یوسف خاص حاجب و «قوتدغو بیلیگ» اثری
سهشنبه ۲۶ جوزا
-
-
شاعر۔یازووچیلر
-
سهشنبه ۲۶ جوزا
یوسف خاص حاجب و «قوتدغو بیلیگ» اثری
یوسف بالهساغوني یېتّیسوو اۉلکهسیدهگی قوزاۉرده (بالهساغون) شهریده ۱۰۲۱۔ییلده دنیاگه کېلهدی. بالهساغون حاضرگی قیرقیزستان حدودیدهگی چو دریاسی واديسیده، انیقراغی حاضرگی بیشکېک (قدیمده پیشپېک) شهریدن تخمیناً ۱۵۰۔۲۰۰ کیلو متر جنوبی۔شرق، ایسّیقکۉلنینگ غربي ساحلیدن ۱۰۰۔۱۵۰ کیلو متر شمالی۔غرب تامانیده جایلشگن.
اۉشه دورده یېتّیسوو و شرقي تورکستان اۉلکهلری تورکي قرلوق قبیلهسیدن چیققن قارهخانيلر سلالهسی قۉل آستیده اېدی. بو سلاله ۶۔۹۔عصرلرده حکم سورگن بویوک تورک خاقانلیگینینگ دوامچیلری بۉلیب، ۹۔عصر اۉرتهلریدن باشلب دولتنی باشقریب کېلدیلر. ۱۰۔عصر باشلریده عبدالکریم ساتوق بوغراخان (۹۲۴۔۹۵۵) اسلام دینینی قبول قیلدی و شو بیلن تورکي اېلتلر هم اوزیل۔کېسیل اسلام منطقه مدنیتیگه قۉشیلدی. ۱۰۔عصر آخریگه کېلیب، سمانيلر تنزلگه یوز توتگچ، قارهخانيلر ماوراءالنهرنی تۉلیق اېگللهدی. قارهخانيلر پایتختی دستلب کاشغر بۉلیب، کېینچهلیک او بالهساغون، کېین اۉزگن و ینه کاشغرگه کۉچگنلیگی تاریخي معلوماتلرده قید اېتیلگن.
یوسف خاص حاجب حقیده معلوماتلر کۉپ اېمس. او «قوتدغو بیلیگ» اثرینی ۵۰ یاشلریده، ۱۰۷۰۔ییلده یازیب توگتگن. مؤلف اۉزی حقیده مذکور اثر مقّدمهسیده شوندهی معلومات بېرهدی: «بو کتابنی ترتیب بېرووچی بلهساغونده توغیلگن، صبر۔قناعتلی کیشیدیر. اما بو کتابنی کاشغرده توگل قیلیب، مشرق ملکی تَوغچخان درگاهیگه کېلتیریبدیر. ملک اونی یارلهقب، اولوغلب، اۉز سراییده خاص حاجبلیک لوازمینی بېریبدی. شونینگ اوچون یوسف اولوغ خاص حاجب دېب مشهور نامی ترقهلیبدی». کتابده نامی تیلگه آلینگن خاقان نصرالدین تَوغچ اولوغ بوغرا قارهخان ابو علی حسن هارونخان بن ارسلانخان بۉلیب، ۱۰۷۰۔۱۱۰۳۔ییللر دوامیده قارهخانيلر دولتینی باشقرگن.
یوسف خاص حاجبنینگ «قوتدغو بیلیگ» («سعادتگه یۉللاوچی بیلیم») اثری اسلامي تورکي ادبیاتنی باشلبگینه بېرمهی، اونی ینگی تدریجي باسقیچگه کۉتردی. او نهفقط تورکي خلقلر ادبیاتی عنعنهلری، بلکه قرداش خلقلر، جملهدن، فارسي ادبیات تجربهلرینی هم ایجادي اۉزلشتیرگن حالده یرهتیلگن.
