کېسیک قناتلر
پنجشنبه ۲۱ جوزا
-
-
جهان ادبیاتی ← قصّه
-
پنجشنبه ۲۱ جوزا
کېسیک قناتلر
اوشبو کتابنی قویاشگه کیپریک قاقمهی قرهیدیگن، برماقلری تپ تارتمهی آلاونی اوشلهیدیگن، کۉرلر شاوقینی و قیچقیریغی آرهسیدن منگو روح قۉشیغینی اېشیتهدیگن مېری اېلیزابېت خسکېلگه بغیشلهیمن.
مقّدمه
محبت اۉزینینگ سحرلی نورلری بیلن کۉزلریمنی آچیب، آتش نگاهی۔له قلبیمگه ایلک بار اۉت قلهگنده اۉن سکّیز یاشده اېدیم. گۉزللیگی مېنینگ روحیمنی اویغاتیب، کونلریم - آرزو۔امیدلر، تونلریم - تۉیلر سینگری اۉتهدیگن یوکسک تویغولر جنتیگه آلیب کیرگن بیرینچی عیال سلمی کرمي بۉلدی.
مهربان و صاحبجمال سلمی مېنگه سېوگی سرینی آچیب، گۉزللیککه سجده قیلماقنی اۉرگتدی.
روحي حیات داستانیدن ایلک شعرنی اۉقیب بېرگن اۉشه بۉلدی.
اۉزینینگ نزاکتی بیلن ییگیتنی اۉسمیرلیک بېغملیگیدن ایلک بار اویغاتگن، لطافتی بیلن یورهک تارینی چېرتیب، عشق عذابیگه دچار قیلگن قیزنی کیم اېسلهمهیدی؟ اۉشنده خودّی بیردن اویغانگندهی، اۉزیده تۉستدن همه نرسه اۉزگریب قالگنینی حس اېتگن عجیب آنلرنی کیم ساغینمهیدی؟ یورهکنی لرزهگه سالگن اۉشه الم تۉله قووانچلی، شیرین دردلرنی اونوتیب بۉلر میدی؟!
هر بیر اۉسمیرنینگ حیات تانگآتریده کوتیلمهگنده اۉز سلمیسی پیدا بۉلهدی. او ییگیتنینگ مراقسیز کونینی قووانچ بیلن، ذوقسیز تونینی موسیقه بیلن تۉلدیریب، اونینگ احتیاجیگه سروري شوق بخش اېتهدی.
مېن طبیعت چقیریغی بیلن کتابلردن آلگن تأثراتلریم اۉرتهسیده گنگیب تورگن پیتیمده محبت سلمی کرمي لفظی بیلن قلبیمگه شیویرلهیاتگنینی اېشیتیب قالدیم. مېنینگ حیاتیم آدم اتانینگ جنتدهگی تورموشی سینگری یالغیز، بۉم۔بۉش و ساووق بۉلیب تورگن بیر پلّهده سلمی خودّی آلاولی قویوندهی کۉز اۉنگیمده نمایان بۉلدی. سلمی کرمي سر و معجزهلرگه تۉله یورهگیمنینگ ماما حواسی بۉلدی. او کۉزیمنی آچیب، حیاتیم ماهیتیدن مېنی آگاه اېتدی. بیرینچی آدم اۉجر عیالنینگ عیبی بیلن جنتدن قوویلدی. سلمی بۉلسه، دلبر سلمی، مفتونکار یورهگینینگ نزاکتی بیلن مېنی صافلیک و محبت جنتیگه آلیب کیردی. لېکن بیرینچی آدمنینگ باشیگه توشگن مصیبت مېنینگ باشیمگه هم توشدی. اونی جنتدن هیدهگن اۉتلی شمشیر اۉز تیغینینگ یرقیرهشی بیلن مېنی دهشتگه سالیب، حلی تعقیقلرنی بوزیب، یخشیلیک و یاووزلیک مېوهلریدن تتیمهی توریب، مېنی محبت جنتیدن محروم قیلدی.
منه بوگون، آرهدن قنچه الملی ییللر اۉتیب، گۉزل توشلردن فقط اچّیق خاطرهلر قالدی. بو خاطرهلر کۉرینمس قناتلر مثال باشیم اوزره چرخ اوریب، قلبیم قعریدن غم۔اندوهلریم آهینی قۉزغب، کیپریکلریمنی آغریق و امیدسیزلیک یاشلریگه غرق قیلماقده… سلمی بۉلسه، معصومه و گلرخسار سلمی آقشام شفقینینگ آرتیگه کېتدی. بو دنیاده اوندن قالگن بار نرسه - مېنینگ کۉکسیمدهگی زیرقیرهتووچی آغریق و سرو سایهسیدهگی مرمر تخته دیر، خلاص. فقط شو کۉکسیم و تاش یادگارلیککینه آدملرگه سلمی کرمي حقیده سۉزلب بېریشی ممکن. لېکن قبرلر قۉریقچیسی بۉلگن سکونت خدا تامانیدن تابوت ظلماتیگه یشیریلگن سرنی قتّيق اسرهیدی. اونینگ تنهسی ذرّهلرینی اۉزیگه سینگدیرگن سرو یپراقلری اېسه شاوولّب توریشی بیلن توپراق اۉز بغریده نیمهنی یشیرهیاتگنینی ایتهیاتگندهی. بونی فقط تاماققه تیقیلیب قالگن نفس و یورهک آغریغی ایتیب بېریشی ممکن. ایتگنده هم انه شو یورهک آغریغی سیاه تامچیلریگه ایلنیب، سېوگی، گۉزللیک و اۉلیم فاجعهسینی بیان اېتیشی ممکن.
یاشلیکدهگی جۉرهجانلریم، بیروت بۉیلب ترقهلیب کېتگن قدردانلریم! اگر قرهغهیزار خیابان یانیدهگی انه شو قبرستانگه یۉلینگیز توشیب قالسه، شاشیلمهی قدم باسینگ، قتّيق آدیملر تشلب، توپراق آستیده اوخلهیاتگنلر آرامینی بوزمنگ. سلمی کرمي قبری اوزره مېنینگ نامیمدن اونینگ خاکِ پاییگه تعظیم بجا کېلتیرینگ. نفس راستلب، مېنی هم یاد اېتیب، ایتینگ: «بو یېرده تقدیرنینگ بېوفا اۉیینلری طفیلی وطنینی ترک اېتیب، بېگانه یورتلرگه کېتگن اۉسمیرنینگ آرزولری کۉمیلیب یاتیبدی، بو یېرده اونینگ امیدلری پوجگه چیقدی، قووانچلری یۉقالدی، کۉزیاشلری قوریدی و تبسمی سۉندی. منه شو تیلسیز قبرلر بیلن مجنونتاللر و سرولر آرهسیده اونینگ درد۔الملری ینهده کۉپهیدی، منه شو مزار اوستیده هر کېچه اونینگ روحی خاطرهلرینی ایزلب اوچیب یورهدی. بو روح حسرت و آغریقدن چیرقیرهیاتگن یالغیزلیک شرفهلریگه ندا قیلرکن، درختلرنینگ نودهلری بیلن بیرگهلیکده مرثیه اۉقیب، کېچهگینه حیات لبلریده غمگین ناله بۉلگن، بوگون اېسه یېر قعریده ساکن سرگه ایلنگن ابدیت قۉشیغینی کویلهماقده دیر».
یاشلیگیمنینگ عزیز دۉستلری، قلبینگیز سېوگن عیاللر نامیدن التجا قیلهمن، مېنینگ قلبیم ارداقلهگن عیال قبریگه گللر قۉیینگیز، زېرا، هر بیر گل سۉلیب بارهیاتگن عطرگل برگلریگه تانگ کۉزیدن تامگن شودرینگ تامچیسی مانند یلتیرهب تورگوسی دیر.
اونسیز قیغو
سیزلر، ای آدملر، یاشلیگینگیز تانگآترینی خاطرلهیسیزلر، خیالاً اۉشه دملرگه قووانچ بیلن قیتهسیزلر. لېکن او دملر اصلا قیتیب کېلمسلیگیدن افسوسلنهسیزلر. مېن بۉلسم اۉشه دملرنی، آزادلیککه چیققن سینگری زندان دېوارلرینی و کیشنلریم عذابینی یخشی اېسلهیمن. سیزلر بالهلیگینگیز و اۉسمیرلیگینگیز آرهسیده اۉتگن ییللرنی آلتین دور دېب حسابلهیسیز. بو دورنینگ تقدیر اۉیینلری بیلن علاقهسی یۉق: اۉشه ییللر خودّی گللب تورگن باغلرگه شاشهیاتگن عسلاری سینگری تشویش و هیجانگه تۉله باشلر اوزره اوچیب اۉتهدیلر. مېن بۉلسم اۉسمیرلیگیمنی سرلر پلّهسی، اونسیز اضطرابلر دوریدن باشقهچه اتهی آلمهیمن. یورهگیمگه بېرکینگن بو اضطرابلر او یېرده بۉران کبی قوتوریب، بارگن سری کېنگهیهوېردی؛ لېکن بو تویغولر تشقریگه آتیلیب چیقیشگه یۉل تاپالمهدی. تاش یورهککه محبت باستیریب کیرگونچه شوندهی دوام اېتهوېردی. یورهکنی ضبط اېتگن عشق اېسه اونینگ دروازهسینی آچیب یوباردی و قلبنینگ اېنگ آلیس بورچکلرینی هم نور بیلن تۉلدیریب یوباردی. محبت مېنینگ تیلیمگه اېرک بېردی و مېن سۉزلش قابلیتیگه مشرف بۉلدیم. قباقلریم جراحتلندی، کۉزیاشلریم تیرقیرهب آقدی، تاماغیم ییرتیلیب، اوندن اَینچلی اینگراق آتیلیب چیقدی.
بیز اۉیینقراق شۉخ دملریمیزگه گواه بۉلگن، بېغبار شیویرلریمیزنی تینگلهگن دلهلر و باغلر، میدان و کۉچهلرنی تېز۔تېز یادگه آلهمیز. شمالي لبناننینگ بو عجایب گۉشهسینی مېن هم اېسلهیمن. کوندهلیک تورموش تشویشلریدن سل چلغیدیم می، بس، آسایشته مفتونکار وادي کۉز آلدیمگه کېلهدی، آسمانگه یېلکه تیرهب تورگن تاغلرنی کۉرهمن. اۉزیمنی آدملر غله۔غاووریدن چېتگه آلگن زهاتیم ایرماقلرنینگ شیلدیرهشی۔یو یپراقلرنینگ شیویرلشی اوریلهدی قولاقلریمگه. لېکن آنه کۉکرهگینی قۉمسهگن گودکدېک، مېن بوگون ساغینیب اېسلهیاتگن برچه گۉزللیکلر روحیمنی قییناققه سالردی. زېرا، روحیم قفسگه سالینگن لاچیندېک حس قیلردی اۉزینی. او کۉکده اېرکین پرواز قیلهیاتگن قوشلرنی کۉرگنده توشهدیگن احوالگه توشردیم مېن هم؛ خودّی شولر کۉکسیمنی توتقونلیک عذابی و خیاللر داغی بیلن تۉلدیرر، یورهگیمنی شبههلر بیلن تۉقیلگن اضطرابلر تۉریگه چیرمب تشلردی. شهردن تشقریگه چیقدیم دېگونچه سببسیز ساغینچ بیلن قیتردیم، بولوتلرگه نگاهیم توشسه دلیمنی غم باسردی؛ قلدیرغاچ چوغورینی یاکه ایرماقچه شیلدیرهشینی اېشیتسم، بیلمهدیم، نیمه اوچون۔دیر قلبیمنی حسرت حسّی اېگلّردی.
