پادشاهنینگ مات بۉلیشی
جمعه ۲۲ جوزا
-
-
بالهلر ادبیاتی ← اېرتکلر
-
پنجشنبه ۲۱ جوزا
اوچ اولیا
بار اېکن۔ده، یۉق اېکن، آچ اېکن۔ده، تۉق، اېکن، جوده قدیم زمانلرده دولتشاه دېگن بیر پادشاه بار اېکن. بو پادشاهنینگ اېسی پستراق بیر اۉغلی بار اېکن. کوندهن۔کون، آیدن۔آی اۉتیب، باله ییگیرمه بېش یاشگه کیریبدی. لېکن عقلده یاشیگه یېتمبدی. پادشاه انچه قریب، بېلیدن قوّتی، کۉزیدن نوری کېتیبدی.
کونلردن بیر کونی، پادشاه آلتین تختیده اۉتیریب: «مېن جوده قریب قالدیم، اېندی اونچه اوزاق یشهمهسم کېرهک. اۉرنیمگه کیمنی قۉیسم اېکن، اۉغلیمنی پادشاه قیلهی دېسم، اېسی پستراق بۉلسه، شونچه ییللردن بېری تۉپلهگن مالیمنی بیر۔ایکّی آیگه هم یېتکزمهی، ساووریب یوبارهدی»، - دېب اوزاق وقت اۉیلنیب اۉتیریبدی. بیر وقت بیر نرسه اېسیگه کسلگندهی، بیردن سهکرهب اۉرنیدن توریب کېتیبدی.
«هه، تاپدیم، - دېبدی اۉزیگه اۉزی، - اۉغلیمنی بیران بیر عقللی قیزگه اویلنتیرهمن. خاتینی اونگه عقل بۉلهدی». پادشاه شوندهی دېبدی۔ده، اۉغلینی چقیرتیریبدی.
- اۉغلیم، مېن یاشیمنی یشب بۉلدیم. اېندی اوزاققه بارالمهسم کېرهک. سېنی اویلنتیریب، اۉرنیمگه پادشاه کۉترسم، نیمه دېیسن، - دېبدی.
- سیز شوندهی دېیسیزو، مېن یۉق دېرمیدیم. میلی، اویلنتیرسنگیز اویلنتیرینگ، - دېبدی اۉغلی.
پادشاه:
- کیمنی آلیب بېرهی، اۉغلیم؟ - دېب سۉرهبدی.
- کیمنی ایستهسنگیز اۉشهنی آلیب بېرینگ، - دېبدی اۉغلی. پادشاه، اۉغلینی یۉلگه سالیب یورهدیگن عقللی کېلیننی راسه اختریبدی، آخری بیر پادشاهنینگ قیزینی اوچ کون تۉی۔تماشا قیلیب، اۉغلیگه آلیب بېریبدی.
آرهدن اوچ کېچه۔یو اوچ کوندوز اۉتیبدی. اېرتهلب پادشاه اۉغلینی یانیگه چقیریب:
- قلهی، خاتیندن ممنون میسن، اۉغلیم؟ - دېب سۉرهبدی.
- مېنگه یاقمهدی، یامان عیال اېکن، - دېب جواب بېریبدی اۉغلی.
- اېندی نیمه قیلهسن، - دېبدی پادشاه.
- کېلگن جاییگه اېلتیب قۉیهمن، - دېبدی اۉغلی. پادشاه او دېبدی بۉلمبدی، بو دېبدی بۉلمبدی.
اۉغلی خاتینینی اوییگه اېلتیب قۉییبدی. آرهدن اوچ کون اۉتکزیب توریب آتهسیگه شوندهی دېبدی:
- آته، مېنی اویلنتیریب قۉیینگ.
پادشاه «خۉپ» دېب، ینه اۉغلیگه خاتین ایزلب شهرمه۔شهر، مملکتمه۔مملکت کېزیب چیقیبدی. آخری بیر پادشاهنینگ قیزینی تاپیب، اوچ کوی تۉی۔تماشا قیلیب آلیب بېریبدی.
آرهدن اوچ کېچه۔یو اوچ کوندوز اۉتیبدی، اېرتهلب چای ایچیب اۉتیریب پادشاه:
- قلهی، اۉغلیم، بو خاتینینگدن ممنون میسن؟ - دېب سۉرهبدی.
- یۉق، - دېبدی اۉغلی. - بو هم مېنگه یاقمهدی، یامان خاتین اېکن.
پادشاه نیمه دېییشینی بیلمهی اۉیلنیب قالیبدی. کېین اۉغلیدن سۉرهب قالیبدی:
- اېندی نیمه قیلماقچیسن؟
- توغیلیب۔اۉسگن جاییگه جۉنهتیب یوبارماقچیمهپ، - دېب جواب بېریبدی اۉغلی.
پادشاه اۉغلینی کۉندیریشگه خرهکهت قیلیبدی، بۉلمبدی، قیزنی اۉز اوییگه اېلتیب قۉییبدیلر. کونلر کېتیدن کونلر، تونلر کېتیدن تونلر اۉتهوېریبدی. بیر کونی پادشاهنینگ اۉغلی آتهسیگه قرهب:
- آته، مېنی اویلنتیریب قۉیینگ، - دېبدی.
پادشاه «خۉپ» دېبدی. ینه اختریب۔اختریب بیر پادشاهنینگ قیزینی اوچ کېچه۔یو اوچ کوندوز تۉی قیلیب اۉغلیگه آلیب بېریبدی. شهزاده بو خاتینی بیلن هم اوچ کېچه۔یو اوچ کوندوز توریب، «یاقمهدی»، دېب اوییگه اېلتیب قۉییبدی. کېین شهزاده آتهسیگه قرهب، «اویلنتیریب قۉیینگ» دېگن اېکن، آتهسی شوندهی دېبدی:
- اۉغلیم، شونچه خاتین آلیب بېردیم. «بیرینی اۉپاق، بیرینی سۉپاق»، دېب هَیدهب یوباردینگ. اېندی آتگه مینگین۔ده، اۉزینگ اختریب تاپگین.
شهزاده آتهسیدن بو گپنی اېشیتیب، آتیگه مینیب، قیز اختریب کېتیبدی. شهرنینگ آباد بیر جاییگه کېلگنیده بیر قیزگه کۉزی توشیبدی. قیز جوده هم چیرایلی اېمیش. آی دېسه آغزی، کون دېسه کۉزی بار اېمیش. شهزاده قیزنی کۉریب، یاقتیریب، اېشیگیگه بېلگی قیلیب، درّاو آرقهسیگه قَیتیبدی. سرایگه کېلیب، آتهسیگه یاقتیرگن قیزینینگ تورر منزلینی ایتیبدی. آتهسی اوچ کېچه۔یو اوچ کوندوز تۉی۔تماشا قیلیب، حلیگی قیزنی اۉغلیگه آلیب بېریبدی. آرهدن اوچ کون اۉتکزیب توریب، پادشاه اۉغلیدن:
- قلهی، بو خاتینینگدن ممنون۔دیرسن اۉغلیم، - دېب سۉرهب قالیبدی.
شهزاده آلدینیگه «هې، بو هم یامان خاتین»، دېب ایتیشگه آغیز راستلبدی۔یو، اما قیزچهنینگ حسن و جمالینی کۉز آلدیگه کېلتیریب، اونی اوییگه اېلتیب قۉییشگه کۉزی قییمهی، «یخشی!» دېب یوباریبدی.
پادشاه خورسند بۉلیب، تغین اوچ کونلیک تۉی۔تماشا قیلیبدی.
کونلر کېتیدن کونلر، تونلر کېتیدن تونلر اۉته بېریبدی، پادشاه جوده قرتهییب، حتا سۉراق سۉرهشگه هم یرهمهی قالیبدی. اۉلرینی بیلیب، پادشاهلیک حکمی یېتگن جایلریگه وزیر و عملدارلرینی یوباریب، یېتّی ییللیک خراجنی اوندیریب آلیب، هېچ کیمگه بیلدیرمهی یېرتۉلهگه کۉمدیریبدی. کېین یانیگه کېلینینی آلیب یېرتۉلهگه کیریبدی:
- بالهم، - دېبدی پادشاه آلتینلرینی کۉرسهتیب، - مېنینگ اۉلریم بار، قالریم یۉق. بېلیمدن قوّتیم، آیاغیمدن درمانیم، کۉزیمدن نوریم کېتدی. اېرینگیزنینگ اېسی پست، شونینگ اوچون هم مېندن کېین یورتگه پادشاه بۉلیشیگه عقلیم یېتمهیدی. منه بو کۉمگن خُملردهگی آلتینلرنی تېجب۔تېرگب صرفلهسنگلر، بیر عمرگه یېتهدی. مېنینگ وفاتیمدن کېین آلتینلرنینگ تصرفینی سیز قۉلگه آلینگ، - دېبدی.