اثر مضمونی، تیلی و اسلوبیدن کېلیب چیقیب اَیتیش ممکن که، یوسف خاص حاجب عرب و فارس تیللرینی مکمل بیلگن، بو تیللردهگی دیني، علمي، بدیعي ادبیات بیلن چوقور تنیش بۉلگن. بوندن تشقری، شاعر قدیم تورک یازمه ادبیاتی، تورکي خلقلر آغزهکی ایجادینی هم یخشی بیلگن، شو محیطده تربیه تاپگن. شاعر تورکي اېلتلرنینگ قدیمي قۉشنیلری خیتای، مۉغول، هند، اېراني خلقلر مدنیتی، یونان فلسفهسی و اۉشه دور معنوي حیاتینینگ باشقه جهتلری حقیده مکمل معلوماتگه اېگه بۉلگن. افسوس که، بیزگچه شاعرنینگ یگانه داستانیدن باشقه اثری یېتیب کېلمهگن. اما انیق اَیتیش ممکن که، هېچ قَیسی ایجادکار ایلک ایجادینی ۶،۵ مینگ بَیتگه یقین ییریک داستان یازیشدن باشلهمهیدی. مثلاً، امیر خسرو دهلوي بیرینچی ییریک داستانینی باشلهگنده ایکّی دېوان توزگن و اولر ترکیبیده بیر قطار کیچیک مثنويلری بار اېدی.
یوسف خاص حاجبنینگ «قوتدغو بیلیگ» («سعادتگه یۉللاوچی بیلیم») اثرینینگ بیزنینگ قۉلیمیزگه یېتیب کېلگن نسخهسی آخرگی تحریر بۉلیب، او خاقانگه تقدیم اېتیلگن.
اساسي قسم آخریده (۶۲۶۱۔۶۲۸۶۔بَیتلر) شاعر کتابنینگ یازیلیش ییلی، نیمه مقصدده یازیلگنی، اۉقووچیگه مراجعت، اللهگه مناجات، پیغمبر و چهاریارلرگه سلاملر بیلن اثرنی خاتمهلهیدی و علیحده خاتمه قسمگه حاجت قالدیرمهیدی. اما بوندن سۉنگ ینه ۲ قصیده (ییگیتلیککه اچینیب، قریلیکدن شکایت قیلیش - ۴۴ بَیت و زمان بوزوقلیگی، دۉستلر جفاسیدن یازغیریش - ۴۰ بَیت) قۉشیلیب، ینه ۱ مثنوي بابده مؤلف اۉزیگه اۉزی نصیحت قیلهدی (۳۷ بَیت)، اثرنینگ تورکچه یازیلگنلیگی، توگللنیش سنهسی، ینه مناجات و سلاملر قَیتریلهدی. شولردن بیلینهدی که، خاتمه قسمیگه هم ۲ قصیده قۉشیلیب، قَیته تحریر قیلینگن پیتده یازیلگن. اساسي قسم مضمونی و مندرجهسیگه کۉره «قوتدغو بیلیگ» داستانی منطقه ادبیاتی شکللنیشینینگ بیرینچی باسقیچیده تورکي تیلده یرهتیلگن اسلام منعویتینینگ بدیعي۔فلسفي، اجتماعي۔اخلاقي قاموسی دېب برالله اَیتسک ارزییدی.
بو اثر مغزیگه ۸۔۹۔عصرلرده یشهگن عبدالحمید الکاتب، ابن المقفع (۷۲۰۔۷۵۶)، ادیب احمد یوگنکي، الجاحظ (۷۷۵۔۸۶۸) کبی ییریک ادیبلر اساس سالگن ادب علمی، ابو نصر الفارابينینگ اجتماعي۔اخلاقي فلسفهسی، «شاهنامه» و تورک خاقانلرینینگ یادنامهلری، منطقه خلقلرینینگ بای معنوي میراثی سینگدیریلگن. اېنگ اساسيسی، بو کتاب اسلام منطقه منعویتینینگ قاموسی بۉلدی.