بېخبرلیک - بخت بېشیگی، بخت اېسه حضور۔حلاوت منبعی دیر، دېییشهدی. بلکه اۉلیک توغیلگنلر، یېر یوزیده ساووق مرده بۉلیب یشهیاتگنلر اوچون بو تۉغری۔دیر. بیراق بوتونلهی بېخبرلیک اویغانگهن حسیاتگه یار بۉلسه، او توبسیز جرلیکدن دهشتلیراق و اۉلیمدن اچّیقراق بۉلهدی. تأثیرچن، حس۔تویغوگه بېریلووچن اۉسمیرده تجربه یېتیشمهسه، او اېنگ بختسیز موجودات دیر. زېرا، او ایکّی قدرتلی کوچ اۉرتهسیده روحاً ایکّیگه بۉلینهدی: اولردن بیری سرلی کوچ بۉلیب، اۉسمیرنی بولوتلر آرتیگه آلیب کېتهدی، تومن ایچره بارلیق گۉزللیکلری آرزو۔امیدلریگه آشنا قیلهدی؛ ایکّینچیسی اېسه ظاهري کوچ صفتیده اونی زمانیگه باغلب قۉیهدی، کۉزلرینی توپراق بیلن تۉلدیریب، کۉریب بۉلمس ظلمت ایچره دهشتگه توشیب، تېنتیرهب یوریشگه محکوم اېتهدی.
قیغونینگ قۉللری - ایپکدېک میین کۉرینسه۔ده، کوچلی - یورهکنی اېزغیلهیدی، یالغیز قالدیریب، عذاب بېرهدی. یالغیزلیک - روحدهگی هر قندهی شدّتنینگ همراهی سینگری قیغونینگ یۉلداشی دیر. اۉسمیرنینگ قلبی انه شوندهی حسیاتلر تأثیریده اېندیگینه آچیلگن آق نیلوفر گلی سینگری تیتراققه توشهدی، تانگ نورلریگه قلبینی آچیب بېرهدی، شام شرفهسی توشیشی بیلن گلبرگلرینی یاپیب آلهدی. باردی۔یو، اۉسمیرده آزگینه آزوقه بېرهدیگن قیزیقیشلر یاکه او تویغولرینی اۉرتاقلشهدیگن دۉستلری بۉلمهسه، حیات اونینگ اوچون زندانگه ایلنهدی. بوندهی جایده اۉسمیرنینگ نگاهی فقط دېوارلرده آسیلیب تورگن اۉرگیمچک تۉرلریگه توشهدی، قولاقلریگه اېسه بورچکلرده اۉرمهلب یورگن حشرهلرنینگ چیریلّشی اېشیتیلهدی، خلاص.
یاشلیکده مېنی قمرهب آلگن قیغوگه کېلسک، اونی وجودگه کېلتیرگن نرسه قیزیقیشلرگه بۉلگن احتیاج اېمس، حالبوکه، اولر مېنده یېترلی درجهده اېدی، دۉستلرگه بۉلگن احتیاج هم اېمس، زېرا اولر مېنده همه جایده بار اېدی. بو نرسه مېنده یالغیزلیک و عزلتگه میل اویغاتگن قلبنینگ طبيعي خستهلیگی بېلگیلری اېدی. خودّی شو نرسه مېندهگی اۉیین۔کولگی و اېرمککه بۉلگن میلنی سۉندیردی و یاشلیگیم قناتلرینی قییردی. اۉز حیاتیمنینگ قیغولی ساکنلیگیده ارواحلر سیماسینی، بولوتلر کۉچکیسینی و شاخلر سایهسینی عکس اېتتیرهدیگن، لېکن شۉخ دریا بۉلیب دېنگیزگه قوییلیش اوچون یۉل تاپالمهیدیگن تاغ کۉلیگه اۉخشب قالدیم.
اۉن سکّیز یاشگه تۉلگونیمگه قدر مېنینگ حیاتیم انه شونقه اېدی. نهایت تاغ چۉقّیسیگه کۉتریلیب، دنیاگه نظر سالگنیمده، کۉز اۉنگیمده آدملرنینگ یۉللری، اولرنینگ درد و الم تۉله حیاتلری، غم و تشویشلرینینگ اضطرابلری، قانون و عنعنهلرنینگ اۉنقیر۔چۉنقیرلری نمایان بۉلدی.
اۉشه ییلی مېن قیتهدن توغیلگندهی بۉلدیم. چونکه حاملهسی قیغودن اورچیمهگن، بېباکلیک بیلن توغیلگن و شیرین خیاللر آغوشیده بۉلگن آدمنینگ تورموشی حیات کتابینینگ آپّاق، بۉم۔بۉش صحیفهسیگه اۉخشهگن بۉلهدی.
اۉشه ییلی فلک فرشتهلری مېنگه صاحبجمال عیال مژگانلری آستیدن قرهیاتگنینی حس قیلدیم و جهنم ابلیسلری جنایتچی کۉکسیده جذبهلی رقص توشهیاتگنینی کۉردیم. فرشتهلر و ابلیسلرنینگ حیاتدهگی یخشی و یامان قیلمیشلرینی کوزهتمهگن آدمنینگ یورهگی علملردن اوزاق، قلبی اېسه حسیاتلردن آزاد بۉلهدی.
تقدیر تقاضاسی
شو عجایب ییلنینگ بهاریده مېن بیروتده اېدیم. حمل آیی. شهر باغلریده میسهلر کۉکرگن، گللر آچیلگندی. بادام و آلمه درختلری آپّاق معطر لباسلرگه بورکنیب، اویلر آرهسیده یشنب توریشردی. شو توریشده اولر طبیعت تامانیدن شاعرلر و آرزومندلرگه قَیلیق و کېلینچکلیککه تنلنگن یسهتیغلیق پریلرنی اېسلهتردی.
بهار همه جایده گۉزل، لېکن او سوريهده بېتکرار… بهار - نامعلوم خدانینگ روحی - یېرنی شدّت بیلن ایلنهدی، لېکن سوريهده قدمینی سېکینلتهدی، قیریلیب قررکن، بېپایان بۉشلیقلرده اوچیب یورگن پادشاهلر و پیغمبرلر روحلری بیلن صحبتلشهدی. یهوديه ایرماقلریگه جۉر بۉلیب، سلیماننینگ منگو مدحیهلرینی کویلهیدی، لبناننینگ کېدرلری بیلن بیرگهلیکده اۉتمیش شان۔شهرت الیارلرینی تکرارلهیدی.
بیروت ییلنینگ باشقه فصللریگه قرهگنده، بهارده ینهده گۉزلراق بۉلهدی. یازگی چنگ۔غبار یۉق بۉلگندهی، قیش تۉپلهگن کیر۔چیردن اثر هم قالمهگن. یامغیرسیز و جزیرهمهسیز اېسه، بیروت سایده چۉمیلیب، بدنینی قویاش نورلریده تابلش اوچون چیققن ملککه اۉخشهیدی.
حمل آیینینگ مست قیلووچی انه شوندهی کونلرینینگ بیریده دۉستیمنی کۉرگنی باردیم. او آدملر غله۔غاووریدن چېتراقده، شهر تشقریسیده یشردی. بیر۔بیریمیزنینگ سرلریمیز و آرزو۔امیدلریمیز حقیده گورونگلشیب اۉتیرگنیمیزده اونیکیگه ینه بیر مهمان کېلدی. بو آلتمیش بېش یاشلردهگی محترم قرییه اېدی. یوزلرینی اجین قاپلهگن، عادي کییمدهگی بو کیشی اۉزینی انچه سیپا توتردی. مېن حرمت بیلن اۉرنیمدن توریب، سلاملشماقچی بۉلگنیمده، دۉستیم: «محترم فاریس افندی کرمي» دېب تنیشتیردی. سۉنگ مقتاو سۉزلری بیلن مېنی هم تنیشتیردی. قرییهنینگ نگاهی جانلندی؛ آپّاق ساچلری توشیب تورگن کېنگ پېشانهسینی برماغینینگ اوچی بیلن ارترکن، نیمهنی۔دیر خاطرلهگندهی بۉلدی، سۉنگ جیلمهیدی۔ده، مېنگه پېشواز یوردی:
- سېن اېسکی قدردان دۉستیمنینگ اۉغلیسن، او مېنینگ یاشلیکدهگی همراهیم اېدی، - دېدی قرییه. - سېنی کۉرگنیمدن جوده خورسندمن. اۉغلی قیافهسیدهگی آتهنی اوچرهتیش نقدر کتّه بخت.
اونینگ ایلیق سۉزلریدن قلبیم جنبشگه کېلیب، قرییهگه مهریم اویغاندی. اونده مېنی اۉزیگه تارتووچی نیمه۔دیر بار اېدی. بیز اۉتیردیک و قرییه آتهم بیلن دۉستلشگن ییللری حقیده گپیره کېتدی. اۉزینی الّه۔قچان ترک اېتگن یاشلیگینی اېسلهدی. چاللر خیالاً اۉتگن ییللر واقعهلریگه قیتهدیلر، یورتینی ساغینگن درویش سینگری اجدادلری اویینی قۉمسب، اولر حقیده گپیرووچینی، شاعر مثالی اېنگ گۉزل داستانینی اۉقیب بېریشنی یخشی کۉرهدیلر. اولر جان۔تنلری بیلن اۉتمیش پوچماقلریده یشهیدیلر، زېرا، حاضرگی کون اولرگه پروا قیلمهی یانلریدن اۉتیب کېتهدی، کېلهجک اېسه کۉز اۉنگیده اۉلیم تومنی و قبر ظلمتیگه بورکنگن حالده گودهلنهدی.
اونینگ حکایهلری و خاطرهلری بیلن وقت بیر زومده اۉتدی۔کېتدی. فاریس کرمي کېتیشگه آتلندی. خیرلشرکن، قۉلیمنی قیسیب، یېلکهمدن قوچدی.
- آتهنگنی کۉرمهگنیمگه ییگیرمه ییلدن آشدی، - دېدی او. - شونچهلر آلیس اَیریلیقنینگ اۉرنینی تۉلدیر، بیزنیکیگه تېز۔تېز باریب تور، عزیز مهمانیم بۉل.
مېن احترام بیلن تعظیم بجا کېلتیریب، البته باریب تورهمن، دېب وعده بېردیم.
فاریس کرمي کېتیشی بیلن دۉستیمدن او حقده سوریشتیره باشلهدیم. او خوفسیرهگندهی گپیریب بېردی:
- بیروتده بایلیک بونچهلیک سخاوتلی قیلگن، سخاوت اېسه بدولت ایلهگن بونقنگی آدم یۉق. بو دنیاگه کېلیب هیچ کیمگه آزار یېتکزمهگن حالده آخرتگه رحلت قیلهدیگن کمدن۔کم آدملرنینگ بیرتهسی منه شو کیشی بۉلهدی. بیراق بوندهی آدملر همیشه بختسیز بۉلهدیلر. چونکه الدهشنی بیلمهگنلیکلری اوچون اولر کیشیلرنینگ حیله و نیرنگلریدن اۉزلرینی حمایه قیله آلمهیدیلر… فاریس کرمينینگ یکّه۔یو یالغیز قیزی بار. او آتهسی بیلن شهر تشقریسیدهگی حشمتلی اویده یشهیدی. قیز هم آتهسی سینگری کۉنگلی جوده آچیق انسان، گۉزللیک و نزاکتده کمدن۔کم عیال او بیلن تېنگلشه آلهدی. لېکن او هم بختسیز بۉلهدی - آتهسینینگ بېقیاس بایلیگی اونی دهشتلی، توبسیز جرلیک یاقهسیگه کېلتیریب قۉیدی.
