دانا قیز
جمعه ۲۲ جوزا
-
-
بالهلر ادبیاتی ← اېرتکلر
-
جمعه ۲۲ جوزا
تۉلغنآی
اۉرهتېپه بېگی خلقدن آق اویلیککه قارهچېریک - آدم سۉرهبدی. «قۉقان بیزنینگ اوستیمیزگه هجوم قیلیب کېلماقچی اېمیش. بیز اۉز غمیمیزنی یېیلیک»، دېب خلققه خبر قیلیبدی. اۉرهتېپه بېگی قارهچېریک سۉرهگنده قیرق اوروغدن سۉرهبدی، بۉلهگی اونگه تابع اېمس اېکن، بېرمبدی. خلققه خبر یېتگندن کېین خلق مصلحت قیلیبدی.
- اېندی بونگه آدم بېرمسهک، بېگ۔ده، نیمه قیلسه قیلهدی. بونگه کیمنی یوبارسهک، کیم بارر اېکن؟
اۉزیگه بحضور بای۔بدولت کیشیلر هېچ محلده بارمهیدی. بونگه، رۉزغارینی اۉتکزالمهیدیگن کمبغللر بارهدی. اولر بو یېرده نیمه تیریکچیلیک هم قیلردی؟
شونده هر اۉن اویگه بیر آدم اوچون پول ییغیب بېرماقچی بۉلیبدی. او وقتده خلق اۉتراق اېمس، بیر یېرده بیر ییل یشهسه، بیر یېرده آلتی آی یشر اېکن. شونده نظر دېگن کمبغل، بو خبرنی اېشیتگندن کېین، «باله۔چقهم بیلن مېن بارهیین، بو یېرده باغو چارباغیم قالهیاتیبدی می؟
بېدنهنینگ اویی یۉق، قهیېرگه بارسه پیتپیلدیق» دېب، بارماقچی بۉلیب بایدن ایکّیته اېشک آلیبدی. پولدار آدمگه بو هېچ گپ اېمس، اونینگ باله۔چقهسینی ساتیب آلیب جۉنهتیبدی.
حلیگی کمبغلنینگ بۉیی یېتیب قالگن تۉلغان دېگن قیزی بار اېکن، بونی بیر کمبغلنینگ پردهبای دېگن اۉغلیگه اونهشتیریب قۉیگن اېکن. اېندی بېریب کېتهیلیک دېسه، پردهبایده بیر کۉرپه بیلن بیر یاستیق قیلیب آلگودهی هېچ نرسه یۉق. بایلردن آلگن پولیدن قیلیب بېرهی، دېسه اۉزیگه کېرهک بۉلهدی. «کېل۔اې» دېبدی. پردهبای هم «تقدیردن کۉرسین، تقدیرگه تن بېریب قالر. اگر قیزیمنینگ تقدیری شو یاققه تارتسه، بیراوی بیر نیمه بېریب آلر. قیزیمنی تشلب کېتسم، یاوگرچیلیک بۉلسه، «آتهانهم اۉلیب کېتدی می؟» دېب کۉنگلی الاغده بۉلر، نیمه بۉلسه هم بیرگه بۉلگنی معقول»، - دېب جنده۔جونده کۉرپهلرینی اېشککه آرتیب، بالهلرینی اېرگشتیریب، هر اوروغدن جۉنهگن کیشیلرگه قۉشیلیب، اۉرهتېپهگه قرهب یۉل آلیبدی.
بیر نېچه اوروغلردن چاللر، بېلی بوکچهییب، قولاغی تیکرهییب قالگن کمپیرلر هم کېتیب بارر اېکن. نېچه کون یۉل یوریب، بیر کون اۉرهتېپهگه یېتیبدی. اۉرهتېپه بېگی بولرنینگ کېلگنینی اېشیتیب، سپاهی آدملریدن قۉشیب، قارهچېریککه بارگن آدملرنی هَیدهب قۉقان اطرافیگه اۉتکزیب، «قۉقاندن کېلگن یاوگه سیزلر کۉندهلنگ! » دېب قَیتیبدی.