کۉپ اۉتمهی پادشاه عالمدن اۉتیبدی. پادشاهنینگ مراسملری اۉتگندن کېین:
- اېندی قۉلینگیز بیر آز بۉشهدی، بازارته باریب میده۔چویده خرید قیلیب کېلسنگیز، - دېبدی خاتینی شهزادهگه.
شهزاده «خۉپ» دېب خدمتکاریگه خلته۔خولتهنی کۉترتیریب بازارگه کېتیبدی. بازارگه باریب قرهسه، یانیده پولی یۉق اېمیش. «اېسدن چیقریب قالدیریبمن»، - دېب اوییگه قَیتیبدی. اوییگه کېلسه، خاتینینینگ یانیده جوده هم بېسونهقهی شاپ مۉیلاو بیر برزنگی اۉتیرگن اېمیش.
- کیم بو، - دېب سۉرهبدی شهزاده.
- تاغهمنینگ اۉغلی، بازارگه کېلگن اېکن، کۉریب کېتهی دېب کېلیبدی.
ییگیت خاتینینینگ گپیگه ایشانیب، بازار قیلیب کېلیبدی. ضیافت کتّه بۉلیبدی، ارهغاو شرهق اوجیگه چیقیبدی. شهزاده مست بۉلیب قالیبدی. خاتینی اونی اېسکی۔توسکی کۉرپچهگه اۉرهب قۉییب، اۉزی حلیگی برزنگی بیلن قبت۔قبت کۉرپهلرده اېرتهلبگچه کیف و صفا قیلیب چیقیبدی. چاشتگاه بۉلگنده شهزاده اۉرنیدن تورسه، یانیده خاتینی اۉتیرگن اېمیش.
- کۉپ اوخلب قالدینگیز، - دېبدی خاتینی، - تورینگ، چای ایچهیلیک!
شهزاده اۉرنیدن توریبدی، هېچ نرسهنی پَیقهمبدی.
کونلر کېتیدن کونلر، تونلر کېتیدن تونلر اۉته بېریبدی. بیر کونی شهزادهنینگ خاتینی:
- بازارگه باریب، بازار قیلیب کېلسنگیز۔چی، - دېبدی. شهزاده «خۉپ» دېب بازارگه کېتیبدی.
بازارگه باریب یانینی قرهسه، پولی یۉق. آلیب کېلهی، دېب اوییگه کېلسه، خاتینی کېلیشگن، خوشمۉیلاو بیر ییگیتچه بیلن اپاق۔چپاق گپلشیب اۉتیرگن اېمیش.
شهزادهنینگ جهلی چیقیب:
- بو کیم؟ - دېب سۉرهبدی.
- مېنی کۉرگنی عمکیبچهم کېلگن اېکن، - دېب جواب بېریبدی خاتینی.
شهزاده خاتینینینگ گپیگه ایشانیب، اولرنی قالدیریب بازارگه کېتیب، کېچگه یقین بازارنی قیلیب قَیتیب کېلیبدی. تونی بیلن بزم و عشرت قیلیشیبدی. یریم کېچه بۉلگنده شهزاده قتّيق مست بۉلیب قالیبدی، خاتینی اونی اېسکی۔توسکیگه اۉرهب قۉییب، حلیگی عمکیبچهم، دېگن ییگیت بیلن اېرتهلبگچه کیف و صفا قیلیب چیقیبدی. بیر پیت شهزاده باشی آغریب، کۉزی تینیب اۉرنیدن تورسه، یانیده خاتینی اۉتیرگن اېمیش.
شهزاده بو سِرنی کیمگه ایتیشنی بیلمهی راسه حیران بۉلیبدی.
آتهسینینگ بیر اۉرتاغی بار اېکن. «یخشیسی، آتهمنینگ اۉرتاغیگه ایته قالهی»، دېبدی شهزاده.
آتهسینینگ دۉستینینگ یۉلینی پایلب کۉچه اېشیک تگیدهگی صفهده اۉتیرگن اېکن، بیر پیت اۉتیب قالیبدی.
- عمکی، سیزده مصلحتلی ضرور بیر ایشیم بار اېدی، - دېب شهزاده بۉلگن واقعهلرنی اونگه ایتیب بېریبدی.
- بو گپنی ایلگریراق ایتیشینگیز کېرهک اېدی، شهزاده، - دېبدی آتهسینینگ دۉستی. - بیرینچی مرته خاتینینگیزنینگ تاغهبچهسی کېلگن اېکن، ایکّینچی مرته عمکیبچهسی کېلیبدی. بو گل عمهبچهسی کېلهدی. اما شونی بیر بیلیب قۉیینگ که، خاتینینگیزنینگ عمهبچهسی هۉ بازارنینگ قرشیسیدهگی کتّه دوکاننینگ اېگهسی - بای بۉلهدی. او بیر کونلیک سوداسینینگ پولینی یانیگه توگیب کېلهدی. اېندی سیز بونداق قیلینگ: کېچقورون یخشیلب ضیافت تشکیل قیلینگ، بازاردن بیرته اېچکی تېریسینی ساتیب آلیب، اونی سناچ قیلدیریب، اونی ایچینگیزدن آسیب آلینگ. کېچقورون ایچکیلیککه اۉتیرگنده، هدېب قیستهی بېرینگ. اۉزینگیز عرقنی ایچگن بۉلینگ۔ده، سناچگه قویه بېرینگ. مبادا سناچ تۉلیب قالسه، بیرانته بهانه تاپینگ۔ده، اېشیککه چیقیب اونی تۉکیب کیرینگ، یریم کېچه بۉلگنده اۉزینگیزنی مستلیککه سالینگ. کېین نیمه بۉلیشینی کۉره بېرهسیز.
شهزاده خاتینینینگ «بازارگه باریب کېلینگ»، دېییشینی کوتیب یوریبدی. بیر کونی خاتینی شهزادهگه:
- بونداق بازار۔اوچارگه باریب کېلسنگیز۔چی، اویده یاغ هم قالمبدی، - دېب قالیبدی.
شهزاده اوّلگیدېک بمیلِخاطر «خۉپ» دېب بازارگه جۉنب کېتیبدی. بازارگه باریب، کتّه بیر اېچکینینگ تېریسینی ساتیب آلیب، سناچ قیلدیریب، اونی ایچیدن قارنیگه آسیب آلیبدی.
اوییگه اېرتهراق کېلیب قرهسه، خاتینی مۉیلاوی بورهلیب قولاغیدن آشگن، کۉزلری آلهییب قینیدن چیققن بیر کیشی بیلن بېملال گپلشیب اۉتیرگن اېمیش. شهزاده خاتینینی چېتراققه چقیریب، قولاغیگه سېکین:
- کیم بۉلدی بو؟ - دېب شیویرلبدی.
- عمهبچهم، بازارگه توشگن اېکنلر، یۉل۔یۉلهکهی جیینیمنی کۉریب کېتهی دېب کیریبدیلر، - دېب جواب بېریبدی خاتینی.
شونده شهزاده:
- جوده یخشی، - دېب ضیافتنی باشلب یوباریبدی. دسترخوان اوستیده عرق و شراب، مېوه۔یو چېوهلر تۉلیب۔تاشیب یاتگن اېمیش.
شهزاده عرقنی اوستمه۔اوست سوزیبدی. اۉزی هم ایچیبدی، خاتینینینگ «عمهبچهسی» هم بېتوختاو ایچه بېریبدی. بیر پیت شهزادهنینگ ایچیگه آسیب آلگن سناچ تۉلیب قالیبدی، هېچ کیمگه سېزدیرمهی تشقریگه چیقیب تۉکیب کېلیب، اۉزینی مستلیککه ساله بېریبدی. شونده خاتین اېسکی کۉرپچهلرنی سالیبدی. بیر ایما قیلگن اېکن، حلیگی کیشی شهزادهنی دست کۉتریب کۉرپچهگه یاتقیزیبدی. شهزاده کۉرپچهنینگ ییرتیغیدن قرهب تورسه، خاتینی کیمخاب و اطلس کۉرپهلرنی تیزّه بۉیی قیلیب سالیب، حلیگی آدمننینگ آلدیگه کېلیب، اېرکهلنیب، قوچاقلب، تیزّهسیگه اۉتیریبدی. بای هم خاتیننینگ بېلیدن قوچیب، دست کۉتریب کۉرپچهگه قرهب آتیبدی. کۉرپهده ایکّاوی صحبتلشه کېتیبدی. بونی شهزاده اېشیتپب یاتگن اېمیش.
