسلرده ایلک اسلام مدنیتینینگ یېتکچی علّامهلری امام ابو یوسف الانصاري (۷۳۱۔۸۰۴) و امام محمد الشَیبان (۷۴۹۔۸۰۵) احمدنینگ همسباقلری بۉلگنی حقیده علیشېر نوایی کېلتیرگن معلوماتلر نهایتده دقّتگه سزاواردیر. امامِ اعظم احمدنی برچه شاگردلریدن اعلی کۉرگنی حقیدهگی نقل تا ۱۵۔عصر نوایی دوریگچه یېتیب کېلدی و «نسایم المحبة» کتابیده عکس اېتدی.
ادیب احمد اسلامي بیلیملرنی پُخته اېگللب، اۉشه دورنینگ یېتوک عالملریدن بیریگه ایلندی. بو ساحهده معلوم معناده «الادب الکبیر»، «الادب الصغیر» کتابلرینینگ مؤلفی ابن المقفعگه (۷۵۹۔ییلی اۉلدیریلگن) مناسب ایزداش، عرب عالمینینگ بویوک ادیبی الجاحظگه (۷۷۵۔۸۶۸) سلف بۉلدی. اونینگ علمي۔نظري رسالهلر یازگن یاکه یازمهگنی بیزگه نامعلوم.
ادیب احمد صلاحیتلی شاعر و اخلاق معلمیدیر. اوندن بیزگچه یېتیب کېلگن یگانه یخلیت اثر «هبة الحقایق» («حقیقتلر تحفهسی») داستانی بۉلیب، ۴۸۴ مصرعدن عبارت. بو اثرنینگ بوگونگچه ۳ ته تۉلیق قۉلیازمهسی، ۲ ته اَیریم پرچهلری سقلنیب قالگن. اېنگ قدیمگیسی ۱۴۴۴۔ییلی سمرقندده اولوغبېکنینگ نفوذلی امیرلریدن ارسلان خواجه ترخان تاپشیریغیگه کۉره، کاتب زینالعابدین ابن سلطانبخت الجورجاني الحسیني تامانیدن اویغور یازوویده کۉچیریلگن. متن آرهسیدهگی آیت، حدیث و اَیریم بَیتلر عرب یازوویده. اثر نامی مذکور نسخهده «عتبةالحقایق» («حقیقت اېشیکلری») دېب کۉرسهتیلگن. کېینگی نسخه اویغور و عرب یازوولریده بۉلیب، ۱۴۸۰۔ییلی تورکستاندن استانبولگه باریب قالگن استعدادلی کاتب شیخزاده عبدالرزاق بخشی تامانیدن کۉچیریلگن. تورک عالمی نجیب عاصم ۱۹۱۴۔۱۹۱۶۔ییللرده اوشبو نسخهنی تاپیب، تدقیق اېتیب نشردن چیقردی. اوچینچی قۉلیازمه عرب خطیده بۉلیب، اونگه تورکیه سلطانی بایزید ثانينینگ (۱۴۸۱۔۱۵۱۲) مُهری باسیلگن. دېمک، بو نسخه هم ۱۵۔عصر آخری ۱۶۔عصرنینگ باشیده کۉچیریلگن بۉلیب چیقهدی.
اثر ۱۴ بابدن عبارت، بیرینچی ۵ بابینی مقّدمه قسمی دېب اتش ممکن. اونده یگانه الله تعالیگه حمد، رسولالله (ص)گه نعت، تۉرت اولوغ صحابهلر - خلفای راشیدین مدحی، امیر محمد دادسپاهسالاربېک و فضیلت اېگهسی انس ابن معاويهگه بغیشلنگن مدحیهوي سطرلر موجود. مقّدمه قسمینینگ آخریده داستاننینگ یازیلیش سببی بیان اېتیلگن. اثر خراسان یاکه ماوراءالنهرده یرهتیلگن بۉلیشی کېرهک، چونکه بویوک امیر محمد دادسپاهسالاربېک تورک و عجم مملکتلرینینگ حکمداری دېب اولوغلنگن، عربلر اېسلنمهگن. اما انس ابن معاويه نامینینگ تیلگه آلینیشی رسماً هلی بو یورتلر عباسيلر خلیفهلیگیگه تابعلیگیگه اشاره قیلیب تورهدی.