قارهچېریککه بارگن آدملر بیر نېچتهسی یېرتۉله قزیب، بیر نېچتهسی قمیشدن کپه قیلیب: «هَی، آق اویلیککه هم کېلدیک، یېب یاتهدیگن طعامنی غملب کېلگنمیز، بایلرنینگ پولینی آلگنمیز، ضرور بۉلسه اۉرهتېپهگه بارهمیز، بۉلمهسه بونده تورهمیز. قۉقانلیک کېلگنده نیمه قیلهمیز؟ همشهر کمبغلمیز۔ده. قۉقان خانی کېلگنده، قصد قیلگنده بیزدن بیرته اېشک آلهدی۔ده. بیزنینگ رۉزغاریمیزده، هۉکیز شاخیگه ایلیب چیققودهی نرسه بۉلمهسه، تۉشب اۉتیرهدیگن نرسهمیز یۉق، توریشیمیز شو. یاوگرچیلیک، اگر فعلی کېتیب بېگلر هَیدهب میلتیقنینگ دَمیگه توتیب، باله۔چقه نابود بۉلیب کېتمسه، بیر کونیمیز اۉتیب تورر»، دېییشیبدی. کمبغللر چایینی قَینهتیب یاتیبدی. آرهدن ایکّی آی اۉتیبدی. قۉقان خانی هجومگه آتلنیبدی.
او وقتده بېشته۔اۉنته یۉریقچیگه چیقیب تورهدیگن آدملر بۉلر اېکن. شو بېکنینگ آدمی، مالی او بېککه اۉتسه، اۉلجه قیلیب آلیب کېتر اېکن. شونده قۉقانلیک اۉرهتېپهگه یاو بۉلیبدی. «اۉرهتېپهنی آلیب قۉیهدی» دېب، قۉقان خانیگه قرشی چیقیب، اۉرهتېپه بېگی هم صف تارتیب توریبدی. چادر چمنینی تیکیب، قۉقان بېکلری نیزهسینی آلیب میدانگه کیریبدی.
اۉرهتېپه بېگیدن اللهنظر باتیر، بو هم میدانگه کیریب قۉقانلیکنینگ کۉپ باتیرلری بیلن آلیشیبدی. شونده، کم۔کم اۉیین قیزیب، قیی۔چوو تۉپالان بۉلیبدی. کیم اۉلیب، کیم قالگنینی بیلیب بۉلمبدی. آق اویلیکلردن هم بارگن بیر نېچه ددیلراغی کۉرینیش بېریب، بلندراق یېرده توریب، شاوقین قیلیب یورگن یاش بالهلر، عیال، باله۔چقهلر کۉپی قمیشنینگ ایچیگه کیرگن. «آدملر بیلن ارهلشیب کیریب تورسم، قۉقان آدمینینگ کۉزیگه توشیب قالسم، مېنی اۉلجه قیلیب آلیب کېتیب قالر» دېب، تۉلغنآی آدم بار یېردن قاچیب، هېچ کیم کۉرمس دېب، بیر قمیشزارگه کیریبدی. اۉرتهسیگه کیرگنی چۉچیب، بیرار جاندارگه یۉلیقیب قالمهیین، دېب چېتراقده توریبدی. قنچه فرصتدن کېییی سیبیزغه کرنَینینگ تاووشی کېلیبدی. کرنَی تارتگنده یاو کککی یاققه اَیریلیبدی. طعام وقتی بۉلیبدی. شو وقتده تۉلغنآی چیقیب اریقنینگ بۉییده بېتی۔قۉلینی یوویب، سوو ایچیب تورگن اېکن، باشیده زرین دستار، بېلیده طلا کمر، اونگه قیلیچ باغلگن بیر سپاهی کېلیب قالیبدی. تۉلغنآی سېسکنیب، بدنی قلتیرهب قۉرقیبدی. او صوفی بېک دېگن کیشی اېکن. او توریب ایتیبدی:
- یخشی باله اېکنسن، قۉرقمه. سېنینگ آتینگ نیمه؟
- مېنینگ آتیم تۉلغان، - دېبدی تۉلغنآی. شونده صوفیبېک ایتیبدی:
- تۉلغان اېکنسن، سېن مېندن هدیک آلمه. مېن طهارت قیلیب پېشین اۉقیین، سېن آتگه قرهب تور. پېشیننی اۉقیب بۉلگندن سۉنگ سېن بیلن گپلشیب اۉزیم یخشی جایگه آلیب بارهمن.