- شو تېنتککه خاتین بۉلگونچه، مېنگه خاتین بۉله قالسنگیز بۉلمهیدی می؟ - دېبدی بای.
- بو جِنّی بچهگه خاتین بۉلیشیمنینگ باعثی، - دېبدی خاتین، - یېرتۉلهدهگن آتهسیدن قالگن آلتیننی قۉلگه کیریتیش دیر. آلتینلرنی قۉلگه آلگن کونیم بو یېردن گُمدان بۉلهمن۔ده، سیزگه تېگهمن. بشرهسی قورسین، بو سسّیق علفنی.
- بو کۉپ ایچیب قتّيق مست بۉلیب قالدی. مقصدینگیزنی شو بوگوننینگ اۉزیدهیاق عملگه آشیریب قۉیه قالهیلیک. آلتینلرنی جاییدن آلهمیز۔ده، بیزنیکیگه کېتهمیز۔قالهمیز، - دېبدی بای. خاتین:
- بوگون آلتینلر قهیېردهلیگینی بیلیب آلینگ، باشقه کونی آلهمیز، - دېبدی.
ایکّاوی اۉرنیدن توریب، یېتکلشیب، یېرتۉلهگه توشیشیبدی. شهزاده اولرنینگ آرقهسیدن چیقیبدی. خاتین اۉیناشیگه آلتین سالینگن خُم کۉمیلگن جاینی کۉرسهتیبدی. شهزاده جاییگه قَیتیب، اویقوگه کېتگن بۉلیب، خورّک آتیب یاته بېریبدی. خاتینی اېرتهلبگچه بای بیلن عیش۔عشرت قیلیب چیقیبدی. شهزاده اویقودن تورگن بۉلیب، کۉزینی آچسه، یانیده خاتینی «یخشی اوخلب توردینگیز می» دېب تورگن اېمیش.
شهزاده هېچ نرسهنی سېزمهگندهی، خاتینیگه یخشی سۉزلر ایتیب، کولیب، اېرکهلبدی.
«کېچهگی واقعهنی ایتهی۔چی، آتهمنینگ دۉستی نیمه مصلحت بېرر اېکن»، دېب اۉیلب، کۉچهگه چیقیبدی. کۉچهده آتهسینینگ دۉستینی کۉریب قالیبدی. اونی چقیریب، تۉختهتیب، بیر چېکّهگه آلیب چیقیبدی۔ده، کېچهسی رۉی بېرگن واقعهلرنی بیرتهسینی هم قالدیرمهی ایتیب بېریبدی.
- بۉلمهسه، بونداق قیلهسیز، - دېب مصلحت بېریبدی آتهسینینگ دۉستی، - بازارگه باریب بقوّت۔بقوت ییگیتلردن تۉرتتهسینی تنلب آلهسیز. اولرنی اویگه آلیب کېلیب، «فلان سۉمدن بېرهمن، مېن ایتگن نرسهمنی ایندهمهی بجرهسیزلر»، دېب تعیینلهیسیز. کېین خاتینینگیزنی تشقریگه آلیب چیقیب، راسه دۉپپاسلهیسیز، خاتینینگیز جانیدن اۉتگندن کېین، «داد» دېگنیچه عمهبچهسی بۉلمیش باینیکیگه یېتیب بارهدی. باینی یېتکلب، سیزنی باشلب شهر قاضیسینینگ آلدیگه بارهدی. خاتینینگیز چیقهمن دېیدی، سیز تۉیده اۉن مینگ کېتگن، تۉلهسین، دېیسیز، آخری بېش مینگ بېرسه راضی بۉله بېرینگ.
کېین اوینی ساتیشنی ایتینگ، بهاسینی ییگیرمه مینگ طلا دېنگ، کېین نیمه بۉلیشینی کۉره بېرهسیز.
شهزاده آتهسینینگ دۉستیدن بو مصلحتنی اېشیتیب، اوییگه کیریب:
- خاتین، مېن بیر بازارگه باریب کېلهی، - دېبدی. بازارگه باریب تۉرتته، تاغنی اورسه تلقان قیلهدیگن ییگیتلردن یاللب آلیب اوییگه قَیتیبدی، اولرنی خاتینیگه بیلدیرمهی مهمانخانهگه جایلبدی.
شهزاده چای اوستیده خاتینی بیلن گپ تلهشیب قالیب، اونی تشقریگه سودرهب چیقیب راسه اییلبدی.
خاتین، «داد» دېگنیچه کۉچهگه یوگوریب چیقیب، تۉپّه۔تۉغری دوکاندار باینیکیگه باریبدی. اونی اېرگشتیریب اویگه قَیتیب، شهزادهنی هم آلیب، شهر قاضیسینینگ آلدیگه باریبدی:
- قاضی یېزنه، - دېبدی خاتین، - مېنی منه بو ظالمدن اجرهتیب قۉیینگ. بۉلمهسه، بیردهمس۔بیرده اوریب اۉلدیریب قۉیهدی.
شونده ییگیت هم:
- مېن هم اجرهلهمن، اما تۉیده صرفلنگن اۉن مینگ طلانی قَیترسین، - دېبدی.
آرهده ینه جنجل کۉتریلیبدی، خاتین «بېش مینگ بېرهمن» دېسه، شهزاده «اۉن مینگ بېرهسن» دېرمیش، آخری قاضینینگ حکمی بیلن خاتین بېش مینگ طلا بېرهدیگن بۉلیبدی. شهزاده پولنی سنب، یانیگه سالیب آلیبدی. کېین قاضیگه یوزلنیب توریب:
- قاضی یېزنه، - دېبدی، - خاتیندن اجرهلدیم، اېندی شهرده توریش مېنگه اۉلیم، هاولیمنی ساتیب، باشقه یورتگه کېتهمن. هاولیمنی سیز آلمهیسیز می؟
بو گپنی اېشیتیب، بای بیلن خاتیننینگ کۉزلری قینیدن چیقیب کېتهی دېبدی. شاشیب۔پیشیب، بیردنیگه «نېچه پولگه ساتهسن؟» - دېب سۉرهشیبدی.
- ییگیرمه مینگ طلا، - دېبدی شهزاده.
قاضی اۉن مینگ طلا قیلیبدی. خاتین بیلن بای، یېرتۉلهدهگی آلتین تۉله خُملرنی اۉیلب، حلی زمان قاضی ییگیرمه مینگگه بۉلسه هم آلیب قۉیهدی، دېب واهمهگه توشیب، «میلی، ایتگن ییگیرمه مینگ طلانگگه بیز آلهمیز»، دېییشیبدی.
- قاضی یېزنهم راضی بۉلیب حکم قیلسهلر، مېن نیمه هم دېر اېدیم، - دېبدی شهزاده.
قاضی هاولینی ییگیرمه مینگگه حکم قیلیبدی. بایده اۉن مینگ طلا بار اېکن، خلاص، قالگن اۉن مینگ طلانی اوندن۔بوندن قرض۔حواله قیلیب تاپیب، شهزادهگه بېریبدی. شهزاده: «اۉن کوندن کېین کۉچیب کېله بېرینگلر»، دېب ایتیبدی.
بېش مینگ خاتین پولی، ییگیرمه مینگ اوی پولینی یانیگه توگیب آلیب، شهزاده تۉپّه۔تۉغری حلیگی آتهسینینگ دۉستینیکیگه کېلیبدی. بۉلگن واقعهلرنی ایپیدن ایگنهسیگچه قالدیرمهی مفصل ایتیب بېریبدی.
- بۉلمهسه، هر بیر دقیقه غنیمت، مېن تۉرت کیشیلیک پلو تیارلب تورهمن، سېن درّاو باریب، حلیگی تۉرت مردکارنی آلیب کېل، - دېبدی آتهسینینگ دۉستی.