«هبة الحقایق» اثری یازیلگن دورده فارسي و تورکي داستانلر اوچون عمومي بۉلگن معین شعري شکل (یعنی، الف۔الف، ب۔ب، و۔و اصولیده قافیهلنووچی مثنوي شکلی) هلی۔هنوز موجود اېمس اېدی. شو باعث اثرنینگ مدحیهوي کیریش قسملری اۉشه دور عرب ادبیاتیگه خاص بۉلگن قصیده ژانریدن ایجادي فایدهلنیب یازیلگن. اما داستاننینگ اساسي قسمی و خلاصهسی قدیم تورکي آغزهکی ادبیاتده کېنگ قۉللنیلگن تۉرتلیکلر شکلیده یرهتیلگن. شو سببلی داستان حجمینی بَیتلر (۲ سطرلی بند سیستمی) بیلن اۉلچش تۉغری اېمس.
احمد یوگنکي نامیگه «ادیب» سۉزی قۉشیب اَیتیلیشی معلوم سببگه اېگه. او اۉزینی شاعر اېمس، بلکه ادب علمی نمایندهسی دېب بیلهدی. داستانی هم تورکي اېلتلرگه اسلامي آداب قاعدهلری، معنوي۔اخلاقي کمالات سِرلریدن تعلیم بېریشگه مۉلجللنگن. بونی بابلرنینگ سرلوحهسیدن هم انگلش ممکن. بیرینچی باب (النوعالاوّل) - «علم منفعتی و جهالتنینگ ضرری حقیده» دېب اتلگن. معلوم که، اسلامنینگ ایلک نازل بۉلگن آیتلری «اِقرأ!» (یعنی، «اۉقی!») دېب باشلنهدی و علمگه تشویق اېتیش اسلام منعویتینینگ مهم اساسلریدن بیرینی تشکیل اېتهدی. داستان متنی آرهسیده پیغمبریمیزنینگ «علم چین اېلی (یعنی خیتای)ده بۉلسه هم، اۉرگنینگ!» دېگن حدیثی عرب تیلیده کېلتیریلگن و اوشبو فکر تورکي تۉرتلیکلر شکلیده شرحلنگن. «سعادت یۉلی بیلیم بیلن بیلینهدی»، دېیدی ادیب. او بیلیم اېگهسی بۉلگن عیال کیشینی اېرلر قطاریده کۉرهدی، بیلیمسیز اېرککنی اېسه عیالدن هم ضعیف بیلهدی.
علیشېر نوایي اۉز اثریده ادیب احمد داستانینینگ اوشبو بابیدن اېنگ اېرکین تمثالنی کېلتیرگن:
سۉنگککه ایلیکتور، اېرنگه بیلیک،
بیلیکسیز اېرن اول ایلیکسیز سۉنگک.
ارسلان خواجه ترخان توزدیرگن متنده شو سطرلر بیرآز باشقهچهراق جرهنگلهیدی:
سۉنگککه ییلیکتېک اېرنگه بیلیک،
اېرن کۉرکی عقل، اول سۉنگکنونگ ییللیک.
بیلیم اېگهسی وفات اېتگنده هم اونینگ نامی باقي قالهدی، دېب خلاصهلهیدی شاعر، اما بیلیمسیز کیشی تیریگیده هم اۉلیکدن فرقی یۉقدیر. ادیب احمد بیلیمسیزلیکنی قارهلب، ینه رسولالله (ص) حدیثلریگه مراجعت اېتهدی: «تنگری هېچ قچان جاهللرنی عزیز قیلگن اېمس». علم قدریگه فقط معرفتلی آدم یېتهدی، نادانگه اېسه نصیحت بېفایدهدیر. ادیب احمدنینگ فکریچه، بیلیم توگنمس بایلیکدیر: او فقیر کیشینی بای اېتهدی، علم اهلینی اېسه عرب هم، عجم هم آلقیشلهیدی.