شو سۉزلرنی ایترکن، دۉستیمنینگ یوزیده الم و افسوس عکس اېتدی.
- فاریس کرمي، - دېدی او، - عالیجناب و حلال قرییه، لېکن ارادهسی بۉشلیگی منافق و فتنهچی طمعگیرلر مکری آلدیده اونی کۉر و کر قیلیب قۉیدی. قیز اېسه، هر قنچه عقللی و روحی تېتیک بۉلمهسین، همه ساحهده آتهسینینگ اۉزگرووچی ایستکلریگه بۉیسونهدی. آته بیلن قیزنینگ حیاتیدهگی بو سرنی منافق بخیللیک بیلن عیارانه یاووزلیکنی اۉزیده مجسملشتیرگن بیر آدم پَیقب قالدی. بو - ارخیاېپیسکوپ. او انجیل سۉزلری بیلن نقابلنیب، اۉز گناهلرینی عالیجنابلیک قیلیب کۉرستماقده. او دین و مذهبلر مملکتیده معنوي حکمدار، آدملرنینگ جانلری اونینگ آلدیده تیترهب تورهدی. قصاب پیچاغی آستیده جانورلر بۉیین اېگگنلریدهی، کیشیلر اونگه بۉیین اېگهدیلر. انه شو ارخیاېپیسکوپنینگ جیینی بار. اونینگ قلبی اېسه یاووزلیکنینگ عینِ اویهسی - چیانلر این قورگن مغاره و باتقاقلیکنینگ اۉزگینهسی. ارخیاېپیسکوپنینگ رداگه اۉرهنیب، اۉز اکهسینینگ اۉغلی و فاریس کرمينینگ قیزی مقابلیده توریب، گناهکار قۉلی بیلن اولر باشی اوزره نکاح چنبرینی کۉتریشگه و باکره بدننی چیرییاتگن مردهگه سرلر و افسونلر زنجیری بیلن باغلب، الهي روحنی چیریگن موجودات بیلن اخلاقسیزلیک قانونی زوغومی یاردمیده بیرلشتیریب، کوندوزنینگ یورهگینی کېچهنینگ کۉکسیگه قۉیهدیگن کونگه اونچه کۉپ وقت قالگنی یۉق. فاریس کرمي و اونینگ قیزی حقیده سېنگه ایتیب بېریشیم ممکن بۉلگن گپلر - منه شولر. بو حقده مېندن باشقه هیچ نرسه سۉرهمه. چونکه اۉلیمنی اېسلب اۉلیمنی یقینلشتیرگن سینگری بختسیزلیکنی اېسلش - اونی یقینلشتیریش دېمک دیر.
دۉستیم دېرزهگه اۉگیریلدی و چېکسیز بۉشلیققه رزم سالدی. او گۉیا بېپایان سما ذرّهلری آرهسیده کوندوز و کېچه سرلرینینگ یېچیمینی ایزلهیاتگندېک اېدی.
- وعده بېرگنیمدېک، فاریس کرمينی باریب کۉرهمن، - دېدیم. - اونینگ آتهم بیلن دۉست بۉلگن ییللری حقیدهگی حکایهلرینی تینگلش نقدر مراقلی.
دۉستیمنینگ افتی اۉزگردی. گۉیا عادي سۉزلریم اونینگ قلبینی لرزهگه سالدی، آنگیده دهشتلی فکرلر اویغاتدی. او اچینیش، عذاب و قۉرقوو بیلن کۉزیمگه اوزاق قرهب توردی. بو قرهش انسان قلبینینگ قعریدهگی اونینگ اۉزیگه هم نامعلوم بۉلگن نرسهلرنی اۉقیی آلهدیگن پیغمبرنینگ نگاهی اېدی. اونینگ لبلری یېنگیل تیترهدی، لېکن هیچ نرسه دېمهدی. مېن اېشیک تامان قدم قۉیدیم۔او، آرقهگه اۉگیریلیب، شونی حس قیلدیم که، اونینگ کۉزلری مېنی خودّی اۉشندهی غلطی افاده بیلن کوزهتیب توریبدی. شو دقیقهلرده او نیمهنی اۉیلهیاتگنینی مېن کېینچهلیک توشوندیم.
قصر بۉساغهسیده
بیر نېچه کوندن کېین، یالغیزلیکدن زېریکیب، مزه۔تزهسیز کتابلردن کۉزیم چرچهگچ، دل و جانلردن بیرینی تۉختهتیب، فاریس کرمي اوییگه قرهب یۉل آلدیم. بیروت اهالیسینینگ اېنگ سېویملی سیرگاهی بۉلگن قرهغهیزار یقینیده ایزواشچی یۉلدن بوریلدی۔ده، یم۔یشیل اۉسیملیکلرگه بورکنگن، تېورهگیده اوزومزارلر، حمل گللریدن یشنب تورگن، تاللر سایهسیگه کۉمیلگن خیابان بۉیلب ارغوماقلر یۉرغهلب کېتدی. بیر نېچه دقیقهدن سۉنگ ایزواش معطر هید ترهلهیاتگن عطرگللر و یاسمنلر قورشاویده، تیکنلی بتهلر بیلن اۉرهب آلینگن یالغیز اوی آلدیده تۉختهدی.
باغ تامانگه بیر۔ایکّی قدم قۉیگن هم اېدیم که، دروازه آلدیده فاریس کرمي پیدا بۉلدی. او مېنی سېوینچ بیلن قرشی آلدی، سلاملشیب، اویگه تکلیف اېتدی. مېن بیلن یانمه۔یان اۉتیریب، غمخۉر آتهلردېک سۉرهشیشگه توشدی. مېنگه دخلدار بۉلگن همه نرسهنی، اۉتمیشیم، کېلهجگیم حقیده قیزیقیب سۉرهدی. مېن اونگه خودّی اۉشه روحده - یاشلر اۉز قۉشیقلریده کویلهگندېک، آرزو۔امیدلرگه تۉله آهنگده جواب بېردیم. یاشلیکنینگ قناتلری شعریت پتیدن تۉقیلگن، عصبلری خیاللردن تشکیل تاپگن بۉلهدی؛ یاشلیک اولر یاردمیده آسمان و فلکلرگه کۉتریلهدی. او یېردن دنیا کملک رنگلریده تاولنیب کۉرینهدی، حیات اېسه اولوغوار و شان۔شرف مدحیهلریده ینگرهیدی، لېکن تجربه بۉرانی شعریت پروازلی قناتلرنی قییرهدی، شونده یاشلیک یېرگه – همهنی قییشیق قیلیب کۉرستهدیگن قینغیر کۉزگوسیمان دنیاگه قیتیب توشهدی.
شو پیت بخمل پرده آرتیدن کوتیلمهگنده بیر قیز پیدا بۉلدی. نفیس آق ایپکدن کۉیلک کییگن بو قیز آهسته یانیمیزگه کېلدی. مېن اۉرنیمدن توردیم؛ قرییه هم توردی.
- بو مېنینگ قیزیم سلمی، - دېدی فاریس کرمي و اسمیمنی هم ایتدی. - وقت دۉستیمنی مېندن یشیریب قۉیگن اېدی. منه، او اۉغلی قیافهسیده قرشیمده پیدا بۉلدی. حاضر بیزلر بیلن بۉلمهسه۔ده، مېن اونی همان کۉریب تورگندهیمن.
قیز دقّت بیلن کۉزلریمگه قرهدی. گۉیا مېنینگ کیملیگیمنی بیلماقچیدهی، بو یېرگه کېلیشیمنینگ سببینی انیقلهماقچیدهی تیکیلدی. کېین مېنگه آپّاق، نیلوفردهی نازک قۉلینی اوزهتدی. کفینینگ قۉلیمگه تېگیشیدن قلبیمده غلطی تویغو اویغاندی؛ بو حسیات شاعر خیالیده الهام اویغاتگووچی شعري فکرنی اېسلتدی. سلمینینگ کېلیشی بیلن قۉناقخانهده قندهی۔دیر الهي روح پیدا بۉلگندهی جیمگینه اۉتیرردیک. خودّی شونی حس قیلگندهی، قیز تبسم بیلن مېنگه مراجعت قیلدی:
- آتهم سیزنینگ آتهنگیز حقیده کۉپ گپیرردی. اگر سیز هم آتهنگیزدن شوندهی گپلرنی اېشیتگن بۉلسنگیز، دېمک، اوشبو اوچرهشوویمیز ایلک مرته اېمس.
اونینگ گپلری چالنی قووانتیردی و آتهنینگ یوزیده تبسم اۉینهدی.
- طبیعتاً و تربیهسیگه کۉره، سلمی ایدهآلیست - خیالپرست، - دېدی او. - قیزیم همه نرسهنی روحلر عالمیگه چولغنگن حالتده تصور اېتهدی.
فاریس کرمي مېن بیلن شوندهی جۉشیب، شوندهی اعتبار بېریب گپلشدی که، گۉیا مېنده سحرلی دنیانی کشف اېتگندهی اېدی و اۉشه دنیا بیلن خاطرهلر قناتیده اۉز حیاتینینگ بهاریگه قیتگندهی حس قیلردی اۉزینی.
او مېندن نگاه اوزمس، کۉز اۉنگیده یاشلیگینی گودهلنتیرردی؛ مېن بۉلسم اونی کوزهتیب توریب، کېلهجک حقیدهگی آرزولرگه غرق بۉلردیم. اونینگ نگاهی مېنی مېوهلری آسیلیب تورگن کوز درختینی خودّی نازک نهالدېک حمایه قیلهیاتگنگه اۉخشردی. ایلدیزلری یېر قعریگه چوقور باتگن کېکسه درخت اۉز حیاتیده جزیرهمه یازنی و قهرتان قیشنی، وقت بۉرانلرینی سینب کۉرهدی. نازک و نیمجان نهال اېسه فقط بهارنی کۉرگن و اېرتهلبکی اېپکین اېسیشیدن هم قلتیرهب تورهدی.
سلمی اېسه سکوت سقلهگنچه گاه مېنگه، گاه آتهسیگه قرردی. او گۉیا حیات رومانینینگ بیرینچی و سۉنگگی بابینی اۉقياتگنگه اۉخشردی.