سپاه دستارلرینی قۉییب، اېتیکلرینی یېچیب، کمر، قورال۔اسلحه و کییملرینی هم یېچیب طهارت قیله بېریبدی. تۉلغنآی یورهگینی باسیب آلیب، شۉخلیگی کېلیب:
- مېن سیزنینگ کییملرینگیزنی کيیب کۉرهیین، مېنگه هم یرهشهر، - دېب یېچیب قۉیگن اېتیگینی، تۉنلرینی کيیب، طلا کمر بیلن بېلینی بۉغیب، باشیگه زرین دستارینی قۉییب:
- قلهی، سیزدهی سپاهی بۉلدیم می؟ - دېب اونگه قرهبدی. صوفیبېک کۉریب:
- کییم یرهشیب کېتیبدی، بلّی قددینگدن، سپاهیلیگینگ مېندن هم صولتلی بۉلیبدی. هر گپ بۉلسه نماز اۉتمهسین، آتنی هم مینیب تور، مېن نمازدن قوتولهیین، - دېب نماز اۉقیشگه کیریشیبدی. او نمازگه ایلنگنده تۉلغنآی: «بو ایکّی یاقلهمه فایده قیلهدیگن اېکن، خداجۉیلیک قیلیب، خدانینگ قرضیدن قوتولماقچی، بونینگ فعلی، نمازدن قوتولگندن کېین مېنی هم ایلنتیرماقچی. اېندی نمازدن فایدهلنگنی بس۔ده، بونینگ» دېب، تۉلغنآی آتنینگ باشینی بوریب، جۉنهی بېریبدی. آتگه قمچی اوریب، هر زمان بوریلیب قرهبدی. نماز بوزیلهدی دېب، او هېچ قهیاققه قرهمبدی. نمازدن فارغ بۉلیب، یوزیگه فاتحهنی تارتیب، تسبیح اۉگیریب، اۉرنیدن تورسه، آت۔اسلحه، تۉلغان یۉق. «بو قهیاققه کېتدی؟ کولیب تورگن خوشبۉی باله اېدی، بیرار یېرده، قمیشنینگ چېتیده یشیرینیب تورگن بۉلمهسین» دېب چېت۔تېورهکلرنی هم قرهب، درَک تاپمبدی. آتنینگ ایزی جیزّهخ طرفیگه چیقیب کېتگن اېکن. اېندی قَیتیب بېکلرنینگ قاشیگه بارالمبدی. یلنگآیاق چاپیب، چیقیب، بیر بلندلیک یېردن قرهبدی، هېچ درهگینی تاپمبدی. شونده یوگوریب۔اېلیب، تۉنینینگ ایکّی اېتهگینی قَیتریب، «بو قندهی علامت بۉلدی؟» دېب هر تامانگه قرهب، قندهی جاندار کۉرینسه سۉرهب، چاپیب یورهوېریبدی. کۉزیگه بیر اېچکی کۉرینیبدی. «پېشیننی اۉقیدیم اېچکی، چاردېواردهگی قۉتیر اېچکی، شو یېردن تۉلغان اۉتدی می؟» دېب سۉرهبدی. اوندن اۉتیب، چاپیب بارهیاتگن اېکن، بیر کمپیر کۉرینیبدی:
دریاده یوزهدی کېمه،
یاتتی اوروغلرینگ تمّه[1]
زینگرهییب تورگن جان ماما،
بو یېردن تۉلغان اۉتدی می؟
دۉمبیرهنینگ باشی بورمه،
چهیتان مېنی یۉلدن اورمه،
صوفی بېکنی ابگار قیلگن
تۉلغان جاننی کۉرگن بار می؟
یوگوریب۔اېلیب انچه یوریبدی، کۉپ ابگارلیکنی کۉریبدی، یېر تۉزان بۉلیب، ایز بېکیلیبدی، قهیاققه یوررینی بیلمهی صوفی بېک شرمنده بۉلیبدی. آت۔انجامیدن اَیریلیبدی. تۉلغاندن قوروق قالیبدی.
شرمنده بۉلیب قَیتیبدی. کۉزیدن یاشی آقیب، بېکلر قاشیگه بارالمهی اۉیلب، سپاهی تېنگداشلریمگه قندهی کۉرینیش بېرهمن دېیه، یَیاو منزلیگه کېتیبدی.