درحقیقت، ادیب احمد یشهگن دور، امریکا عالمی فرانتس روزنتال تعبیری بیلن اَیتگنده، «علم طنطنهسی»نینگ باشلنیشی اېدی. خلیفه مأمون (۸۱۳۔۸۳۳) دوریگه کېلیب، ماوراءالنهر و خراسان عالملری یېتکچیلیگیده بغدادده «بَیت الحکمه» («حکمت اویی»، یعنی اۉشه دورنینگ بیرینچی «فنلر اکادمیسی») ایش باشلهدی. ادیب احمد منطقه مدنیتیدهگی اوشبو مثلسیز کمالات یۉلینینگ ابتداسیده تورر اېدی. اما دور مرکّب، اۉته ضدیتلی هم اېدی. بو حالت ایلک تورکي پندنامهنینگ کېینگی بابلری مندرجهسیده اۉز عکسینی تاپگن. ایکّینچی باب «تیلنی تییش و باشقه آدابلر حقیده» دېب ناملنهدی. بو بابدهگی مشهور سطرلر - «تیلینگ بېکته توتغیل، تیشینگ سینمهسون، قَلی چیقسه بېکته، تیشینگنی سییور» ینه علیشېر نوایینینگ ادیب احمد حقیده یازگنلریده بیرآز اۉزگرگن حالده تکرار اېتیلهدی. ادیب فکریچه، کیشی باشیگه هر قندهی ایش توشسه، تیلی طفیلی صادر بۉلهدی، بعضیلر یخشیلیک کۉرهدی، بعضیلر افسوس چېکهدی. احمق آدمنینگ تیلی - دشمنی، کۉپ کیشیلرنینگ تیلی طفیلی قانی تۉکیلدی. ادیب احمد بېهودهگۉیلیک و یالغان سۉزلشنی قتّيق قارهلهیدی. سۉزنینگ تۉغریسی و قیسقهسی یخشی دېب حسابلهیدی. باب دوامیده سِر سقلشنینگ مهملیگی تأکیدلنهدی، «حتا یقین دۉستینگدن هم احتیاط بۉل»، دېیه آگاهلنتیرهدی شاعر. بوندهی آگاهلنتیریشلر زمانهنینگ قلتیسلیگینی اېسلهتیب تورردی. اوچینچی باب هم شونگه موافق «دنیا حالتلرینینگ اۉزگریب توریشی و دنیا اهلیده وفا کملیگی حقیده». ادیب احمد اۉز اثرینی کېکسهلیک چاغیده یازگنی اوشبو باب مضمونیدن سېزیلهدی. بو دورده بغداد ادبي۔علمي محیطیدن اجرهلیب، اۉز آته یورتیگه قَیتگن بۉلسه کېرهک. ادیب دنیانینگ اۉتکینچیلیگی، کیشی عمرینینگ یېلدېک اۉتیشی، آباد اۉلکهلر خراب بۉلیب، دانالرنینگ کۉپی دنیانی ترک اېتگنینی افسوس بیلن قید قیلهدی. دنیا بیر قۉلی بیلن کیشیگه عسل توتسه، ایکّینچی قۉلی بیلن آغو توتهدی. شو سببلی «یېگولیگینگ و کییگولیگینگ بار بۉلسه، کۉپ هم مال۔دنیا ییغیشگه رجوع قلیمه»، دېیدی ادیب.
«هبةالحقایق» اثری اساسي قسمینینگ کېینگی ۴۔۷۔بابلری هم انسانلرنینگ یوکسک فضیلتلرینی تعریفلش، نقصانلرینی قارهلشگه بغیشلنگن. اولرده سخاوت، قۉلی آچیقلیک، تواضع، انسانلرگه مهرلی بۉلیش، وفالی، شفقتلی، حلیم طبیعتلی، کېچیرووچن، کمتر بۉلیش ترغیب قیلینهدی، بخیل و آچکۉزلیک، مالپرستلیک، غضبناک و تکبرلیک، ریاکارلیک، بېصبرلیک، ظلم و زۉرآورلیک، سفسطهبازلیک قتّيق قارهلنهدی.