کون توگب بارر، اونینگ نفسی میسهزار و باغلرده تۉختب قالر، باتیب بارهیاتگن قویاش لبنان تاغلری چۉقّیلریده آتش بۉسهسیدن ایز قالدیرردی. اویی انه شو تاغ اېتکلریده جایلشگن فاریس کرمي غرایب واقعهلرنی گپیریب بېریشده دوام اېتر، مېن اۉز یاشلیگیم نوالری بیلن اونی یهیرهتیب اۉتیرردیم. سلمی بۉلسه، دېرزه یانیده اۉتیرگنچه غمگین کۉزلری بیلن بیزگه قرر، ایندهمسدن بیزنینگ صحبتیمیزگه قولاق توتردی. افتیدن، او گۉزللیک تاووشسیز و سۉزسیز هم افادهلنهدیگن سماوي نطق انعامیگه صاحب اېکنینی بیلهدیگنگه اۉخشردی. بوندهی اۉلمس نطق انعامی ساکنلیگیده - تینچ کۉل قعرینینگ منگو سکونتیده ایرماقلر قۉشیغی جمعلنگنیدېک، برچه آدملر تاووشی مجسم دیر. گۉزللیک سر بۉلیب، اونی قلبیمیزگینه ایلغهیدی. گۉزللیک حکمیگه بۉیسونیب، قلبیمیز شادلیککه تۉلهدی و کېنگهیهدی، آنگ اېسه حیرتگه توشیب، اونی افادهلشگه سۉز تاپالمهیدی. بو - کۉرووچی حسلری بیلن کۉرینووچی عدالت اۉرتهسیدهگی ذرّهلرنینگ یشیرین آقیمی دیر؛ بو - انساننینگ تشقی قیافهسینی یاریتگووچی مقّدس قلبلرنینگ نورلنیشی دیر: حیات شو طریقه اوروغ قعریدن رنگلرگه و گللر عطریگه بورکنیب پیدا بۉلهدی؛ بو - اېرککلر و عیاللر اۉرتهسیدهگی بیر۔بیرینی توشونه بیلیش دیر. او بیردن پیدا بۉلیب، بویوک اینتیلیشگه تورتکی بېرهدی - محبت دېب اتهلووچی معنوي یقینلیک انه شو. سلمینینگ روحی مېنینگ روحیمگه آچیلدی میکین؟ اونی مېنگه دنیادهگی اېنگ گۉزل قیلیب کۉرستگن شو اېمس میکین؟ یاکه برچهسیگه سبب یاشلیک سرخوشلیگی میکین؟! عادتده سرخوشلیک خیالده موجود بۉلمهگن سیمالر و قیافهلرنی گودهلنتیرهدی. یاخود یاشلیک کۉزلریمنی کۉر قیلدی میکین، سلمی کۉزلرینینگ چقنشینی، لبلرینینگ شیرینلیگینی و قامتینینگ نازکلیگینی تصور اېتدیم. یا بو که اونینگ گۉزللیگی چیندن هم کۉزلریمنی آچیب، سېوگینینگ قووانچی۔یو الملرینی تتیب کۉریشیمگه امکان بېردی می؟ بیلمهیمن. فقط شونی بیلهمن که، مېنی آلدینلری سیره بیلمهگن بیر تویغو قمرهب آلدی، بو - بوتونلهی ینگی تویغو، قلبیمگه روحدهی کیریب کېلدی۔یو، منگولیک باشلنیشی آلدیدن بۉلهدیگن طوفان اوستیدن کۉککه یوکسلدی. خودّی شو نرسه مېنینگ قووانچلریم و بختسیزلیکلریمگه سبب بۉلدی.
سلمی بیلن بیرینچی اوچرهشوویم انه شوندهی بۉلدی. فلک اۉز ارادهسی بیلن کوتیلمهگنده مېنی یاشلیککه خاص بۉلگن شبههلر قوللیگیدن قوتقردی، مېندېک آزاد بیر اۉسمیرنی محبت سَیریگه جلب اېتدی. حالبوکه، محبت بو دنیاده یگانه آزادلیک دیر، زېرا او قلبلرنی نه انسان قانونلری و عرف۔عادتلریگه، نه طبیعت قانونلری و امریگه بۉیسونهدیگن یوکسک چۉقّیلرگه کۉترهدی.
خیرلشرکن، فاریس کرمي صمیمي طرزده دېدی:
- اېندی یۉلنی بیلهسن. بیزنیکیگه کېلیب تور. بو اوینی هم آتهنگ قطاری کۉر، سلمینی اېسه سینگلینگ دېب بیل. شوندهیمس می، قیزیم؟
سلمی، «هه» دېگندېک، باش ایرغهدی. کېین مېنگه خودّی بېگانه یورتده دۉستینی اوچرهتگن بختسیز خارجلیکدهی قرهدی.
فاریس کرمينینگ سۉزی سلمی بیلن مېنی محبت تختیگه یېتکلهگن بیرینچی کوی بۉلدی؛ سماوي مدحیهنینگ مقّدمهسی بۉلدی و سۉنگره قیغولی مرثیهسیگه ایلندی؛ او بیزنینگ قلبلریمیزنی جسارت بیلن تۉلدیرگن کوچ ینگلیغ آلاو و یاروققه یقینلشتیردی؛ او کاسه بۉلیب بیزگه کوثر سوویدن و یاوشننینگ اچّیق شربتیدن توتدی.
قرییه مېن بیلن باققه چیقدی. او بیلن خیرلشرکنمن، یورهگیم شوندهی آرزیقدی که، عادتده، تشنه آدم کۉزهدن سوو ایچهیاتگنده لبلری شوندهی تیترهیدی.
آق النگه
حمل آییده فاریس کرمي اوییده تېز۔تېز بۉلیب، سلمی بیلن کۉریشیب توردیم. بیز عیناً شو باغده، بیر۔بیریمیزگه یوزمه۔یوز اۉتیریب گپلشردیک. مېن اونینگ گۉزللیگیدن ذوقلنردیم، اقتداریگه تحسینلر ایتیب، سسسیز قیغوسیگه قولاق توتر، کۉرینمس قۉللر مېنی شو قیز تامانگه تارتهیاتگنینی حس قیلردیم. او بیلن هر بیر اوچرهشوویمیزده اونینگ قیافهسیده ینگیدن۔ینگی عجایب بېلگیلر کشف اېتردیم، اونینگ روحینینگ ینگی عالي سرینی تاپردیم. سلمی مېنینگ کۉز اۉنگیمده کتابگه ایلنیب بارردی: سطرمه۔سطر کۉز یوگورتیریب، اولرنی یاددن اۉقیردیم، شاشیلیب تینیمسیز تکرارلردیم۔او، آخریگچه سیره یېتیب بارالمسدیم.
خدا قلب گۉزللیگیگه قۉشیب قامت گۉزللیگی بیلن هم یارلقهگن عیال - هم آشکارا، هم جومباق دیر. اونینگ حقیقتی شو عیالگه مهر۔محبت بیلن قرهگن آدمگهگینه آشکارا کۉرینهدی. لېکن اونی سۉز بیلن تعریفلشگه آشیقووچیلرگه تومن ایچره یشیرین دیر.
سلمی کرمينینگ قلبی هم، قامتی هم گۉزل اېدی. سلمینی بیلمهگنلرگه اونی قندهی تعریفلش ممکن؟ اۉلیم قناتلری سایه سالگن قلب بلبل چهچهینی، عطرگل شیویرینی، ایرماق شرقیرهشینی تصور قیله آلهدی می؟ کیشنبند قیلینگن توتقین اېرتهلبکی شباده اېپکینیدن ذوقلنه آلهدی می؟ لېکن سکوت سقلش سۉزلشدن قیینراق اېمس می، اخیر؟ نخاتکه، آرتیق درجهده اعزازلش مېنگه سلمینینگ سیمالریدن بیرینی عادي سۉزلر بیلن توصیفلشنی تقیقلهیدی؟ نخاتکه، او قندهی بۉلسه، مېن شوندهیلیگیچه آلتین سطرلرده تصویرلهی آلمهسم؟ آچ قالگن کیشی صحراده تېنتیرهب یوررکن، اگر فلک اونگه غمخۉرلیک قیلمهسه، قاتگن نانگه هم قناعت قیلهدی.
آپّاق ایپک کۉیلکده، نازک و سروقامت سلمیگه قرهب، خانهگه دېرزهدن آی نوری کیریب کېلدی می، دېب اۉیلهدیم. اونینگ بیر تېکیس آهسته حرکتی اصفهان کویی آهنگینی اېسلتدی. سلمی یومشاق و نفیس تاووشده گپیرردی. قرمزی لبلریدن یېنگیل اوچگن آواز گل یوزیدهگی شبنم سینگری سل هوا اېپکینیدن تیترهب کېتردی. اونینگ یوزی اېسه…. سلمی کرمينینگ چهرهسینی کیم هم تصویرلهی آلردی؟ خاطرجمع، غمگین چهرهنی، رنگپرلیکنینگ تینیق پردهسی آرتیگه یشیرینگندېک، عینِ پیتده آچیق تورگن چهرهنی قندهی سۉزلر بیلن تصویرلب بۉلهدی؟ اونینگ قلب سرلرینی بیرن۔کېتین آشکار قیلهیاتگن بېلگیلرینی توصیفلشگه، اونگه قرهب تورگن کیمسهگه بو دنیا بیلن بیر قطارده باشقه دنیا هم بارلیگینی اېسلهتیشگه تیل قنی!
سلمینینگ جمالی آدملر تامانیدن گۉزللیک اوچون بېلگیلنگن قانونلرگه جواب بېرمسدی. تۉغریراغی، سلمی غلطی اېدی. شیرین آرزو و خیالات سینگری، انیقلش و اۉلچشگه سیغمهیدیگن الهي تفکر کبی، رسّام مویقلمی اوچون بېتکرار، هیکلتراش قلمتراشی اوچون گودهلنتیریب بۉلمهیدیگن قیافه مثالِ غیرِعادي اېدی. سلمینینگ گۉزللیگی طلارنگ ساچلریدهگینه اېمس، بلکه اونی قمرهب آلگن معصومهلیک شوکتیده، شهلا کۉزلریده اېمس، بلکه اولردن یاغیلهیاتگن نورده، قرمزی لبلریده اېمس، اولرگه خاص شیرینلیکده، آق تاماغی و بۉینیده اېمس، بلکه باشینی سل اېنگشتیریب توریشیده اېدی. سلمی بوتون وجودیدهگی متناسبلیک تکاملی بیلنگینه گۉزل اېمسدی، بلکه عاليهمت عقل۔ادراکی بیلن صاحبجمال اېدی. اونینگ عاليجناب روحی آق النگه مثالی یېر بیلن چېکسیزلیک اۉرتهسیده پرواز قیلردی. سلمینینگ گۉزللیگی نیمهسی بیلن۔دیر اولوغوار داستانلر، اۉلمس تصویرلر و کویلر یرهتگن دهالرگه یقین دیر. بویوک دهالرنینگ قسمتی اېسه بختسیزلیک دیر. زېرا، اولرنینگ روحلری هر قنچه یوکسلمهسین، اولرگه لباس بۉلیب خدمت قیلووچی کۉزیاشلری دیر.
سلمی کمگپ اېدی، تېز۔تېز اۉیگه تالردی. لېکن اونینگ سکوت سقلشی هم موسیقهگه اۉخشب، صحبتداشینی آلیس۔آلیس آرزولر دنیاسیگه آلیب کېتردی. انه شو آلیس آرزولر دنیاسیده قولاققه اونینگ یورهک اوریشی اېشیتیلر، کۉزگه تفکر و تویغولر سیماسی چلینردی.
سلمینینگ فعل۔اطوارینی یارقینراق اجرهتیب کۉرستهدیگن بېلگیلریدن بیری اونینگ الم تۉله چوقور قیغو۔حسرتی اېدی. گۉیا بو قیغونی او قندهی۔دیر پرده مثال اۉزیگه تشلب آلگن، گللب تورگن درختنینگ تانگگی تومندهگی عکسی سینگری اونینگ قلبی انه شو پردهگه اۉتگندهی اېدی. عیناً قیغو قلبلریمیزنی یقینلیک رشتهلری بیلن باغلهدی. بیزنینگ هر بیریمیز ایکّینچیمیزنینگ یوزده اونینگ یورهگی نیمهنی حس قیلهیاتگنینی کۉریب تورردیک، اۉز کۉکسیمیزده اونینگ تاووشینینگ یشیرین عکس۔صداسینی اېشیتردیک، گۉیا خدا بیزلرنی بیر۔بیریمیزنینگ یرمیمیز قیلیب یرهتگن اېدی۔یو، فقط بیرلشیبگینه معصوملیک و صافلیک بیلن بیرگهلیکده بیر بوتونلیکنی حاصل قیلردیک، اجرهلیشگنده اېسه هر بیریمیز قلبیمیزده آغریقلی یۉقاتیشنی حس اېتردیک.