فردوسي «شاهنامه»سی منطقه خلقلرینینگ اۉتمیش تاریخینی بدیعي اوبرزلرده عکس اېتتیرسه، یوسف خاص حاجب اثری دور حالتینی بدیعي تفکر قانونیتلری اساسیده مجسم اېتدی. مؤلف اۉز اثرینی «شاهنامهیی تورکي» دېب شهرت تاپگنینی اَیتهدی. بو قیاس شو معناده تۉغری که، اۉتمیشده منطقه اېراني حکمدارلر - کیاني و ساسانيلر قۉل آستیده بۉلگن بۉلسه، یوسف دوریده ساسانيلر ملکی تورکي حکمدارلر اطاعتیگه اۉتگن اېدی. بالهساغوندن بغدادگچه تورکي سلالهلر حکم سورر اېدیلر. شو سببلی اېندی سلالهلر تاریخی اېمس، دولت باشقریش آدابی مهم اېدی. اثرنینگ ینه باشقه شهرت تاپگن ناملری «ادب الملوک» («حکمدارلر آدابی») و «آیین المملکت» («مملکتنی اداره اېتیش قاعدهلری») خودّی شو جهتلرنی عکس اېتتیرر اېدی.
اثر قهرمانلری – اېلیگ – کونتوغدی – عدالتلی، انصافلی حکمدار، آیتۉلدی – دانشمند، تدبیرلی، تجربهلی علّامه، مرکّب کرکترلی شخص، یورت، جمعیتگه فایدهسی تېگیشینی اۉیلب پایتختگه کېلهدی و مسافرپرور کۉسهلیش یاردمیده اېلیگنینگ خاص حاجبی اېرسیگ بیلن تنیشیب، او طفیلی کونتوغدی سراییگه کیریب بارهدی. اېلیگ بیلن تنیشهدی. اېلیگ و آیتۉلدی آرهسیده کۉپ صحبتلر بۉلیب اۉتهدی. اولر بیر۔بیرینینگ باطني قیافهسی، فعل۔اطوارلرینی یخشی اۉرگنیب، استه۔سېکین عمومي تیل تاپیشهدی، آرهده بعضی کینهخانلیکلر هم بۉلیب اۉتهدی. آیتۉلدینینگ خستهلیگی و اۉلیمی، اونگه اېلیگ و اۉگدولمیشنینگ قیغوریشی، همدردلیگی جوده طبيعي، حیاتي کېچینمهلرده تصویرلنهدی.
اۉگدولمیش عقل تمثالی بۉلگنی بیلن، او اوّل اۉزینی یاش ییگیتلرگه خاص توتهدی. اېلیگ اونگه قنچه پند۔نصیحتلر بېرهدی، تربیهلهیدی. اۉزغورمیش بیلن بۉلگن کېینگی صحبتلر تأثیریده اۉگدولمیشنینگ آنگی اۉزگریب، رواجلنیب بارهدی. او معلوم وقت اۉزغورمیش تأثیریده توبه۔تضرعگه بېریلیب، مادّي دنیا تشویشلریدن اۉزینی آلیب قاچماقچی بۉلهدی. اما اۉزغورمیش و کونتۉلدی اونی بو نیتدن قَیترهدی، اېل۔یورت تشویشی بیلن یششگه اوندهیدی. شاعر عقل و بیلیمنی اېل۔یورت، خلق فراوانلیگی یۉلیده خدمت اېتتیریشنی اساسي بورچ دېب حسابلهیدی. عقل اوّلا عدالتگه حمایهچی و مصلحتگۉی بۉلماغی طلب اېتیلهدی. اۉزغورمیش شخصی دنیادن قۉل یووگن، زاهدلیک و تقوانی یشش طرزیگه ایلنتیرگن صوفيلرنی اېسلتهدی.