اثر باشدن آیاق توحید اعتقادیگه تیهنهدی، مؤلف فکرلری الله تعالینینگ مبارک آیتلری، رسولالله (ص)نینگ حکمتلی حدیثلری بیلن دلیللنهدی. تورکي تیلده بیتیلگن شعري متن آرهسیده قطار آیتلر، ۲۰ دن آرتیق حدیثلرنینگ اصل عربي متنی کېلتیریلگن، اولر تورکيده شعر واسطهسیده شرح اېتیلگن. اثرده عربي سۉزلرنینگ نسبتاً کۉپ اوچرهشی هم بغداد مکتبینینگ تأثیری بۉلسه کېرهک. عمومي آلگنده «هبةالحقایق» تیل جهتیدن جوده قدیمي، اما عصرلر دوامیده کۉپ کۉچیریلیب، کاتبلر تامانیدن توشونیش قیین جملهلر سادّهلشتیریلگن، کېینگی عصرلر تیل عنصرلری اثرگه انچه تأثیر کۉرستگن. شو باعث اوزاق وقت ادیب احمد یشهگن دور حقیده ۱۲۔۱۳۔عصرلر دېگن ینگلیش تصور موجود بۉلگن. داستان علمي۔تنقیدي متنلری ۱۹۵۱۔ییلی تورکیهلیک عالم رشید رحمت آرات، ۱۹۷۲۔ییلی اۉزبېک عالمی قزاقبای محمودوف، کېینچهلیک قزاقستان عالملری تامانیدن تورلی قولیازمهلرنی چاغیشتیریب تیارلندی و چاپ اېتیلدی. بو نشرلر برچهسی ۱۵۔۱۶۔عصرلر متنیگه تیهنهدی، چونکه قدیميراق قۉلیازمهلر سقلنیب قالمهگن. داستاننینگ برچه موجود قۉلیازمهلریده اصل مؤلف متنی آخریگه علاوه قیلیب، بیر نامعلوم کاتب (یاکه شاعر) و امیر سیفالدین (شاعر سیفي)نینگ علیحده تۉرتلیکلری همده ارسلان خواجه ترخاننینگ ۱۰ بَیتلی مثنويسی علاوه قیلینگن. بو شعري علاوهلر کېینگی عصرلرده قۉشیلگن بۉلیب، تیل خصوصیتلریگه کۉره هم ادیب احمد اثریدن فرق قیلهدی. اولر مضمونی اساساً داستان مؤلفینی تعریف اېتیش، اونینگ حیاتی و ایجادی حقیده قۉشیمچه معلوماتلر بېریشگه قرهتیلگن. ارسلان خواجه ترخان ادیب احمد اثرینی «قشقري تیل بیله» یازیلگن دېیدی، اما مؤلفنینگ اۉزی - «انین اوش چیقردیم بو تورکي کتابی دېب»، یازگن اېدی. دېمک ۶۔۷۔عصرلرده شکللنیب بۉلگن عموممنطقه تورکي تیلینی ادیب احمد دوریده «تورکي» اتشگن بۉلسه، کېینچهلیک مدني۔ادبي مرکز قارهخانيلر پایتختیگه کۉچگچ، اونی «کاشغري» تیل دېب اتش رسم بۉلگن و اولوغبېکنینگ امیری اوشبو کېینگی اتَمهدن فایدهلنگن. عموماً، ادیب احمد داستانی تیل خصوصیتلرینی کولتېگین، تونیوقوق، بیلگه قاان بیتیکلری بیلن قیاسلب اۉرگنیش تورکي مدنیت تکاملینی تۉغری انگلب یېتیشده کتّه اهمیت کسب اېتهدی.
ایلک اسلام متفکرلریدن بۉلمیش ادیب احمد ماوراءالنهر و خراسانده تورکي اېلتلر مدنیتینی یوکسلتیریشگه کتّه خدمت قیلدی. ۱۱۔۱۲۔عصرلرده ایجاد اېتگن محمود کاشغري، یوسف خاص حاجب، احمد یسوي کبی نهفقط اۉزبېک خلقی، بلکه بوتون تورک عالمی، حتا اسلام منطقهسینینگ بویوک علّامهلری ایجادیگه ادیب احمدنینگ تأثیری بېقیاسدیر. علیشېر نوایی او حقیده شوندهی یازهدی: «خېلی اېلنینگ مقتداسی اېرمیش. بلکه اکثر تورک اولوسینده حکمت و نقطهلری شایعدور». (کۉپگینه اېل اونگه اقتدا قیلهدیلر، یعنی اېرگشهدیلر. اونینگ حکمتلی سطرلری و نازک اشارهلری اکثریت تورکي خلقلر آرهسیده ترقلگندیر). درحقیقت، اساساً مثنوي شکلیده یازیلگن «قوتدغو بیلیک» اثری ترکیبیده یوزلب تورکي تۉرتلیکلر اوچرهیدی که، وزن و قافیهلنیشی، بعضاً مضموني یۉنهلیشی عینِ ادیب احمد داستانیدهگی تۉرتلیکلرنینگ اۉزیدیر. احمد یسوي حکمتلریده هم موافق جایلر یۉق اېمس.
«هبة الحقایق» اثری اۉزبېکستانده کېنگ اۉرگنیلیب، اۉزبېک ادبیاتی تاریخی درسلیکلریگه کیریتیلگن.
یازووچینینگ باشقه مقالهلری
کۉپ اۉقیلگن مقالهلر
-
محمد عالم کوهکن شعرلریدن نمونهلر
دوشنبه ۴ جوزا -
«خمسه»نینگ یرهتیلیش جریانی
پنجشنبه ۲۱ جوزا -
اۉزبېکستان اۉزبېک ادبي تیلیدهگی ایریم قۉپال سۉزلرنینگ فهرستی
سهشنبه ۱۹ جوزا -