قیغو و حسرتدن عذاب چېکهیاتگن قلب خودّی شوندهی درد بیلن قیینهلهیاتگن و اونینگ حس۔تویغولریگه شریک بۉلگن باشقه قلب ایله توتشگنده یورتیدن اوزاقلرده دهیدیب یورگن درویش اۉزیگه اۉخشش قووغیندی برادرینی اوچرهتگنیگه قووانگنی سینگری یېنگیل تارتهدی. اگر یورهکلر قیغو عذابلری طفیلی یقینلهشیشگن بۉلسه، قووانچ حشمتی و دبدبه اولرنی اجرهته آلمهیدی. غم۔حسرت رشتهلری قلبلرنی بخت۔سعادت و قووانچ رشتهلریدن کۉره محکمراق باغلهیدی. کۉزیاشلری بیلن یوویلگن محبت - صاف، گۉزل و ابدي دیر.
بۉران
بیر نېچه کوندن کېین فاریس کرمي مېنی کېچلیک طعامگه تکلیف قیلدی. مېن اونینگ حضوریگه اۉشه سماوي نصیبهگه قلبدن ساغینچ بیلن باردیم. بو نصیبهنی سلمینینگ قۉلیگه سما توتقزگن اېدی؛ بیز قلبیمیز بیلن تتییدیگن شو سماوي نصیبهگه بارگن سری کۉپراق احتیاج سېزهمیز؛ بو سحرلی نان۔نصیبهنینگ مزهسیدن امروالقیس، ایتاليهلیک دانته، یونانستانلیک سافو هم تتیب کۉریشگن اېدی. شو طعم اولرنینگ ایچینی یاندیریب، یورهکلرینی اېریتگن اېدی. زېرا ناننینگ خمیرینی قارگنده خدالر اونگه بۉسهلر لذتینی و آرزولر المینی قۉشیب، هوشیار، تأثیرچن قلبلر قووانچی و عذابی اوچون تیارلشگندی.
سلمی باغده اېدی. او باغنینگ بیر بورچگیده یاغاچ کرسیده اۉتیرر، باشی بیلن درخت تنهسیگه سوینگن اېدی. آپّاق کيینیب آلگن سلمی شو جایلرنی قۉریقلهیاتگن افسانوي فرشتهگه اۉخشردی. اونگه قرهب تیتراق تویغو بیلن باررکنمن، مقّدس آلاوگه یقینلشهیاتگن سحرگردهی حس قیلردیم اۉزیمنی. حتا اونینگ یانیگه اۉتیرگنیمده هم بیر آغیز سۉز ایته آلمهدیم، تیلیم تنگلهییمگه یاپیشگندهی، لبلریم تاش قاتگندهی اېدی. مېن سکوت سقلردیم، زېرا چوقور و چېکسیز حسلر سۉزگه اېرک بېرگنده، اۉز کوچینینگ ذرّهلرینی یۉق اېتهدیلر. لېکن مېن شونی سېزدیم که، سلمی سکوتده قلبیم دعوتیگه اعتبار بېریب، مېنینگ کۉزلریمده اۉز قلبینینگ تیتراق انعکاسینی کۉرهیاتیر.
تېز آرهده اویدن فاریس کرمي چیقیب، بیزلرگه قرهب یۉنلدی. عادتدهگیدېک، مېن بیلن سېوینچ۔له سلاملشدی۔ده، قۉلینی اوزهتدی. بو بیلن او مېن بیلن قیزینینگ روحیمیزنی باغلب تورگن سرگه فاتحه بېرگندهی بۉلدی.
- خوش کېلیبسن، اۉغلیم، اویگه مرحمت، - دېدی او جیلمهییب. - دسترخوان بیزگه منتظر.
بیز اۉرنیمیزدن توریب، اونگه اېرگشدیک. سلمی ضمناً مېنگه قرهب قۉیدی. اونینگ بو قرهشیده نازک بیر نزاکت بار اېدی. گۉیا «اۉغلیم» دېگن سۉز اونینگ قلبیده شیرین حسیات اویغاتگندی. آنهنینگ قۉلی گودکنینگ نازک بدنینی سیلهگندېک، سلمینینگ مهرینی مېنگه قرهتگندی.
طعاملنرکنمیز، تنسیق طعاملردن حضور قیلردیک، کۉپدن بېری اسرهب قۉییلگن شرابدن تتیب کۉرردیک. قلبلریمیز اېسه بیز بیلمهگن حالده آلیس دنیالرده اوچیب یورر، کېلهجک حقیده آرزو قیلیب، اونینگ قۉرقوو و دهشتلریگه تیارلنردی. فکر۔اۉیلری بیلن بیر۔بیرلریگه اصلا اۉخشهمهیدیگن اوچاولان، اصلیده ایچ۔ایچیدن اۉزارا سېوگی رضالیگی بیلن باغلیق، اوچ آچیق قلب صاحبی، اوچ ضعیف و بېگناه، حسیاتگه بای و تجربهسی کم انسان - کۉنگیل باغلریده یوز بېرگن فاجعه قهرمانلری انه شوندهی اېدیلر. اۉز قیزینی جاندن سېوگووچی عالیجناب آته اونی فقط بختلی قیلیش آرزوسیده اېدی. کېلهجگیگه ایشانمهگن ییگیرمه یاشلی قیز اۉزینی بخت کوتهیپتی می یاکه قیغو دېب فال آچیب اۉتیرردی. قلبی بېآرام یاش آرزومند، حلی حیاتنینگ نه گلابینی، نه آغوسینی تتیب کۉرمهگن ییگیت اېسه عشق و محبت آسمانیده پروازگه تیارلنیب، قنات قاقماقده، لېکن عاجزلیگیدن یېردن کۉتریلیشگه کوچی یېتمهیدی. شهر چېتیده آقشام سکوتیگه بورکنگن اویده تۉکین دسترخوان اطرافیده اۉتیرگن حلیگی اوچاولان انه شوندهی آدملر اېدی. اولرنینگ هر اوچهلهسی هم مزهلی طعاملردن تناول قیلیب، شرابدن نۉش اېتردیلر، لېکن تقدیر اولر اوچون غم۔اندوه و عذاب۔عقوبت تیارلب قۉیگنینی بیلیشمسدی.
اېشیک آچیلیب، خانهگه آقساچ کیریب کېلگنیده بیز حلی طعاملنردیک.
آقساچ فاریس کرميگه مراجعت قیلیب:
- جناب، تشقریده بیر کیشی سیزنی سۉرهیپتی، - دېدی.
- کیم اېکن؟ - سۉرهدی قرییه.
- ارخیاېپیسکوپنینگ قرالیگه اۉخشهیدی، تقصیر.
فاریس کرمي سیناو نظری بیلن قیزیگه قرهدی. پیغمبر بیرار اشاره کوتهیاتگنده آسمانگه شوندهی قرهیدی.
کېین:
- میلی، کیرسین، - دېدی.
آقساچ کۉرینیشی دبدبهلی، کییمیگه زر جییَک تیکیلگن، مویلاوینینگ اوچلری تېپهگه بورهلگن کیشینی باشلب کیردی. او تعظیم بجا کېلتیردی و فاریس کرميگه مراجعت قیلدی:
- حضرتِ عاليلری مهم ایشلر حقیده گپلشیب آلیش اوچون تشریف بیلن احترام کۉرستیشینگیزنی سۉرهیدیلر. سیزنی آلیب کېتیش اوچون شخصي ایزواشینی یوباردیلر.
قرییه اۉرنیدن توردی. اونینگ رنگی اۉزگرگندی. یوزیدهگی تبسم اۉرنینی تشویش قاپلهگندی.
- امید قیلهمن که، قیتیب کېلگچ، سېنی شو یېرده کۉرهمن، - دېدی او مېنگه قرهب. - سلمیگه یخشی صحبتداش بۉلهسن و عجایب هنگامهلرینگ بیلن اونی زېریکتیرمهی اۉتیرهسن، دېب اۉیلهیمن. شوندهی می، سلمی؟ - دېدی او قیزیگه، جیلمهییب.
سلمی باش اېگدی. یاناقلری قیزریب کېتگندی. اونینگ آوازی نَی تاووشیدهی میین جرنگلهدی:
- مهماننی زېریکتیرمسلیککه حرکت قیلهمن، آته.
قرییه ارخیاېپیسکوپ قرالی کوزهتوویده تشقری چیقدی. ایزواش کۉزدن غایب بۉلگونچه سلمی دېرزه آلدیده توردی. آت تویاقلرینینگ دۉپیری تینگندن کېین او یانیمدهگی یشیل بخمل قاپلنگن آرامکرسیگه اۉتیردی. آپّاق کۉیلگیده او اېرتهلبکی شبادهده سل اېنگشیب تورگن نیلوفرنی اېسلهتردی.
فلک سلمی بیلن کیمسهسیز اویده قالیشیمیزنی اختیار اېتدی. شو طریقه سکوتگه چۉمگن درختلر قورشاویدهگی اویده، گۉزللیک، باکرهلیک و محبت شرفهلری دهیدیب یورگن گۉشهده ایکّلهمیز قالدیک.
انچه وقتگچه ایندهمهی اۉتیردیک. اېسنکیرهگن بیر حالتده، کیم آلدین گپیررکن دېب بیر۔بیریمیزنی پایلهدیک. لېکن سېویلگن قلبلرنی فقط گپیریلسهگینه توشونیش ممکن می؟ نیمه، فقط تیلدن اوچگن تاووشلر، لبدن کۉچگن عبارهلر قلبلر و آنگلرنی یقینلشتیرهدی می؟ نیمه، تاووشلر حرکتی و تاووشلر جرنگیدن پیدا بۉلووچی سۉزدن کۉره عالي و صاف نرسه یۉق می؟ نخاتکه، سکوت سقلهگنده یورهکلر شیویرلهمسه، نور ترهتهیاتگن قلبلر توتشمهسه؟ اخیر، بیزنی اۉز۔اۉزیمیزدن اجرهتهیاتگن نرسه جیمجیتلیک اېمس می و بیز چېکسیز روحنینگ بېپایان بۉشلیقلریده پرواز قیلیب، فرشتهلرگه یقینلشمهیمیز می همده بدنلریمیز تار زندانلردن افضل بۉلمهگن دنیانینگ بار۔یۉغی آلیس قووغین مسکنی اېکنینی حس قیلمهیدی می؟
سلمی مېنگه شوندهی قرهدی که، اونینگ کیپریکلری قلب سرلرینی آشکار قیلدی.
- باققه چیقهیلیک، - دېدی او سرلی خاطرجمعلیک بیلن. - درختلر آرهسیده اۉتیرهمیز. هدېمهی تاغلر چۉقّیسی اوزره آی کۉرینهدی…
- آی کۉتریلیب، باغنی یاریتگونگه قدر شو یېرده کوتگنیمیز یخشی اېمس می، سلمی؟ - سۉرهدیم مېن. – حاضر قارانغیلیک درختلر همده گللرنی یشیریب توریبدی و بیز هیچ نرسهنی کۉرمهیمیز.
- درختلر و گللرنی کۉزدن یشیرهیاتگن ظلمت محبتنی یشیریشگه قادر اېمس، - دېدی سلمی.
سلمی بو عبارهنی دېرزهگه اۉگیریلگن حالده جوده غلطی افاده قیلدی. مېن سکوت سقلهگنچه اېشیتگنیم عباره حقیده اۉیلر، ایتیلگن سۉزلر معناسینی توشونیشگه، افادهسینینگ اصل ماهیتینی انگلشگه اورینر اېدیم. سلمینینگ کۉزلری ینه مېنگه قدهلدی، گۉیا افسوسلنیب، اۉزینینگ سحرلی نگاهینینگ کوچی بیلن مېنی اۉز اعترافینی اونوتیشگه مجبور قیلماقچیدهی بۉلدی. لېکن کۉزلرینینگ جادوسی مېنگه شوندهی تأثیر اۉتکزه آلمهدی - سلمینینگ سۉزلری کۉکسیمدن ینهده چوقورراق جای آلدی و عمریم آخریگچه قلبیمده یشب، تویغولریمنی هیجانگه سالیب اۉتدی.