یوسف خاص حاجب تصوف غایهلری، عملیاتیدن چوقور خبردار اېکنلیگینی اوشبو قهرمانی توصیفیده عیان اېتگن. تصوف، تقوا، زاهدلیک و فقیر شاعر نزدیده اوّلا قناعتنینگ تمثالیدیر. قناعت عاقبتنی اۉیلش بیلن بۉلهدی، او انسانگه عافيت (روحي آسایشتهلیک، قانیقیش) کېلتیرهدی. عدالت قناعتسیز بۉلمهیدی. حکمدار صوفينینگ، زاهدنینگ صحبتیدن بهرهمند بۉلیب توریشی کېرهک. صوفي حکمدارنی قیدیریب کېلمهیدی، حکمدار اونی اۉزی قیدیریشی، صحبتیگه اینتیق بۉلیشی کېرهک. کونتوغدی مکتوب بیلن اۉگدولمیشنی اۉزغورمیشگه اوچ مرته جۉنهتهدی. شاعر فکریچه، اگر حکمدار اعتبار کۉرستسه و مَیل بیلدیرسه، صوفي هم صحبتدن باش تارتمسلیگی کېرهک. البته، زاهد اۉزغورمیش سرای اعیانیگه ایلنمهیدی، او معلوم وقت اېلیگ بیلن صحبتلر قوریب، ینه اۉز کلبهسیگه قَیتیب کېتهدی، حیات طرزینی اۉزگرتیرمهیدی.
یوسف خاص حاجب تصوف غایهلریگه، حقیقي تقوا اېگهلریگه یوکسک احترام بیلن قرهیدی. اما جمعیت، خلق بختی اوچون، عدالت طنطنهسی اوچون اۉز عمرینی بغیشلش اونینگ باش یۉنهلیشی بۉلیب قالهدی. اونینگ سویوکلی قهرمانی اۉگدولمیش - عقل و بیلیم اېگهسی، عمرینی عدالت خدمتیگه بغیشلهگن شخصدیر.
«قوتدغو بیلیگ»ده اۉشه دور حیاتینینگ برچه قیرّهلری، ایکیر۔چیکیری، ضدیتلری اۉز افادهسینی تاپگن. یوسف خاص حاجب اۉزینینگ یوکسک اۉی۔خَیاللرینی عجایب تمثاللرده افادهلر اېکن، حیاتدن بیر زوم اوزیلمهیدی. دور ضدیتلریدن کۉز یومّهیدی، جمعیتدهگی برچه طبقه، طایفهلرگه خاص فضیلت، قصورلر، اجتماعي احوالنی انیق ادراک قیلهدی. اونی بعضاً فیودال۔سرای قرهشلریگه تابع قیلیب کۉرسهتیشهدی. اصلیده بوندهی تصور یوسف خاص حاجبنینگ ذکّالیگی، اجتماعي عقلی، تدبیرکارلیگینی ناتۉغری تلقین قیلیش عاقبتیدیر.
«قوتدغو بیلیگ» کتابی عوام خلق اوچون اېمس، بیرینچی نوبتده، خاقان و بېکلر، یعنی یورتنینگ حکمدارلریگه اتب یازیلگن. تورکي سلالهلر بوگون اسلام منطقهسیده حکمفرما بۉلهیاتگن بیر پیتده، اجتماعي جهتدن «شاهنامه»دن کۉره «قوتدغو بیلیگ»، یعنی «حکمدارلر ادبنامهسی» کۉپراق ضرور و بو کتاب عیناً تورکي تیلده یازیلماغی کېرهک اېدی. یوسف خاص حاجب اوشبو اجتماعي ضرورتنی اۉز وقتیده انگلب یېتدی؛ اونگه یوکسک سویهده جواب بېره آلدی. اونینگ اثرینی تورکي حکمدارلر قَی درجهده اۉقیدی و اۉزلشتیردی، بو باشقه مسأله. ابو علی حسن هارنخان اونی یخشی قبول قیلگنی، شاعرنی مناسب تقدیرلهگنی کونتوغدی و آیتۉلدی تمثاللری حیاتي حقیقتگه انچه موافق کېلگنینی کۉرستهدی.