شهزاده باریب، کوتیب تورگن تۉرت مردکارنی یېتکلب کېلیبدی، آشنی یېگنلریدن کېین اویگه باریب یېرتۉلهگه کۉمیلگن خُمدهگی طلانی آلیب، ینه آتهسینینگ دۉستینیکیگه کېلیبدی. تۉرت مردکارگه ایتگن پولینی بېریب جواب بېریب یوباریبدی.
آرهدن اۉن کون اۉتیبدی، شهزاده بیر بالهدن بایگه:
- «اوینی بۉشتدیم، بېملال کۉچیب کېله بېرینگ!» - دېب خبر یوباریب، اۉز ایشی بیلن بند بۉله بېریبدی.
اېندیگی گپنی بای بیلن خاتیندن اېشیتینگ: بالهدن اوینینگ بۉشهتیلگنینی اېشیتگن باینینگ سویونگنیدن یورهگی یاریلیب کېتهی دېبدی. بای بیلن خاتین شاشیب۔پیشیب اویگه کۉچیب کېلیب، «احمق شهزادهنی راسه باپلهدیک۔ده! » دېبدیلر.
اېرتهسیگه ایکّی مینگ طلا قرض آلگن سوداگر باینی چقیریب کېلیب قالیبدی.
- بای، آلگن ایکّی مینگ طلا قرضینگیزنی بېرسنگیز مېن سوداگه جۉنهیدیگن بۉلیب قالدیم، - دېبدی.
- خۉپ بۉلهدی، حاضر آلیب چیقهمن، - دېب بای خاتینینینگ آلدیگه باریبدی.
- سوداگر ایکّی مینگ طلاسینی قیستب کېلیبدی، قنی یور خاتین، یېرتۉلهگه کۉمیلگن خُمدهگی طلالرنی آلیب چیقهیلیک، - دېبدی.
ایکّاولشیب یېرتۉلهگه توشیشیبدی. قرهشسه، خُم یۉق اېمیش، قوپ۔قوروق اۉره تورگن اېمیش، خلاص.
- بو قندهی گپ بۉلدی، منجهلقی! سېن مېنی اوییمدن، بار پولیمدن اییریبگینه قالدیرمهی، اۉن مینگ طلا قرضدار هم قیلیب قۉیدینگ۔کو! - دېب، بای یانیدن پیچاغینی آلیب خاتینگه اوریبدی. خاتین یېرتۉلهدن چیقیباق، تشقریده جان بېریبدی. «بونی کۉرسه، مېنی آلیب باریب آسیشهدی. آسیلگندن کۉره پیچاقده اۉلگنیم معقول»، دېب بای پیچاقنی اۉزیگه اوریبدی. بیر نفسده بای هم اۉلیبدی.
سوداگر، بای بابا نېگه کېچیکیب کېتدی، دېب اوزنگیگه آیاغینی تیرهب دېواردن قرهگن اېکن، هاولیده بیر خاتین بیلن بیر اېرکک کیشی قیپ۔قیزیل قانیگه بېلهنیب اۉلیب یاتگن اېمیش. اۉلیکنینگ بای اېکنلیگینی تنیب قالیب، «آبّا، خدا قاق۔تېپهمدن اوردی۔کو، قرضیمنی تۉلهگندن کۉره اۉلگنیم معقول دېب، بای توشمهگور آلدین خاتینینی اۉلدیرگن، کېین اۉزیگه پیچاق اورگن. اېندی بو یېردن تېزراق قاچیب قالمهسم بۉلمهیدی، بیران کیشی کۉریب گواهلیککه اۉتهسن دېب، قاضیمه۔قاضی سودرهب یورهدی»، دېب سوداگر هم کېلگن تامانیگه قویان بۉلیبدی.
اېندیگی گپنی شهزادهدن اېشیتینگ: پادشاهنینگ دۉستینی اۉن آلتی یاشلی گۉزل بیر قیزی بار اېکن. تۉی۔تماشا قیلیب قیزنی شهزادهگه بېریبدی. کوندن۔کون اۉتیب شهزادهنینگ خاتینی حاملهدار بۉلیبدی، آی۔کونی هم یقینلشیب قالیبدی.
پادشاهنینگ یمن ولایتیده حاجی اسد دېگن کاروانباشی آشناسی بۉلر اېکن. سودا ایشی بیلن هر ییلی بیر کېلیب کېتر اېکن. اۉشه ییلی هم کېلیب، کاروان سراییگه توشیبدی. سرایباندن پادشاهنینگ اۉلگنینی اېشیتیب، قطاریدهگی قیرقته کاروانی بیلن فاتحه اۉقیگنی باریبدی. شهزاده و اونینگ قَیینآتهسی کاروانباشینی راسه ضیافت قیلیشیبدی. کېتیش آلدیده شهزادهنینگ قَیینآتهسی:
- مرحمتلی کاروانباشی، کویاویمیزنی بیرگه مملکتینگیزگه آلیب کېتسنگیز. هېچ بۉلمهسه سوداگرچیلیکنی اۉرگنسین، - دېبدی.
کاروانباشی:
- بو باله هېچ یېرگه بارمهگن، هېچ یېرنی کۉرمهگن، قندهی قیلیب سوداگرچیلیک قیله آلهدی، - دېبدی.
- سیزنینگ رهبرلیگینگیزده سودا۔ساتیقنی اۉرگنیب آلسه عجب اېمس، - دېبدی قَیینآتهسی.
- خۉپ، آلیب کېتسک آلیب کېته قالهیلیک، - دېبدی کاروانباشی. - تیارلیکنی کۉره بېرسین، بیز تویهلردهگی نرسهلرنی پول قیلیب، قَیتیب کېلیب، آله کېتهمیز.
قَیینآتهسی کویاویگه سودا۔ساتیقنی اۉرگنینگ دېب، قیرق تویهگه مال قیلیب بېریبدی. اوستیگه۔اوستک ایکّی خدمتکار، اوچ آت بېریبدی.
کاروانباشی ماللرینی پوللب، کېچ پیت کیریب کېلیبدی. او کونی هم ضیافت اوستیگه ضیافت بۉلیبدی.
اېرتهلب تانگ آتر پیتیده شهزاده کاروانباشی بیلن یۉلگه توشیبدی. کېتیش آلدیده قَیینآتهسی:
- بالهم، همه وقت قارهبای کاروانباشینینگ گپیگه قولاق سالینگ. نیمه دېسه اۉشهنی قیلینگ. یۉلده کتّه بیر دریادن اۉتهسیزلر، دریادن اۉتگندن کېین «منزلآباد» دېگن منزل کېلهدی. شو منزلده اصلا یاتمنگلر، - دېب تعیینلبدی.
شهزاده قارهبای کاروانباشی باشچیلیگیده «هیّا۔هو» دېب یۉلگه توشیبدی. یۉل یوریبدیلر، یۉل یورسهلر هم مۉل یوریبلر، اولکن بیر دریاگه یېتیب کېلیبدیلر. بیر علاج قیلیب، دریادن اۉتیب آلیب، یۉلنی دوام اېتتیریبدیلر، کوندهن۔کون، آیدن۔آی اۉتیب، بیر منزلگه یېتیب کېلیبدیلر. بوندهی جاینی حلی هېچ کیم کۉرمهگن اېمیش. تورلی۔تومن گُللر آچیلیب، شاخلریده بلبللر سَیرهب تورگن اېمیش. کاروانباشی: «تورغونبای اکهنینگ تعیینلهگن جایی شو بۉلسه کېرهک»، دېب بو منزلده یاتیب قالمسلیکلرینی ایتیبدی.
- شوندهی آباد جایده دَم آلمهی قهیېرده دَم آلهمیز. بونینگ اوستیگه کون کېتیب قالدی، کېچهسی قارانغیده تیمیرسکیلنیب۔تورتینیب یورگندن کۉره شو یېرده قالگنیمیز معقول اېمس می، - دېب سۉزیده توریب آلیبدی شهزاده.
قارهبای کاروانباشی بیلن کاروانلر بیر تامان بۉلیبدی، شهزاده بیر تامان بۉلیبدی. «بو جایده تۉختهمهیمیز»، - دېب اولر ایتیشرمیش. «یۉق، بو جایدن یخشیراق جای تاپالمهیمیز»، دېب شهزاده ایتر اېمیش. آخری بۉلمبدی، قارهبای کاروانباشی شهزادهنینگ یالغیز اۉزینی قالدیریب جۉنب کېتماقچی بۉلیبدی. کېینی: «قَیینآتهسی مېنگه ایشانیب قۉشیب بېرگن اېدی، بونی یالغیز تشلب کېتیش آدمگرچیلیکدن اېمس»، دېب تونشگه مجبور بۉلیبدی.