بو دنیاده موجود بۉلگن برچه اولوغوار و گۉزل نرسهلر یگانه فکردن یاکه انسان ایچیدهگی یگانه حسیاتدن توغیلگن. اۉتمیشنینگ حلی۔هنوزگچه معلوم بۉلگن برچه کشفیاتلری اېرکک آنگیده سرلی فکر یاکه عیال کۉکسیده نفیس تویغو صفتیده پیدا بۉلیشیدن آلدین هم موجود اېدیلر. برچه بویوک انقلابلر - قانلر دریا بۉلیب آققن پیتلر و آزادلیککه معبودهگه سیغینگندهی سیغینیلگن زمانلر – مینگلب کیشیلر آرهسیده ادهشیب یورگن بیرگینه آدمنینگ آنگیدهگی دربدر خیالي تفکر اېدی. تخت و تاجلرنی قولهتیب، سلطنتلرنی پرچهلهگن بوزغونچیلیک اوروشلری یالغیز آدمنیگینه یشیرین تشویشگه سالگن غایه اېدی. انسانیت حیاتینی توبدن اۉزگرتیرگن یوکسک تعلیماتلر اطرافیدهگی فقرالردن اجرهلیب تورگن یکّه۔یالغیز کیشینینگ شعري آرزوسی اېدی. بیرگینه فکر احراملرنی تیکلهدی، بیرگینه تویغو ترویهنی یکسان قیلدی، بیتّهگینه غایه اسلامگه شان۔شهرت کېلتیردی، بیرگینه سۉز اسکندريه کتبخانهسینی کویدیریب کول قیلدی.
بیر فکر تون سکوتیده انساننی حرکتگه کېلتیرهدی و اونی شان۔شهرتگه بورکهیدی یاکه تېلبهگه ایلنتیرهدی. عیال کۉزلرینینگ بیر آنلیک نگاهی اېرککنی بختیار یاکه بختسیز قیلهدی. حکمدارنینگ آغزیدن چیققن بیرگینه سۉز باینی خانهویران قیلیب، کمبغلنی بدولتگه ایلنتیریشی ممکن. اۉشه ساکن کېچهده سلمی کرمينینگ لبلریدن اوچگن بیرگینه عبارهدن مېن داودیرهب، قوتورگن دېنگیز تۉلقینلری بیلن آسمان آرهلیغیدهگی سرسان کېمه مثالی اۉتمیش و کېلهجک اۉرتهسیدهگی چارراههده ادهشیب قالدیم. تۉله معناگه اېگه بیرگینه عباره مېنی یاشلیک و یالغیزلیکنینگ غفلت اویقوسیدن اویغاتیب، حیات و اۉلیم حکمران بۉلگن محبت صحنهسیگه آلیب کېلدی.
بیز چارباغ یۉلگیگه چیقدیک. شبادهنینگ یېنگیل اېپکینلری یوزیمیزنی سیلب اۉتدی، آیاقلریمیز آستیده گللر و میسهلر میین شیویرلهدی. یاسمن بتهسیگه یېتیب بارگچ، ایندهمهی سۉریگه اۉتیردیک. اوخلهیاتگن طبیعت اۉز نفسی بیلن بیزنی اۉرهب آلدی. بوتون بارلیق بیزنینگ نفس آلیشیمیزگه قولاق سالهیاتگندېک اېدی.
انه، سننا تاغی اوزره آی کۉتریلدی، تېپهلیکلر و ساحلنی نورگه تۉلدیردی. وادي یانبغریده، خودّی بۉشلیقدن اۉسیب چیققندهی، قیشلاق پیدا بۉلدی. کوموشرنگ نور آستیده بوتون لبنان ییگیت مثالی گودهلندی.
لبنان غرب شاعرلری اوچون داوود، سلیمان پیغمبرلر بیلن بیرگه یۉقالیب کېتگن افسانوي مملکت، آدم و حوا قوویب چیقریلگن جنت دیر. اولر اوچون لبنان بو تاغلی اۉلکهنینگ نامی اېمس، بلکه بیر مجاز دیر، قلبده اسرهلهیاتگن تویغونی کۉرستووچی، سېر وقار چنارلر، مس و مرمر منارهلر، واديلریده اۉتلب یورهدیگن آهولر پادهسینی اېسلهتووچی رمز دیر. مېنگه اېسه اۉشه آقشام لبنان خیالي آرزو بۉلیب کۉریندی.
یوزیگه توشیب تورگن آی شعلهسیده گۉزللیک و محبت الاههسی استرتهنی قدرلاوچی اوسته قۉلی بیلن یرهتیلگن مرمر هیکلگه اۉخشب کېتگن سلمی مېنگه مراجعت قیلدی:
- نېگه جیمسن؟ اۉز حیاتینگ حقیده گپیریب بېرسنگ۔چی…
مېن اونینگ پارلب تورگن کۉزلریگه قرهب، تۉستدن تیلگه کیرگن ساقاودېک گپ باشلهدیم:
- مېن جیم توریبمن می؟ شو یېردهلیگیمیزدن بېری سېنگه گپیرهیپمن - اویدن چیققنیمیزدن باشلب سېن بیلن گپلشهیپمن! گللر شیویری۔یو، سکوت کویینی ایلغب تورگن شو سېنینگ نازکطبع قلبینگ روحیم ییغیسینی و یورهگیم اینگرهشینی اېشیتالمهدی می؟
قیز قۉللری بیلن یوزینی بېرکیتیب، لۉنده۔لۉنده ایتدی:
- مېن سېنی اېشیتدیم… هه، اېشیتدیم… تون قعریدن چیقووچی هَیقیریقنی هم، کون یورهگیده پیدا بۉلووچی گولدوراسنی هم اېشیتدیم…
مېن اونگه درحال جواب قیتردیم. اۉزیمنی بوتونلهی اونوتیب، کیملیگیمنی و قهیېردن اېکنلیگیمنی اېسدن چیقریب، سلمیدن باشقه هیچ نرسهنی اۉیلهمهی، فقط اونینگ یقینلیگینی حس قیلیب، دېدیم:
- مېن هم سېنی اېشیتدیم… ذرّهلری بیلن سمانی حرکتگه کېلتیرهیاتگن و زمیننی لرزهگه سالهیاتگن اولوغوار، جان آلووچی و جان بېرووچی آهنگلرنی اېشیتدیم!
سلمی کۉزلرینی یومدی و اونینگ قرمزی لبلریده غمگین تبسم پیدا بۉلدی.
- اېندی مېن بیلهمن، - شیویرلهدی سلمی، - شوندهی نرسه بار که، او آسماندن بلندراق، دېنگیزدن چوقورراق. او شوندهی نرسه که، حیاتدن، اۉلیمدن و وقتدن کوچلیراق دیر. مېن کېچه بیلمهگن نرسهمنی اېندی بیلهمن، بو حقده آرزو هم قیلالمسدیم…
شو دقیقهدن باشلب سلمی مېن اوچون دۉستدن عزیزراق، سینگلیمدن یقینراق، سېوگیلیمدن قیمتلیراق بۉلیب قالدی. او آنگگه اینتیلگووچی عالي تفکر، یورهکنی قمراوچی نازک تویغو، گۉزل آرزو - قلبیمنینگ اجرهلمس یۉلداشیگه ایلندی.
محبت - اوزاق دوام اېتگن اۉزارا علاقهلر و مستحکم باغلنیب قالگنلیکنینگ مېوهسی دېب حسابلاوچیلر نادان دیرلر. چینهکم سېوگی - روحي عهد۔پیمان فرزندی؛ بیر توغیلمهگن سېوگی هیچ قچان توغیلمهیدی.
سلمی باشینی کۉتریب، نگاهینی آلیس افققه قدهدی، چېکسیز بۉشلیق اوزره سننا تاغی کۉرینیب تورردی.
- کېچه سېن مېنگه اکه اېدینگ، - دېدی او، - و مېن بېپروا آتهمگه اېرگشیب حضورینگگه کېلردیم. اېندی یخشی بیلهمن: شوندهی تویغو بار که، دۉستلیک رشتهسیدن مستحکمراق و تېرنراق دیر. مېن اولر اوستیدن حکمران اېمسمن. اولر کوچلی، هیجانگه سالووچی و قۉرقینچلی دیر، منه شو نرسه قلبیمگه قووانچ بغیشلهیدی و غم بیلن تۉلدیرهدی.
- بیزنی قۉرقیتیب، یورهکلریمیزنی تیتراققه سالووچی شو تویغو اېمس می، - خطاب قیلدیم مېن. - خودّی شو تویغو آینینگ یېر تېورهگیده، یېرنینگ قویاش اطرافیده، قویاش و گلاکتیکهلرنینگ تنگری اطرافیده حرکتینی باشقرهیاتگن قدرتلی کوچنینگ بیر قسمی اېمس می؟
سلمی برماقلری بیلن ساچیمنی ترهب قۉیدی؛ اونینگ قووانچدن یاریشیب کېتگن کۉزلریده خودّی نرگس یپراغیدهگی شودرینگگه اۉخشب یاش یلتیرردی.
- بیزنینگ باشیمیزگه توشگن بو واقعهگه کیم هم ایشانردی؟ - شیویرلهدی سلمی. - قویاش باتیشی بیلن آی چیقیشی آرهلیغیده بیز حقیقتنی شبههدن اجرهتووچی تۉسیقلر و غاولرنی آشیب اۉتگنیمیزنی کیم توشونهدی؟ بیرینچی اوچرهشگنیمیز حمل آیی - بیزلرنی حیاتنینگ مقّدسلر مقّدسیگه آلیب کېلگنیگه کیم ایشانهدی؟
قیز اېگیلگن باشیمنی میین سیلهدی. مېن اونینگ نازککینه قۉلینی دفنه چنبریگه هم، شاه تاجیگه هم المشتیرمسدیم.
- بونگه هیچ کیم ایشانمهیدی، - دېدیم. - محبت - ییل فصلی یاردمیسیز آچیلهدیگن یگانه گل اېکنینی آدملر بیلیشمهیدی. لېکن ایلک بار اوچرهشوویمیز حملده یوز بېرگن میدی؟ اخیر حیاتنینگ اېنگ مقّدس سرلی عالمیگه اېندی قدم قۉیدیک می؟ انسان حیاتی آنه قارنیده باشلنمهیدی و مزارده توگهمهیدی. توغیلیشیمیز بیزلرنی کونلر و تونلر توتقونلریگه ایلنتیریشیدن آلدینراق تنگری قۉلی ایکّلهمیزنی بیرلشتیرگن اېدی!
آی نوری و یولدوزلر یاغدوسی بیلن یاریتیلگن چېکسیز بۉشلیقده محبت۔له یۉغریلگن و رضالیک بیلن بیرلشگن کۉپلب قلبلر بار…
سلمی برماقلرینی ساچلریم تالهسیدن استه بۉشتدی و قندهی۔دیر اوچقونلر چقنهگندېک بۉلدی. سۉنگگی شباده اولرنی ایلیب، اوچیریب کېتدی. مېن اونینگ قۉللریدن اوشلهدیم۔ده، محرابنی اۉپیب، فاتحه آلیش اوچون تلپینهیاتگن فدایی تقواداردېک، ایسّیق لبلریگه لبیمنی باسیب، اوزاق بۉسه آلدیم.