شرق ادبیاتینینگ تېنگسیز یازمه آبدهسی «قوتدغو بیلیگ» («سعادتگه اېلتووچی بیلیم») اثرینینگ یرهتیلگنیگه ۹۵۲ ییل تۉلدی. «قوتدغو بیلیگ» - آته۔بابالریمیزنینگ کامل انسان حقیدهگی قرهشلری، دولت و جمعیت باشقرووی، بیلیم اۉرگنیشنینگ اهمیتی، اخلاق و آداب مسألهلری، فلسفي قرهشلری، اۉغیل۔قیز تربیهسی، کیشینینگ ایچکی معنوي عالمی، اونینگ فضیلتلری تۉغریسیدهگی کوزهتوولرینی اۉزیده جمعلهگن نایاب اثر. او قدیمگی تورکي یازمه ادبیاتینینگ بېبها یادگارلیگیدیر. اۉرته عصرلرده اونینگ تأثیریده تورکي ادبیاتدهگینه اېمس، بوتون مسلمان شرق ادبیاتیده کۉپلب اثرلر یرهتیلگن. «قوتدغو بیلیگ» دنیا عالملرینینگ دایمي اعتباریده بۉلیب، اۉزبېک، تورک، روس، قازاق، قیرغیز، آذربایجان، تورکمن، اویغور، انگلیس، آلمان تیللریده علمي ترجمهلری و تدقیقاتلری نشر اېتیلگن. ۲۰۱۹۔ییلنی یونسکو تامانیدن «خلقارا «قوتدغو بیلیگ» ییلی» دېب اعلان قیلیندی.
۲۰۲۰۔ییل ۲۷۔۲۸۔نوامبرده تاشکېنت دولت شرقشناسلیک یونیورسیتیتیده اوشبو بویوک یازمه یادگارلیکنینگ ۹۵۰ ییللیگی مناسبتی بیلن «جهان تورکولوژیسینینگ بویوک آبدهسی «قوتدغو بیلیگ» و اونی اۉرگنیشنینگ دالضرب مسألهلری» موضوعیده خلقارا علمي۔عملي کنفراس اۉتکزیلدی.
بَیتلر
خُلق گۉزل بۉلسه، برچه خلق سېوهدی،
خُلقی تۉغری بۉلگن کیشی تۉرگه چیقهدی.
* * *
بالهگه آتهنینگ محنتی سینگگن بۉلسه،
سۉنگ او بالهنینگ خُلق۔اطواریده بیلینهدی.
* * *
هر کیم آداب سورمهسیدن تارتسه حیا کۉزیگه،
مقصد کېلینین کۉرر قرشیسیده بهحجاب.
***
آته بالهنی کیچیکلیگیدن بېباش قیلیب قۉیسه،
بالهده گناه یۉق، برچه جفا آتهده.
***
اۉغیل۔قیزگه بیلیم، هنر اۉرگهتیش کېرهک،
تاکه بو هنرلر بیلن فعل۔اطواری گۉزل بۉلسین.
* * *
یخشی قیلیق آق سوت بیلن کیرسه،
اۉلیم کېلیب توتمهگونچه اۉزگرمهیدی.
فایدهلنیلگن ادبیاتلر:
۱. اۉزبېکستان ملي اینسایکلوپیدياسی. - تاشکېنت: «اۉزبېکستان ملي اینسایکلوپیدياسی» دولت علمي نشریاتی، ۲۰۰۳، ۸۔جلد.
۲. منعویت یولدوزلری (تۉپلاوچی و مسؤول محرر م. خیراللهیېف). – تاشکېنت: عبدالله قادري نامیدهگی خلق میراثی نشریاتی، ۲۰۰۱.
۳. ملّهیېف، ن. اۉزبېک ادبیاتی تاریخی . - تاشکېنت: ۱۹۷۶.
۴. حامدي، ه. کهنه شرق درغهلری. – تاشکېنت: ۱۹۹۹.
۵. www.ziyo.uz
منبع: oyina.uz سایتیدن آلیب اۉگیریلدی.
یازووچینینگ باشقه مقالهلری
کۉپ اۉقیلگن مقالهلر
-
محمد عالم کوهکن شعرلریدن نمونهلر
دوشنبه ۴ جوزا -
«خمسه»نینگ یرهتیلیش جریانی
پنجشنبه ۲۱ جوزا -
-
اۉزبېکستان اۉزبېک ادبي تیلیدهگی ایریم قۉپال سۉزلرنینگ فهرستی
سهشنبه ۱۹ جوزا