اېندی یاتهیلیک دېب توریشگن اېکن، قهیاقدن۔دیر آی دېسه آغزی، کون دېسه کۉزی بار بیر قیز پیدا بۉلیب قالیبدی، یاشی اۉن سکّیزلرده اېمیش. حسنینینگ شعلهسیگه قارانغی کېچه کوندوزدهگیدېک بۉلیب کېتیبدی. یانیده آله موشوگی کۉزینی چقنهتیب، دُمینی گجک قیلیب تورگنمیش. قیز شهزادهگه قرهب، لبینی تیشلب، بیقینینی اوشلب، آغزیدهگی سقیچینی قرس۔قرسلهتیب توره بېریبدی. اوّلیگه سوداگر کاروانلر قیزگه اعتبار قیلمبدیلر. کېین قیز قۉلیگه طلا دوتارینی آلیب مشق قیله کېتیبدی. بیر محل همه مست بۉلیب مودرهب اویقوگه کېتهیاتگن اېمیش. قیز مشقنی تۉختهتیبدی.
شهزادهسی توشمهگور بیرپسده حلیگی قیزگه خوشدار بۉلیب قالیبدی. قیزنینگ عشقی جگریدن تېشیب اۉتیبدی.
- اسمینگ نیمه؟ - دېب سۉرهب قالیبدی شهزاده قیزدن.
- آتیم بۉتهکۉز، - دېب جواب بېریبدی قیز، ناز۔کرشمه بیلن. کېین: «مېن بیلن گرو اۉینهیدیگن مرد بار می؟»- دېبدی.
یېردن صدا چیقسه چیقیبدی که، اۉتیرگنلرنینگ بیرانتهسیدن بیر آغیز صدا چیقمبدی.
- آرهلرینگده مېن بیلن گرو اۉینهیدیگن مرد بار می؟ - دېب اوچینچی مرتبه سۉرهگنده، شهزاده اۉرنیدن توریب:
- گرونی منه مېن اۉینهیمن. نیمهدن گرو اۉینهیمیز؟ - دېبدی.
قیز:
- منه بو آله موشوگیمنی ایکّیمیزنینگ اۉرتهمیزگه اۉتکزیب قۉییب، اۉن قداقلیک یاغ کېتهدیگن چیراق بار، اونگه اۉن قداق یاغ قوییب، اونی یاقیب موشوکنینگ باشیگه اۉرنهتهمیز. موشوک چیراقنی اېرتهلبگچه باشیدن توشیرمهی چۉنقهییب اۉتیرگنیچه اۉتیریب چیقهدی. موشوک اېرتهلبگچه باشیدن چیراقنی توشیرمهی چیقسه مېن یوتگنیم، باردی۔یو، قیمیرلب چیراقنی توشیریب یوبارسه، مېنینگ یوتقیزگنیم، سیزنینگ یوتگنینگیز.
- بونی قرهنگ۔ه، - دېبدی شهزاده، - اۉزی موشوک بۉلسه۔یو، باشیدن اۉن قداقلی چیراقنی اېرتهلبگچه توشیریب یوبارمهسه۔یه، بو بۉلمهگن گپ. گروده مېن یوتهمن. گرو نیمهدن، اۉینهگنیم بۉلسین، - دېبدی شهزاده.
- سیزنینگ خواهشینگیز، نیمهدن اۉینهیمیز دېسنگیز اۉشندن اۉینهیمیز. - دېبدی قیز.
- قیرق تویهده مالیم بار، اۉشندن اۉینهیمیز، - دېبدی شهزاده.
بو گپنی اېشیتیب قارهبای کاروانباشینینگ جان۔پانی چپقیب کېتیبدی. شاشیب۔پیشیب اونینگ قولاغیگه:
- شهزاده، گرونی اۉینهمنگ، قیزگه یوتقیزیب قۉیهسیز، - دېب شیویرلبدی کاروانباشی.
- یوتقیزسم یوتقیزرمن، - دېب سۉزیده توریب آلیبدی شهزاده.
شو پیت قیز شهزادهگه یقینراق کېلیب:
- قنی، باشلهدیک، - دېبدی.
قیز اۉن قداقلیک چیراققه اۉن قداق یاغ سالیب، اونینگ پیلیگیگه اۉت قۉییب، چۉنقهییب اۉتیرگن موشوکنینگ باشیگه اۉرنهتیب قۉییب، دوتارینی مشق قیلیب اۉتیره بېریبدی. موشوکنینگ اۉنگ تامانیده شهزاده، چپ تامانیده قیز قارهبای کاروانباشی باشلیق سوداگر هم تانگ آتگونچه مژه قاقمهی موشوککه تېرمولیب چیقیبدیلر. موشوک اېرتهلبگچه قیمیر اېتمبدی، کون کۉتریلگنده قیز دوتارینی یېرگه قۉییب، زنگنی چلیب، موشوکنینگ باشیدن چیراقنی آلیبدی.
شهزاده یوتقیزگنلیگینی انگلب، اۉزینی قهیېرگه قۉیرینی بیلمهی قالیبدی. قیز خدمتکارلریگه تویهلردهگی ماللرنی توشیریشنی بویوریبدی.
قارهبای کاروانباشی، بیزنینگ گپیمیزگه کیرمهدینگ، اېندی بیلگنینگنی قیل، بیز کېتدیک، دېب تویهلریگه ماللرینی آرتیب، یمن ولایتیگه جۉنب کېتیبدی. شهزاده اوچ آت و ایکّی خدمتکار بیلن نیمه قیلرینی بیلمهی قاله بېریبدی. بیر وقت شهزاده اۉزیگه کېلیب، ایکّی خدمتکاریگه قرهب:
- اېندی سیزلر آتلرگه مینیب آرقهنگلرگه قَیتینگلر. مېن کاروانلر آرقهسیدن جۉنهیمن، قهیېرگه بارسه بارهمن، - دېبدی.
کاروانلر انچه تېزلب کېتگن اېکن، یېتالمبدی. شهزاده یۉل یوریبدی، یۉل یورسه هم مۉل یوریبدی. بیر شهرگه باریب قالیبدی. اختریب۔اختریب کیرهدیگن جای، یېیرگه نان، ایچرگه سوو تاپالمبدی، کۉچه۔کۉیده یشهی باشلبدی. بو آرهده شهزاده آتینی ساتیب، پولینی یېب بۉلیبدی.
آخری گدایچیلیک قیلیبدی - بۉلمبدی، مېشکابلیک قیلیبدی - بۉلمبدی. بیر منتوپزگه اۉتقلر بۉلیب، زۉر۔بزۉر تیریکچیلیگینی اۉتکزیب یوره بېریبدی. شهزادهنی بو احوالده قۉیینگ۔ده، ایکّی آغیز گپنی خاتینیدن اېشیتینگ:
تۉقّیز آی، تۉقّیز کون، تۉقّیز دقیقه دېگنده خاتینینینگ کۉزی یاریبدی. اېندی آنه اېرینی، باله آتهسینی، قَیینآتهسی کویاوینی انتظارلیک بیلن کوته باشلبدیلر.
اېندیگی گپنی قارهبای کاروانباشیدن اېشیتینگ: یمنگه یېتیب باریب، ماللرینی پوللب، ینه آرقهسیگه قَیتیب، کوندن۔کون، آیدن آی اۉتیب، دۉستی تورغونبای یشهیدیگن شهرگه یېتیب کېلیبدی.
کاروان سرایگه قۉنیب، ماللرینی اېندی توشیریب بۉلگن هم اېکن، آشناسی یېتیب کېلیب:
- کویاو۔اۉغلیمیز قنی؟
- یۉلده گپیمیزگه کیرمهی، سیز قۉنمنگلر، دېگن جایگه قۉنیب، اۉشه یېرلیک بیر قیز بیلن گرو اۉینب، بار۔یۉق بساطیدن اَیریلیب، قالیب کېتگن اېدی، کېین اوچرهتمهدیک، - دېب جواب بېریبدی قارهبای کاروانباشی.
تورغونبای آته «اتّنگ! » - دېبدی۔ده، ایزیگه قَیتیبدی. آتهسینی خفه کۉرگن قیزی:
- آته، کویاوینگیز قَیتمبدی می؟ - دېب سۉرهبدی.