شو طریقه آرهدن بیر ساعت اۉتدی. اونینگ هر بیر دقیقهسی محبت و احتراس ییلیگه تېنگ بۉلگنیدېک تویولدی مېنگه. بیز ایکّی کبوتردهی آی شعلهسی یاریتیب تورگن، دال۔درختلر و میسهلر بیلن قاپلنگن تون سکوتیده اۉتیرگندیک. و خودّی شو محل، انسان شیرین محبت آغوشیدن باشقه دنیادهگی بار نرسهنی اونوتیشگه تیار تورگن پیتده تویاق تاووشلری اېشیتیلدی و شدّت بیلن یقینلشیب کېله باشلهدی. اۉزیمیزنی اونوتگن عجایب دملریمیز بوزیلدی - هوشیمیز جاییگه کېلدی، شیرین اویقودن اویغانگهندېک، خیاللر دنیاسیدن یېرگه توشیب، سراسیمه و هلاکت اۉرتهسیدهگی چارراههده قاتیب قالدیک.
قرییه ارخیاېپیسکوپ حضوریدن قیتیب کېلردی. بیز باغنی ترک اېتیب، اونگه پېشواز چیقدیک. ایزواش دروازه آلدیده تۉختهدی، اوندن فاریس کرمي توشدی. او باشینی اېگگنیچه استه قدم تشلب، آغیر یوکدن زۉرغه یورهیاتگندهی، سلمیگه یقینلشدی. اونی یېلکهلریدن قوچیب، یوزیگه شوندهی غمگین باقدی که، گۉیا قیزینینگ سیماسینی سۉنگگی بار کۉرهیاتگندهی اېدی. اونینگ اجیندار یاناقلریگه کۉزیاشلری آقیب توشردی.
- تېز آرهده، قیزیم، جوده تېز کونده، - دېدی او اۉلیمگه حکم اېتیلگن کیشی آوازیده، - سېن آتهنگ اویینی ترک اېتهسن. باشقه اېرکک بغری اوچون آتهنگ بغرینی ترک اېتهسن. باغیمیز قدم تاووشلرینگنی ساغینهدی، آتهنگ سېنگه بېگانه بۉلیب قالهدی. تقدیر تقاضاسی شوندهی اېکن، بالهم، تنگری سېنی یارلهقهسین و اۉز پناهیده اسرهسین!
بو سۉزلرنی اېشیتیب، سلمینینگ یوزی قوو آقردی. گۉیا اۉلیم ارواحیگه دوچ کېلگندهی، نگاهی قاتیب قالدی. لبلریدن اینگراق آتیلیب چیقدی، تنهسی عذاب بیلن تیترهدی؛ سۉنگ آوچی اۉقیدن یرهلنگن قوشدهی یېرگه قولب توشدی و تیپیرچیلهی باشلهدی.
- نیمه دېدینگیز؟ - خطاب قیلدی قیز چوقور الم بیلن. - بو نیمه دېگنینگیز؟ مېن قیاققه کېتیشیم کېرهک؟
قیز آتهسیگه شوندهی تیکیلدی که، گۉیا شو نگاهی بیلن اۉز کۉکسیده یشیرینیب یاتگن سرلر پردهسینی آچیب تشلهماقچی اېدی…
- مېن توشونهمن، - دېیه اینگرهدی سلمی. - همهسینی توشونهمن… ارخیاېپیسکوپ سیزنینگ سېوگینگیزدن قناتلری قیریلگن قوشلر اوچون قفس تۉقییدی… سیز شونگه راضی بۉلدینگیز می، آته؟
چال قیزیگه نیمه دېییشینی بیلالمهی قالدی. جواب اۉرنیگه چوقور خۉرسیندی؛ یوزی عذابدن بوجمهییب کېتدی. اولر باغده مېنی یالغیز قالدیریب کېتیشدی. شونده تنهمگه توشگن غُلغُله بۉران کوزگی یپراقلرنی اۉینهگندهی، حسلریمنی اۉینهی باشلهدی.
مېن خیرلشیشیم کېرهک اېدی و سلمی همده اونینگ آتهسی آرقهسیدن اېرگشدیم. خیرهپشّه بۉلیب کۉرینمسلیک اوچون اوی صاحبینینگ قۉلینی قیسدیم، سووگه چۉکهیاتگن یولدوزگه تېرمولگندېک سلمیگه بیر تیکیلدیم۔ده، چیقیب کېتدیم. مېن باغ دروازهسیگه یېتگنیمده، قرییه آرتیمدن چقیریب قالدی. او شاشیلیب کېلردی. آرقهگه قیتدیم. فاریس کرمي قۉلیمنی کفیگه آلدی.
- کېچیر مېنی، اۉغلیم، - دېدی او آوازی تیترهب. - مېنینگ عیبیم طفیلی بو آقشام سېن اوچون کۉزیاشلری بیلن توگهدی. لېکن بیز ینه اوچرهشهمیز، شوندهی اېمس می؟ اخیر، اضطرابدن کۉنگلی غش چالدن بۉلک هیچ کیم قالمهیدیگن بو اویگه تېز۔تېز کېلیب تورمهیسن می؟ گللهیاتگن یاشلیک سۉنیب بارهیاتگن کېکسهلیکدن قووانمهیدی - تانگ شام بیلن اوچرهشیشگه شاشیلمهیدی. لېکن هر بیر تشریفینگ آتهنگ بیلن دۉستلیکده اۉتگن یاشلیک کونلریمگه قیترهدی. سلمی مېن - قری چالنی یالغیز قالدیریب کېتهیاتگن بۉم۔بۉش اویده سېنی نخاتکه باشقه کۉرمهسم؟
سۉنگگی سۉزلرینی او پیچیرلب ایتدی. مېن خیرلشه توریب اېنگشدیم، قۉلیمگه بیر نېچه تامچی کۉزیاشی تامدی. ایچ۔ایچیمدن بیر سېسکنیب توشدیم - چالگه فرزندلیک مهریم تاولندی، کۉکسیمده نازک و غمگین تویغو جۉش اوردی، نیمه۔دیر نفسیمنی بۉغیب، یورهگیمگه آغریق سنچیلدی. باشیمنی کۉترگنیمده کۉزیمدهگی یاشنی کۉریب، همدردلیک بیلدیرگندهی اېنگشیب پېشانهمدن اۉپدی. اونینگ لبلری تیترر اېدی.
- خیرلی تون… خیرلی تون، اۉغلیم! - دېدی او و اوییگه یۉنلدی.
یاشلیکنینگ ییغیسی - یورهکنی تۉلدیرگن آرتیقچه رطوبت دیر. قریلیک کۉز یاشلری اېسه حیاتنینگ قباقلر تگیدن آقووچی سۉنگگی تامچیلری، قوّتسیز تنهده ناچار کوچ قالدیقلری دیر. یاشلیک کۉزلریدهگی یاشلر عطرگل برگیدهگی شودرینگ تامچیسیگه اۉخشهیدی. کېکسهلیک یاناغیدهگی یاشلر عمر قیشی یقینلشووی بیلن شمال اوچیریب کېتووچی سرغهیگن کوز یپراقلرینی اېسلتهدی.
فاریس کرمي ایچکری کیریب کېتدی، مېن باغدن چیقدیم. سلمینینگ آوازی قولاقلریمدن کېتمس اېدی. اونینگ گۉزللیگی کۉز اۉنگیمدن اریمسدی. آتهسینینگ کۉزیاشلری قۉلیمدن انچهگچه قوریمهدی. مېن او یېردن خودّی آدم اتا جنتدن چیققندهی چیقدیم، لېکن مېن اوچون بوتون دنیانی جنتگه ایلنتیریشی ممکن بۉلگن یورهگیم ماما حواسی یانیمده یۉق اېدی… مېن اۉزیمنی ینگیدن توغیلگندهی حس قیلگن شو کېچهده کۉزلریمگه بیرینچی بار اۉلیم بشرهسی کۉرینیب کېتدی.
قویاش دلهلرگه خودّی انه شوندهی حیات بخش اېتهدی و اولرنی هلاک قیلهدی.
حیات چارراههسی
تون قارانغیسیده انسان یشیرینچه قیلگن همه نرسه کون یاروغیده آشکار بۉلهدی. سکوتده شیویرلب ایتیلگن سۉز آدملر آرهسیده میش۔میشلرگه سبب بۉلهدی.
بوگون بیز قیلینگن ایشنی اویده یشیریشگه هر قنچه اورینمهیلیک، اېرتهگه او کۉچهگه یاییلهدی.
تون شرفهلری شو طریقه ارخیاېپیسکوپ بولاس غالب نیمه اوچون فاریس کرمينی اوییگه چقیرگنینی همهگه اعلان قیلدیلر. بو خبر یېللر قناتیده شهر بۉیلب ترقلدی، مېنینگ قولاقلریمگه هم یېتیب کېلدی.
اۉشه آیدین کېچهده ارخیاېپیسکوپ بولاس غالب قشّاقلر و بېوه۔بېچارهلر حقیده گپلشگنی چقیرگنی یۉق. اصلا اوندهیمس. او شخصي حشمتلی ایزواشینی جیینی منصوربېک غالب اوچون سلمینینگ قۉلینی سۉرهش نیتیده یوبارگن اېدی.
فاریس کرمي بدولت آدم اېدی. اونینگ سلمیدن باشقه میراثخۉری یۉق اېدی. شونینگ اوچون هم بولاس غالب عیناً سلمینی تنلهگندی. نه قیزنینگ گۉزللیگی، نه عالیجناب قلب صاحبهسی اېکنلیگی، بلکه بایلیک، آتهسینینگ افسانوي بدولت اېکنلیگی ارخیاېپیسکوپنینگ شوندهی قرارگه کېلیشیگه سبب بۉلدی. بولاس غالب جیینینینگ کېلهجگی حقیده قیغورردی، چونکه منصوربېک خاتینینینگ بېحد بایلیگی یاردمیده بیروت اعیانلری آرهسیده مناسب اۉرین اېگلّشی ممکن اېدی.
شرقده روحاني درغهلر اۉز عملیگه کۉره فخر۔افتخار و حاکمیت بیلن قناعتلنمهیدیلر، بلکه قرینداش۔اوروغلریگه بیرار یخشیلیک قیلیشگه، قندهی یۉل بیلن بۉلمهسین اولرنی بیرار عملگه میندیریشگه اینتیلهدیلر. اولر اېسه آدملر اوستیدن حکمران بۉلیب آلگچ، زۉرهوانلیک و تالان۔تاراجگه اېرک بېرهدیلر. حرمت۔احترامدن امیر فایدهلنهدی. او اۉلگنیدن کېینگینه بوندهی امتیاز تۉنغیچ اۉغیلگه اۉتهدی. دیني رهنمالرنینگ یخشی نامی و شان۔شهرتینی اولر حلی تیریکلیگیدهیاق اوکهلری و جیینلری سوءاستعمال قیله باشلهیدیلر. نصراني اېپیسکوپی، مسلمین امامی و هندو برهمنی هم بو بارهده سیره بۉش کېلمهیدیلر.
ارخیاېپیسکوپنینگ التماسیگه قرییه چوقور سکوت سقلش و کۉز یاشلری بیلن جواب بېردی. قۉشنی خاندانگه یاکه پادشاه سراییگه کېتگن قیزیدن اَیریلیب قالیش حقیدهگی فکردن کیم دهشتگه توشمهگن، قیغورمهگن دېیسیز؟ طبیعت قانونیگه کۉره اۉز فرزندیدن جدا بۉلگن آنهنینگ اضطرابلرینی بیر تصور قیلیب کۉرینگ۔ه؟ قیزینی اوزهتگن آته۔آنه حس اېتگن تویغو اۉغلینی اویلنتیرگندهگی قووانچ حسّیدن قالیشمهیدی. اۉغیلنی اویلنتیرگنده اویده ینگی انسان پیدا بۉلهدی، قیزنی اوزهتگنده اېسه عایلهدن عزیز جگرگۉشهنگ چیقیب کېتهدی. بو واقعهلر کیشی قلبیده شیرین و اچّیق تویغولر اویغاتیشی طبيعي.