تۉلغان قیستب مینگن آتتی
میزراچۉلگه یۉلنی تارتتی.
تۉلغاننی کۉرگن خلایق،
امیرنینگ محرمی دېپتی.
اېندی تۉلغنآی توکل قیلیب، سپاهینینگ یۉرغهسینی مینیب، اۉراقچی، مشاقچی کۉرسه، «بو امیرنینگ محرمی»، دېب یۉلدن چیقیب، چېتده توریب، اۉز کیفیده یۉل یوریب، «آته۔آنهم اونده قالدی، اوروش ترقهسه، اۉلمسه، بېش۔تۉرت آی اۉتسه اۉزی باریب قالر۔ده» دېب، قیستاو بیلن یۉل یوریب، یۉل یورسه هم مۉل یوریب، قۉشبرماقدن اۉتیب، جیزّهخگه یقینلشیب یېتیب قالیبدی. کۉنگلیده: «اېندی سرایده، هر جایده قۉنیب یاتمهیین. بو آتو اپجام بیلن کۉرگن آدم مېنی تېک آدم دېمس، بو جیزّهخ بېگینینگ قۉرغانیگه کیریب، ارکنینگ آستیده، جیلاوخانهسیگه مقابل بۉلیب کۉرهیین»، دېب گوجوم قۉرغاننینگ دروازهسیدن کیردی. سپاهلر کۉریب «آت یۉل تارتیب، تېر قاتیب کېلگن، بو مظفرخاننینگ محرمی دیر»، دېب کۉرگندن آلدیگه یوگوریب، خدمت قیلیب، بېککه خبر بېریبدیلر. بېک کېلیب کۉرینیب کېتیبدی. جاینی آراسته سازلب، هر تورلی طعاملر تارتیب، خدمت قیلیب، شو کېچه کوتیبدی. بېک سۉرهبدی:
- قَی طرفدن کېلهیاتیبسیز؟
تۉلغنآی ایتیبدی:
- اۉرهتېپه بېگی بیلن قۉقان خانینینگ اوروشی بار اېکن، عرضه آلیب باریب، شولرنینگ اوروشینی باسیب، تینچلیک بېریب کېلهیاتیبمن.
اېرته بیلن چاینی ایچیب بۉلگندن سۉنگ آتینی تیارلب، آتیگه میندیریب، بېک آدم قۉشیب، جیزّهخنینگ گریمجۉش تاغیدن آشیریب، سای ایچیگه کتّه یۉلگه توشیریب قۉییبدی.
تۉلغنآی قیستب یۉل یوریب، ینگیقۉرغانگه بیر توشیب اۉتیب، آقتېپهنینگ بازاری قیزیگن وقتده، کون آغهیین دېگنده بازارگه کیریب باریبدی. آقتېپهنی ایلنیب کۉریب، قصابلیک، غلّه بازارلریده آتلیق یوریب اېکن، سماوارچیلیکده آدملر گپ قیلیبدی. «بو امیرنینگ محرمی نیمهگه کېلیب، آت اوستیده همه یېرنی کۉریب یوریبدی، بیر گپ بار میکن؟»
قهیاققه قرهب یورسه، آدملر نیمه واقسه اېکنینی بیلمهی، تماشا قیلیب یوریبدی، لېکن او هېچ کیمگه، هېچ نرسه گپیرمبدی.
پېشین وقتیده بازاردن قَیتیبدی. «بو آدم قهیېرگه بارهدی» دېب، همهنینگ کۉزی بو سپاهیده بۉلیب یوریبدی. باریب۔باریب بیر پردهبای دېگننینگ یامان هاولیسیگه کیریبدی آدملر ایتیبدی: «بو پردهبای کمبغل بیر ایش قیلگن اېکن۔ده، هېچ کیمدن سۉرهمهی، شونی ایزلب یورگن اېکن۔ده».