- هه، اېرینگ ماللرینی ساتیب بۉلیب، مېن یمن شهرینی تماشا قیلیب، کېینراق بارهمن، دېب قاپتی، - دېبدی آتهسی.
توندن۔تون، کوندن۔کون اۉترمیش که، شهزادهدن درَک یۉق اېمیش.
خاتینینینگ رنگی سماندهی سرغهییبدی، حسنی سۉلیبدی، بیر کونی بالهسینی اوخلهتیب قۉییب، قۉلیگه اۉتکیر پیچاقنی آلیب، آتهسینینگ یانیگه کیریب:
- آته، - دېبدی آتهسیگه قرهب، - راستینی ایتسنگیز ایتگنینگیز، بۉلمهسه منه شو پیچاقنی اۉزیمگه اورهمن، بختسیز یکّه۔یو یگانه قیزینگیزدن اَیریلیب قالهسیز. کویاوینگیز حقیقتاً هم یمن شهرینی تماشا قیلهمن دېب، قالگن می، یا که بیران۔بیر باشقه سبب بیلن قالیب کېتگن می؟
آتهسی قیزینینگ وجاحتینی کۉریب، ایتمهسم اۉزینی اۉلدیریب قۉیهدی، دېب قۉرقیب، قارهبای کاروانباشیدن اېشیتگن گپلرینینگ همهسینی ایتیب بېریبدی.
- بۉلمهسه مېنگه هم قیرق تویه مال قیلیب بېرهسیز. سوداگر کاروانلر بیلن بیرگه باریب کویاوینگیزنی، او یوتقیزگن ماللرنی هم آلیب قَیتهمن.
شونده آتهسی:
- بالهم، سېن اوزاق سفرگه یورمهگنسن، بونینگ اوستیگه کیچکینه قۉزیچاغینگ بار، اونی قَیگه قۉیهسن؟ - دېبدی.
- آته، - دېبدی قیزی، - اوزاق سفرگه چیقمهگن بۉلسم چیقمهگندیرمن، اېندی چیقسم نیمه قیپتی. بالهمگه بیر علاج قیلیب سیز قرهب توررسیز. اگر ایتگنیمگه کۉنمهسنگیز، پیچاقنی اۉزیمگه بیر اورهمن۔ده، اۉلهمن کېتهمن!
آتهسی اۉیلنیب، «بیرته۔یو۔بیرته قیزیم بۉلسه، قرهب تورسم کوندن۔کون سۉلیب باریهپتی. اېندی «بارمهسم اۉزیمنی اۉلدیرهمن» دېیهپتی. ناموس کوچلیک اۉزی اۉزینی اۉلدیریب قۉیسه، بیرته۔یو۔بیرته بالهمدن اَیریلیب قالمهیین»، دېب:
- قیزیم، اېرینگنینگ یانیغه باریشگه عهد قیلدینگ می؟ - دېب سۉرهبدی آتهسی.
- هه، آته، عهدیم عهد! - دېبدی قیزی.
آتهسی راضی بۉلیب، «میلی، بارسنگ باره قال! » دېبدی. کېین قیزینینگ ایتگنینی قیلیبدی۔ده، کاروان سرایگه باریب قارهبای کاروانباشیگه اوچرهبدی.
- دۉستیم، - دېبدی آته، - قیزیم سیزلر بیلن کېتیشگه مېندن رخصت سۉرهدی. سیزلرنی اۉن بېش کون کوتیشسین. اۉن بېش کونلیک خرجتلرینگیزنی مېن کۉترهمن، - دېپتی.
قارهبای کاروانباشی اۉیلنیب توریب، راضیلیک بېریبدی.
شهزادهنینگ خاتینی ایکّیته ینگی توغیلگن سیچقان بالهسینی اوشلب آلیب، اولر بیلن اۉن بېش کون کېچهسی دېمهی، کوندوزی دېمهی شغللنیبدی. اۉن بېش کون دېگنده سیچقانلر «کیشت» دېسه یوگوریب اۉرتهگه چیقهدیگن، «ایشت» دېسه ایچکریگه کیرهدیگن بۉلیبدی. اېرککچه کيیب، ساچینی باشیگه تورمکلب تېلپکنی کيیب، «کیشت۔ایشت»گه اۉرگتگن ایکّی سیچقانینی قۉینیگه سالیب، «آغه، قارهبای کاروانباشیگه باریب ایتینگ، مېن جۉنشگه تیارمن»، - دېبدی.
آتهسی شهزادهدن قالگن آلتینلردن ساتیب قیرق تویهگه مال قیلیب، قیزیگه اوچ آت بېریب، ایکّی مردکار قۉشیب، «آی باریب، امان کېلگین»، دېب یۉلگه سالیب یوباریبدی.
کاروان یۉل یوریبدی، یۉل یورسه هم مۉل یوریبدی. بیر پیت آلدینگی اۉتگن دریای عظیمگه یېتیب کېلیب، اوندن اېسن۔امان اۉتیب، یۉلده دوام اېته بېریبدیلر.
آیدن۔آی، کوندهن۔کون، اۉتیب، حلیگی منزلگاهنینگ اوستیدن چیقیب قالیبدیلر. منزل ینه هم گۉزل جایگه ایلنیب قالگن اېمیش. سانسیز۔سناقسیز بولاقلردن زلال سوولر قَینب چیقیب تورگن اېمیش، رنگا۔رنگ گُللرنینگ شاخلریده قمری، طوطی، بلبللر نغمه چلهیاتگن اېمیش. «آتهم یاتمنگلر دېب تعیینلهگن، اېریم قَیصرلیک قیلیب تونب، گروده مال۔دنیاسیدن اجرهلگن جای شو یېر بۉلسه کېرهک»، - دېب اۉیلبدی شهزادهنینگ خاتینی، کېین قارهبای کاروانباشیگه قرهب:
- شو یېرده تونهسک۔چی، - دېبدی عیال.
- اې، نیمه دېیهپسیز، - دېبدی قارهبای کاروانباشی، - بو یېرده یاتیب قالیشنی خَیالیزگه هم کېلتیرمنگ. بو یېرده یاتگن آدم هېچ امان کېتگن اېمس. بیلسنگیز، اېرینگیزنینگ شرمندهسی هم خودّی شو یېرده چیققن۔کو، اخیر.
- تۉغری، اېریمنینگ شو یېرده رسواسی چیققنینی اېشیتگنمن. شونی بیلیب توریب شو یېرده تونهسک دېیهپمن. شو یېرده قالهیلیک، اگر گروده یوتقیزسم سیزلرنینگ قیرق تویهدهگی ماللرینگیزنی هم تۉلهیمن، - دېب عیال قتّيق توریب آلیبدی. آخری بۉلمبدی، سرایگه تویهلرنی چۉکتیریب، اولر اوستیدهگی ماللرینی توشیریب، طعام یېیشگه اۉتیرگن اېکنلر هم که، قرشیده قۉلیده آلتین دوتار اوشلهگن بیر قیز پیدا بۉلیبدی.
قیز جوده گۉزل اېمیش، آی دېسه آغزی بارمیش، کون دېسه کۉزی بارمیش. ميده قیلیب اۉریلگن قیرق کاکلی تۉپیغینی اۉپرمیش.
قیز طلادن بۉلگن دوتارینی مشق قیلیب، لبینی تیشلب، بیقینینی اوشلب، سقیچینی «قرس۔قورس» چهینب توریب:
- قنی، آرهلرینگده بیز بیلن گرو اۉینهیدیگن مرد بار می؟ - دېبدی.
یېردن صدا چیقسه چیقیبدی که، اۉتیرگنلرنینگ بیرانتهسیدن «غینگ» دېگن آواز چیقمبدی. قیز ایکّینچی مرته سۉرهگنده، اېرککچه کییم کيیگن شهزادهنینگ خاتینی اۉرنیدن توریب:
- مېن اۉینهیمن. نیمهدن اۉینهیمیز؟ - دېبدی.
- یانیمدهگی آله موشوکنی ایکّیمیزنینگ اۉرتهمیزگه اۉتقزیب قۉییب، اۉن قداقلیک یاغ کېتهدیگن چیراقنی یاندیریب باشیگه اۉرنهتهمن. موشوک چیراقنی باشیدن توشیریب یوبارمهی اېرتهلبگچه اۉتیریب چیقهدی. موشوک چیراقنی اېرتهلبگچه باشیدن توشیرمسه گروده مېن یوتگن بۉلهمن، باردی۔یو باشیدن توشیریب یوبارسه، سېنینگ یوتگنینگ، - دېبدی قیز.
- گرونی اۉینهگنیم بۉلسین، - دېبدی شهزادهنینگ خاتینی. - شرطی نیمهدن؟
- سیزنینگ خواهشینگیز، نیمهدن اۉینهیمیز دېسنگیز اۉشندن اۉینهی بېرهمیز، - دېبدی قیز.
- مېنینگ قیرق تویهده مالیم بار. انهوی اۉتیرگن قیرق بیر سوداگرنینگ قیرق بیر تویهده مالی بار.
اۉشندن اۉینهیمیز، - دېبدی شهزادهنینگ خاتینی.
- مېن راضیمن، - دېبدی قیز.
بو گپنی اېشیتیب، قارهبای کاروانباشینینگ باشیدن هوشی اوچیبدی، شهزادهنینگ خاتینیگه قرهب:
- گروگه مالنی تیکمنگ، بو جادوگرگه یوتقیزیب شرمنده بۉلهمیز، - دېبدی.
- پروا قیلمنگ، - دېبدی خاتین.
شو پیت حلیگی قیز اۉن قداق یاغ قوییلگن چیراقنی یاقیب، موشوکنی یېتکلب، عیالنینگ آلدیگه کېلیب:
- قنی، باشلهدیک، - دېبدی.
موشوکنی اۉرتهگه اۉتقیزیب قۉییب، طلا دوتارده مشق قیلیب اۉتیره بېریبدی. سوداگر کاروانلر بیر بورچکده هر بیرینینگ اویقوسی قاچیب، «شهزادهنینگ خاتینی البته یوتقیزیب قۉیهدی، بیز بۉلسک، هم مالدن، هم آتلردن اَیریلیب، پیاده قالیب، چۉل و بیابانلرده اۉلیب کېتهمیز»، دېب مینگ بیر تشویشگه توشیب، مژه قاقمهی موشوککه تېرمولیب اۉتیریشیبدی. وقت اۉته بېریبدی، موشوک شو قاتگنیچه قاتیب، قیمیر اېتمهی توره بېریبدی. قیز هم دوتارده مشقینی قیلیب، خاطرجمع اۉتیره بېریبدی.
شهزادهنینگ خاتینی قیزگه قرهب:
- شو هم مشق قیلیش می، قنی دوتارنی مېنگه بېر۔چی، بیر مشق قیلیب کۉرهی، - دېبدی.
قیز آلتین دوتارنی عیالگه بېریبدی.
شهزادهنینگ خاتینی مشق قیله باشلبدی، او چلگن کویدن سوداگر کاروانلر اوخلب قالیبدی. اما قیز تېرمولگنیچه تېرمولیب اۉتیرگن اېمیش، شهزادهنینگ خاتینی ایکّینچی کوینی چله باشلبدی، اونی اېشیتگن قیز اېریب کېتیب، مودرهی باشلبدی.
شهزادهنینگ خاتینی اوچینچی کوینی چهلگنده قیز اویقوگه کېتیب قالیبدی. شهزادهنینگ خاتینی بیر قۉلیده دوتارنی چلیب توریب، ایکّینچی قۉلی بیلن قۉینیدهگی سیچقانلرنی آلیب قۉییب یوباریبدی. سیچقانلر یۉرغهلهگنلریچه، موشوکنینگ قرشیسیگه باریب «چیی۔چییلشیب» توره بسریشیبدی. سیچقانلرنی کۉرگن موشوکنینگ قولاغی تیکّهییب، مۉیلاوی نیزه۔نیزه بۉلیب، اونگه تشلنیبدی.
شونده باشیدهگی چیراق یېرگه توشیب چیلپرچین بۉلیبدی. شرپهدن قیز هم، سوداگر کاروانلر هم اویغانیب کېتیشیب قرهشسه، شهزادهنینگ خاتینی دوتارنی چلیب اۉتیرگن اېمیش، موشوک ميده۔ميده بۉلیب کېتگن چیراق اوستیده کۉزیدن یاشینی تۉکیب تورگن اېمیش. شهزادهنینگ خاتینی سیچقانلرگه قرهب سېکین «ایشت» دېگن اېکن، اولر درّاو خاتیننینگ قۉینیگه قَیتیب کیریب کېتیشیبدی. حلیگی قیز موشوکنینگ یانیگه کېلیب، اونی تېپیب اوریب:
- بیز یوتقیزدیک، بوتون عمریم بۉییچه گروده یوتگن ماللر هم، اۉزیم هم سیزنیکی بۉلدیم، - دېب باشینی اېگیب توره بېریبدی. سوداگر کاروانلرنینگ ایچیگه یاروغ کیریب، اۉزلریده یۉق خورسند بۉلیشیبدی. اېرتهلب اذانده سوداگر کاروانلر یوتیب، آلینگن ماللرنی تویهلرگه یوکلب، «فایدهنی شو یېردهیاق قیلدیک» دېب، جۉنش ترددینی کۉره باشلبدیلر.
شهزادهنینگ خاتینی یوتیب آلگن قیرق تویه مالنی تویهلرگه آرتتیریب، ایکّی خدمتکار بیلن آتهسینینگ آلدیگه جۉنهتیب یوباریب، قالگن قیرق تویه مالنی آلیب، قیزنی اېرگشتیریب یمنگه یۉل آلیبدی.
کوندهن۔کون آیدن۔آی اۉتیب، یمنگه هم یېتیب کېلیب، بیر کاروان سرایگه توشیبدیلر.
شهزادهنینگ خاتینی بۉتهکۉز آییمنی بیر خانهگه اۉتقزیب قۉییب، اۉزی آتلنیب رستهمه۔رسته شهزادهنی اختریب کېتیبدی. کېچگه یقین بیر رستهنینگ آلدیده اۉتیرگن شهزادهگه اونینگ کۉزی توشیبدی. شهزادهنینگ ساچلری اۉسیب یېلکهسیگه توشگن، کۉزلریدن نوری کېتیب، ییرینگ باسیب کېتگن اېمیش. کيیگن اوست۔باشیگه قرهب بۉلمس اېمیش. عیال آتدن توشیب، منتوخانهگه کیریب، منتوپز بالهنی چقیریب:
- بیر تباق سمبوسه بیلن بیر تباق منتو قیلیب، هو انهوی شومشهیکب اۉتیرگن کیشیدن کیریتیب یوبارینگ، - دېبدی.
منتوپز بو سۉزنی اېشیتیب اغرهییب قالیبدی.
- اې، آغه، - دېبدی او مهمانگه قرهب، - اونینگ قۉلیدن طعام یېب بۉلرمیدی، اشتهانگیز بۉغیلیب قالهدی، اچیب۔سسیب یاتیبدی۔کو، اخیر. هیدیگه اصلا تورالمهیسیز! مېنده اۉت قلر اېدی، سسیب۔اچیب کېتگندن کېین هَیدهب یوبارگنمن. هر کونی کېلیب قالگن۔قوتگن طعاملرنی یېب کېتیب یورهدی بېچاره. طعامنی اۉزیم آلیب کېله قالهی.
- یۉق، - دېبدی عیال، - منتولرنی اۉشه کیشیدن بېریب یوبارینگ.
منتوپز ناعلاج بیر تباق منتو بیلن بیر تباق سمبوسهنی شهزادهدن کیریتیب یوباریبدی.
شهزاده قۉرقه۔قۉرقه طعاملرنی کۉتریب خاتینینینگ آلدیگه کیریب کېلیبدی. خاتینی اېرینی تنیبدی، اما شهزاده خاتینینی تنیمبدی، طعامنی قۉییب یېرگه قرهگنچه، چیقیب کېتهیاتگن اېکن، خاتینی اونگه قرهب شوندهی دېبدی:
- باریب یوز۔قۉللرینگنی یوویب کېل، بیرگه طعام یېیمیز شهزاده اونهمهسه هم قۉیمبدی. کېین قۉرقه۔قۉرقه اریقدن باریب یوز۔قۉللرینی یوویب قَیتیب کیریبدی. اېر۔خاتین بیرگه طعام یېیشر اېمیش و، اما شهزاده یانیده اۉتیرگن اېرکک کییمیدهگی خاتینینی فهملهمسمیش. طعامنی یېب بۉلیب، بیر چاینکدن کۉک چای ایچیبدیلر.
شهزادهگه سَل جان کیریب، یوزیگه قیزیل یوگوریبدی.