تۉلغنآی هاولیسیگه کیرگن همانا، پردهبای کۉریب، کۉزی توشگندن، «اېندی اۉلدیم» دېب، سمانخانهنینگ تۉریگه کیریب، چیریک سمانگه اۉزینی کۉمیب، «تاپمهی کېتر۔ده» دېب، دَمینی چیقرمهی یاتیبدی. شونده تۉلغنآی:
- پردهبای اویده می؟ - دېب تامنینگ آلدیگه یېتیبدی. یان یاقده آدملر قرهب توریبدی. قری اېنهسی بار اېکن، اویدن چیقیب:
- بالهم، پردهبایده نیمه ایشینگیز بار، ایکّی آیچه بۉلدی، پردهبای اۉراقچیلیک، مشاقچیلیک قیلیب کېتدی، «بیر شوم طعامنی اۉتکزهمن»، دېب یورگن۔دیر، - دېب کمپیر قۉرقیب، دَم۔بدم، - نیمه قیلهسیز؟ - دېب سۉرهی بېریبدی.
تۉلغنآی آتدن توشیبدی. آتنی اۉزی بایلب، اویگه کیرماقچی بۉلیبدی کمپیرنینگ هم خَیالی قاچیب: «بیر بلا بۉلدی، بیزگه بو کون هم کۉپ اېکن می؟» دېب توریبدی. تۉلغنآی بیر قازیققه کمر، قیلیچلرینی آسیب قۉییبدی. صوفی بېکدن کيیگن کییملرینینگ همهسینی یېچیب تشلبدی.
- منه مېن کیمگه اۉخشهیمن؟ - دېب سۉرهبدی. کمپیر قرهسه تۉلغنآی اېکن.
- تۉلغنآی میسن؟ - دېب کمپیر تۉلغنآینی بغریگه باسیب، کۉریشیب اېشیککه چاپیب چیقیب:
- ها پرده بای، تۉلغنآی کېلیب قالدی، سپاهی اېمس اېکن، - دېبدی.
بونی اېشیتیب:
- «او نېگه کېلسین، مېنی الدهب چقیرهیاتگن۔دیر. عیال شوندهی بۉلهدی می، یانباشیده قیلیچی آسیلگندی»، دېب قولاق سالیب یاتیبدی آنهسی باریب، اوستیدن سماننی سوپوریب تشلب، پردهباینینگ قۉلیدن اوشلب:
- چیقیب کۉر، کېتگن دولتینگ، تۉلغنآی کېلیبدی، - دېبدی.
اوندن کېین پردهبای، آنهسی بیلن چیقیب کۉرسه، بایهگی آت بایلیقلی توریبدی. کېتگندن بېری قۉلی ایشگه بارمهی یورر اېکن. اېندی تۉلغنآینی کۉریب، وقتی خوش بۉلیبدی. اېنهسی توریب:
- تۉلغنآی کېلدی، بېش۔تۉرت تنگه پولینگ بار می؟ بازارگه باریب بیر نرسه خرجت قیلیب کېلسنگ.
کمبغلچیلیک، هېچ نرسهنینگ تعیینی یۉق، - دېبدی. کمبغلنینگ احوالی بیر۔بیریگه معلوم بۉلهدی. بولر تشویشگه توشیب قالگنینی کۉریب، تۉلغنآی:
- بیزنینگ آتنی آلیب باریب، اۉتیشیگه بازارگه ساتینگ. اوندن کېین پولینی خرج قیله بېرینگ، - دېبدی. بو سۉزنی اېشیتیب، پردهباینینگ دماغی چاغ بۉلیب، آتنی مینیب، آت بازارگه باریب، اۉتیشیگه آتنی ساتیبدی. خرجت قیلیب، اوییگه کېلیبدی. کۉرپه۔تۉشگیگه کېرهکلی نرسهلرنی هم آلیب کېلیبدی. همه کم و کاستینی سازلب: «تۉلغنآینینگ نکاحی همهگه معلوم بۉلسین» دېب، بیر کیچیکراق تۉی قیلیب، بېش۔اۉن آدمگه آش بېریبدی.
شوندهی قیلیب پردهبای بیلن تۉلغنآی مراد۔مقصدیگه یېتیبدی.
[1] تمّه - اوروغ نامی.
کۉپ اۉقیلگن مقالهلر
-
محمد عالم کوهکن شعرلریدن نمونهلر
دوشنبه ۴ جوزا -
اۉزبېکستان اۉزبېک ادبي تیلیدهگی ایریم قۉپال سۉزلرنینگ فهرستی
سهشنبه ۱۹ جوزا -
-
«خمسه»نینگ یرهتیلیش جریانی
پنجشنبه ۲۱ جوزا