- طعام یېب بۉلدینگیز می؟ - دېبدی خاتینی.
- رحمت، اکه، یېب بۉلدیم، - دېبدی شهزاده.
- طعام یېب بۉلگن بۉلسنگیز، بیر سوال بېرسم میلی می؟ - دېبدی عیال.
- میلی، - دېبدی شهزاده.
- بو شهر آدمیگه اۉخشهمهیسیز، قَیسی شهردنسیز؟ - دېب سۉرهبدی عیال.
عیال بو سوالنی بیر نېچه تکرارلبدی، اما شهزادهنینگ آغزیدن «لام۔میم» دېگن ندا چیقمبدی.
آخری عیال:
- نیمه سببدن اۉزگه یورتلرده خوار۔زار بۉلیب یورهسیز «باشقه یورتده پادشاه بۉلگونچه اۉز یورتینگده گدا بۉل!» دېگن سۉزنی اېشیتمهگن میسیز؟ - دېبدی.
عیالنینگ گپی تأثیر قیلیب، شهزاده بیر «آه!» تارتیب:
- باشیمدن اۉتگننی سۉزلهسم سۉزلهی قالهی، - دېبدی. کېین شاشیلمهی، کۉرگن۔کېچیرگنلرینی هېچ بیرینی قالدیرمهی بیر باشدن سۉزلهی کېتیبدی. اېرتهلب تانگ آتیبدی هم که، شهزادهنینگ حکایهسی توگهمبدی. توش پَیتی بۉلگنده شهزاده: «کېین سیز کۉریب تورگن شو احوالگه توشیب قالدیم»، دېب حکایهسینی توگتیبدی.
- خفه بۉلمنگ، - دېبدی عیال، اونی یوپتگن بۉلیب، - مصر شهرینینگ آدمی اېکنسیز. بیز هم مصردنمیز. کېین، سیزنی بو یېردن چیرایلی بیر عیالگه اویلنتیریب قیرق تویهگه مالنی یوکلب، ایکّیته خدمتکار قۉشسک، بیز بیلن بیرگه مصرگه کېتهسیز می؟ - دېب سۉرهبدی.
شهزاده یېرگه قرهب توریب، هۉنگرهب ییغلب یوباریبدی.
- منه بو آلتیننی آلینگ۔ده، - دېبدی عیال، - سمبوسهپزگه بېریب، تېز قَیتیب کېلینگ.
شهزاده سمبوسهنینگ پولینی سمبوسهپزگه بېریب، تېز قَیتیب کېلیبدی.
- اېندی سرتراشگه باریب ساچ۔سقالینگیزنی آلدیرینگ، بازاردن اېنگ یخشی کییملردن آلیب، حمّامگه بارینگ، کېچقورون فلان جایدهگی کاروان سرایگه کېلینگ، - دېبدی خاتینی.
شهزاده عیال ایتگنیدېک قیلیب ساچ۔سقاللرینی آلدیریب، بازاردن شهزادهلر کيهدیگن کییملردن آلیب، حمّامگه توشیب، یووینیب۔ترهنیب، کېچ پیت مهمان ایتگن کاروان سرایگه باریبدی. کتّه بزم قیلیب، بۉتهکۉزنی شهزادهگه نکاح قیلیشیبدی. اېرتهلب شهزادهگه قیرق تویهگه مالنی یوکلب بېریب، اونگه ایکّی همراه قۉشیب مصرگه جۉنهتیبدی، کېین تویهلردهگی ماللرنی پوللب، اۉزی هم جۉنبدی، جدللب شهزادهگه یېتیب آلیبدی۔ده، مصرگه اوچ کونلیک یۉل قالگنیده او شهزادهگه قرهب شوندهی دېبدی:
- شهزاده دېگن نامینگیز بار، ایکّینچیدن، سفرده انچه یوریبسیز. شونداق کیریب بارسنگیز شأنینگیزگه اِسناد بۉلر. مېن آتیمنی قیچب شهرگه اېرتهراق یېتهی۔ده، کېلهیاتگنینگیز خبرینی آته۔آنهنگیزگه بیلدیرهی. کوتیب آلسینلر! - دېبدی.
شهزاده راضی بۉلیبدی. خاتینی قیچب یۉلگه توشیبدی. عیال اوییگه یېتیب کېلیب، آتهسی و بالهسینی کۉریب، حال۔احوال سۉرهشیب، اېرکک لباسینی یېچیب تشلب، عیال لباسینی کيیب اۉتیره بېریبدی.
آرهدن اوچ کون اۉتیبدی، شهزاده قیرق تویه یوکی، یانیده بۉتهکۉز یاری بیلن کیریب کېلیبدی.
شهزاده اویگه کېلیب، خاتینیگه هم، بالهسیگه هم اعتبار قیلمبدی، کېچه۔یو کوندوز بۉتهکۉز بیلن بۉله بېریبدی.
شهزاده کېلیبدی، دېب قرینداش۔اوروغلر، تنیش۔بیلیشلر ییغیلیشیبدی. کتّه بزم باشلنیبدی. شهزاده تۉرده اۉتیریب، کۉرگن۔کېچیرگنلرینینگ بیریگه اۉن یالغاننی قۉشیب حکایه قیله کېتیبدی. خاتینی اېشیتیب اۉتیرسه، شهزاده بوتونلهی یالغان گپیرهیاتگن اېمیش.
یانیگه کېلگن اېکن، «نری تور، سېن هم خاتین میسن»، دېب جېرکیب بېریبدی.
شونده عیال، «قیرق تویهگه یوکنی آرتیب، سفرگه چیقیب، یۉلده گروگه یوتقزیب قۉیگن بالهم»، دېب بالهسینی اۉنگ تیزّهسیگه آلیبدی، «شهرمه۔شهر یوریب دېوانهچیلیک قیلیب، کېین سمبوسهپزگه شاگرد توشیب، آخری هَیدهلگن بالهم»، دېب بالهسینی چپ تیزّهسیگه آلیبدی.
«بیر کیمسه آلدیگه چقیریب، آوقتلنتیریب، مسافر میسن دېگنده هۉنگرهب ییغلهگن بالهم»، دېب بالهسینی ینه اۉنگ تیزّهسیگه آلیبدی، «بیر عیالگه اویلنتیریب قیرق تویه مال قیلیب بېرسک شهرینگیزگه بارهسیز می؟» دېگنده شو گپنی ایتگن کیشینینگ آیاغیگه ییقیلیب اونی اۉپگن بالهم»، دېب بالهسینی ینه چپ تیزّهسیگه آلیبدی.
شونده شهزاده یلت اېتیب خاتینیگه قرهبدی، اونی تنیب، یوگوریب آلدیگه کېلیب آیاغیگه ییقیلیب اونی اۉپیب:
- مېن احمق، ناداننی کېچیر! - دېبدی. - مېنینگ کۉزیم اېندی آچیلدی، بیرینچی اولیا آتهم اېکن: آتهم محنت قیل یاکه هنر اۉرگن، دېسه گپیگه کیرمهی، یامان یۉلگه کیردیم؟ ایکّینچی اولیا قَیینآتهم اېکن: سفرگه آتلنتیره توریب تونهمه دېگن جایده تونب، ایتگنینی قیلمهی، شرمندهی شرمسار بۉلدیم. اوچینچی اولیا سېن اېکنسن: سېنینگ یخشیلیکلرینگنی بیلمهی کۉر بۉلدیم.
شهزاده شوندهی دېبدی۔ده، قیلیچینی سوغوریب بۉتهکۉزنی چاپماقچی بۉلگن اېکن، خاتینی «بونده عیب یۉق!» دېب اۉرتهگه توشیب، بۉتهکۉزنی آلیب قالیبدی. بۉتهکۉزنی سوداگر کاروانلردن بیریگه نکاح قیلیب بېریب، شهزاده اۉز خاتینی بیلن هر ییلی بیر۔ایکّی سوداگه باریب، تینچ فراغتده یشب، مراد۔مقصدلریگه یېتیبدی.
کۉپ اۉقیلگن مقالهلر
-
محمد عالم کوهکن شعرلریدن نمونهلر
دوشنبه ۴ جوزا -
اۉزبېکستان اۉزبېک ادبي تیلیدهگی ایریم قۉپال سۉزلرنینگ فهرستی
سهشنبه ۱۹ جوزا -
-
«خمسه»نینگ یرهتیلیش جریانی
پنجشنبه ۲۱ جوزا