سلمینینگ آتهسی، بریبیر، ارخیاېپیسکوپ ارادهسیگه بۉیسوندی. فاریس کرمي اصلیده بو نکاحگه قرشی بۉلسه۔ده، روحاني کوچ بیلن اونینگ راضیلیگینی آلدی، نکاحگه کۉندیردی. او منصوربېکنی آلدین اوچرهتگن، آدملردن اونینگ آچکۉز، بوزوق و شفقتسیز اېکنی حقیده کۉپ اېشیتگندی.
لېکن سوريهده1 قیسی نصراني اېپیسکوپنینگ گپینی رد اېتیشی ممکن، دینداش برادرلری کۉز اۉنگیده آبروسی بیر پول بۉلمهیدی می اونینگ؟ معنوي حکمدار عزمیگه قرشی باریب، پاک نامینی کیم هم اسرهی آلهدی؟ قرییه بولاس غالب ارادهسیگه بۉیسونمهگنده سلمینینگ شأنیگه داغ توشمس میدی، اونگه قرشی شبهه و اغوالر اوج آلدیریلمس میدی؟ غیبتلر قنچهدن۔قنچه باکره قیزلر نامینی توپراققه بولغهمهدی، دېیسیز؟ اخیر، تاک زنگینینگ یوقاری قسمیدهگی اوزوم باشی تولکی اوچون «پوف سسّیق» اېمس می؟
سلمی کرميگه تقدیر شونی تقاضا اېتدی، بختسیز شرق عیاللری کاروانیده ناچار چۉری مثالی یېتکلب کېتدی. شو طریقه عالیجناب روح محبتنینگ آپّاق قناتلریده، آی شعلهسی و خوشبۉی گللر هیدیدن تۉیینیب اېندی اوچه باشلهگنیده تۉرگه توشیب قالدی.
آتهلرنینگ بایلیگی قریب همه جایده بالهلریگه بختسیزلیک کېلتیرهدی. آتهنینگ محنتی بیلن تۉپلنگن و آنهنینگ تېجمکارلیگی بیلن کۉپهیتیریلگن انبارلر میراثخۉرلر اوچون تار و قارانغی زندانگه ایلنهدی. پول سیماسیدهگی کۉرینیشیگه آدملر تاپینهیاتگن اۉشه بویوک خدا دهشتلی ابلیسگه ایلنیب، دللرگه قیغو، یورهکلرگه هلاکت آلیب کېلهدی. سلمی کرمي کۉپلب اۉز سینگیللریگه اۉخشب آتهلری بایلیگی و کویاولری آچکۉزلیگینینگ قربانیگه ایلندی. اگر فریس کرمي بای بۉلمهگنیده سلمی هم برچهمیزگه اۉخشب آفتاب نورلریدن یهیرهب یشهگن بۉلر اېدی.
کونلر اۉتیب بارر، محبت مېنی ترک اېتمسدی. سېوگی تون بۉیی مېنگه بخت قۉشیغینی کویلر، تانگآترده اویغاتیب، حیات معناسینی و تورموش سرلرینی آچیب بېرردی. یوکسک عشق حسد نیمهلیگینی بیلمهیدی، چونکه او سخاوتلی دیر، تنهگه هم اضطراب یېتکزمهیدی، زېرا قلبنینگ قعریده یشیرینیب یاتهدی. کوچلی احتراس زېریکیش، جانگه تېگیش نیمهلیگینی بیلمهیدی. مستحکم باغلیقلیک معنوي تشنهلیکنی قاندیرهدی.
سحرلی جادولر یېرنی مېن اوچون لذت منبعیگه، حیاتنی اېسه عجایب رویاگه ایلنتیردی. اېرتهلبلری دلهلرنی ایلنیب یوررکنمن، منگولیک رمزی بۉلگن طبیعتنینگ اویغانیشینی کۉردیم. دېنگیز ساحلیده اۉتیرگنیمده تۉلقینلر مېنگه ابدیت قۉشیغینی کویلب بېردیلر. شهر کۉچهلریده سیر اېتهیاتیب، بختلی کیشیلرنی اوچرهتدیم. محنت اهلی چهرهسیده بنیادکارلیک نشیدهسینی حس اېتدیم.
بو کونلر شرفهلردهی اۉتیب، تومن مثال ترقهلیب کېتدیلر. اولردن مېنگه اضطرابلی خاطرهلر قالدی، خلاص. بهارنینگ گۉزللیگینی، طبیعت اویغانیشینی کۉریب اۉرگنگن کۉزلریم اېندی فقط اطرافیمنی قورشب تورگن قهر۔غضبنی سېزماقده؛ تۉلقینلر قۉشیغینی تینگلهگن قولاقلریم فقط دېنگیز قعری اینگراغینی و توبسیزلیک ییغیسینی اېشیتهیاتیر؛ آدملر محنتیدن و تمدن اولوغوارلیگیدن قووانگن قلبیم فقط کمبغللر بختسیزلیگینی و یېتیم۔اېسیرلر چېککن عذابنی حس اېتماقده. محبت آنلری نقدر گۉزل، اۉشه دم آرزولری مونچهلر شیرین؛ قیغو کېچهلری مونچهلر مأیوس و اونینگ دهشتلری نقدر بویوک!
هفتهنینگ آخریده تویغولریم آغوشیده سرخوش بیر حالده سلمی کرمي اوییگه یۉل آلدیم. محبت بیلن صیقل بېریلگن بو کاشانهنینگ تعریفیگه تیل عاجز… دروازهدن اۉتیب، سۉلیم باققه کیرگنیم زمان، قندهی۔دیر کوچ ارادهمنی اۉزیگه بۉیسوندیریب، مېنی اېرتکلر دنیاسیگه باشلهگندهی بۉلدی، اوینینگ آلدیگه بارگنیمدهگینه اۉزیمگه کېلیب، استه قرهدیم.
سلمی یاسمن بتهسینینگ سایهسیدهگی اۉریندیقده، خودّی تنگری ارادهسی بیلن مېن اوچون بختیارلیک و عذاب آنلری باشلنگن اۉشه آقشامدهگیدهی اۉتیرردی. مېن ایندهمسدن اونگه یقین باردیم. پیدا بۉلگنیمدن حیرتلنمهدی هم، افتیدن مېنی کوتهیاتگن اېدی. اونینگ یانیگه اۉتیرگچ، سلمی نگاهینی مېنگه بیر قدهدی۔ده، چوقور خۉرسینیب، اوزاق افققه تیکیلدی. او یېرده اېسه آقشام چۉکیب کېلهیاتگندی…
نهایت، سلمی مېنگه اۉگیریلدی، ساووق، تیترهیاتگن قۉلینی کفیمگه قۉیدی. اونینگ شیویرلب سۉزلشی آچلیکدن سیلّهسی قوریب، گپیرالمهی قالگن آدمنینگ خیریلّشیگه اۉخشردی.
- مېنگه بیر قره، دۉستیم! صبر۔طاقتلی و اعتبارلی بۉل - سېن اېشیتیشگه تشنه بۉلگن برچه نرسهنی یوزیمدن اوقیب آلهسن… مېنگه بیر قره، سېوگیلیم… اعتبار بېر، آغهجان!
اونینگ یوزیدن کۉز اوزمهی، اوزاق تیکیلدیم…
قیزنینگ کېچهگینه کولیب تورگن کۉزلرینی غم قاپلهگندی. آفتاب تبسمیدن قوونهگووچی آق نیلوفر گلبرگلری مثالی آپّاق بدنی سرغهییبدی، امیدسیزلیک پردهسی بیلن قاپلنیبدی. شیرینلیک عطری ترهتووچی لبلری کوز گلیدهی سۉلیبدی. نفیس بۉینی دلینی هیجانگه سالهیاتگن اۉیلر یوکیدن اېگیلیبدی.
مېن کۉردیم - سلمی حیران قالرلی درجهده اۉزگریبدی. لېکن اۉز قیغوسی بیلن او ینهده گۉزللشیبدی. خودّی پغه۔پغه بولوتلر آی تېگرهسینی قورشب، اونگه تغین هم مفتونکارلیک و اولوغوارلیک بخش اېتگندهی. اونینگ سرلری هر قنچه اضطرابلی بۉلمهسین، قلبینی بېزهب تورگن تویغولری یوزیگه لطافت بېریب توریبدی. اگر او گپیرمهسه، اۉی و تویغولرینی یشیرسه، بونچهلیک یاقیملی بۉلالمسدی. سلمی اۉشه آقشام حیات المی و قلب تاتی قاریشیب کېتگن عالي سرخوشلیک اېسه لیما۔لیم کاسهگه اۉخشردی. حلی اۉزی هم بیلمهی توریب، بونی مېن اۉزیمده بیلمسدیم، شفقتسیز اېر ظلمیگه دچار بۉلیش اوچون سېویملی آته اوییدن کېتهدیگن، یاووز قینانه چۉریسیگه ایلنیش اوچون مهربان آنه بغرینی ترک اېتهدیگن شرق عیالینی تجسم اېتردی.
مېن سلمینینگ یوزیدن کۉز اوزمسدیم؛ اونینگ تۉختب۔تۉختب نفس آلهیاتگنینی اېشیتیب اۉتیرر، قلبیده نیمهلر یوز بېرهیاتگنینی توشونیب، او بیلن بیرگه اضطراب چېکردیم. منه، وقت تۉختب قالدی، بارلیق یۉق اېدی گۉیا… مېن فقط اونینگ کتّه۔کتّه آچیلگن کۉزلرینی کۉریب تورردیم، اولر گۉیا قلبیم قعریگه قرهب توریشردی، ساووق، تیتراق قۉللری بیلن مېنی پَیپسلهیاتگنینی حس اېتدیم… بیردن قیز مېنی هوشیمگه کېلتیردی.
- کېلینگ، گپلشیب اۉتیرهیلیک، قدردان دۉستیم، - دېدی سلمی. - حلی بوتون دهشتلری بیلن باشیمگه یاپیریلمهگن کېلهجکنی بیر تصور قیلیب کۉرهیلیک. آتهم حاضر تا سۉنگگی منزل۔مزاریمگچه یانیمده بۉلهدیگن آدم حضوریگه کېتدی. فلکنینگ گردشی بیلن مېنینگ دنیاگه کېلیشیمگه سبب بۉلگن انسان عمریم آخریگچه امریده بۉلهدیگن کیشیم بیلن اوچرهشگنی کېتدی. شهر مرکزیده یاشلیگیمنینگ غمخۉری بۉلگن قرییه بیلن یششیمگه یۉلداش بۉلگووچی ییگیت اوچرهشهدیلر. بوگون آتهم بیلن کویاو تۉی کونینی بېلگیلهیدیلر. اگر بو اوزاق مدت بۉلسه۔ده، کوتیشیمگه آز قالدی. وقت حکمرانلیگی نقدر بویوک! بوندن راپّه۔راسه بیر هفته بورون منه شو یاسمن تگیده محبت مېنینگ قلبیمگه تشریف بویورگندی، روحیمنی یاریتگن اېدی، خودّی اۉشه دمده الهي تقدیر بولاس غالبنینگ اوییده کېلهجگیم حقیدهگی ایلک سۉزنی ایتگن اېدی. آتهم بیلن کویاو تۉییم اوچون گلچنبر تۉقیشگن دمده اېسه، مېن یانیمده سېنی کۉریب توریبمن. حاضر سېنینگ قلبینگ سووگه تشنه قوش مثالی باشیم اوزره چرخ اورماقده. تشنهلیگینی قاندیرهدیگن بولاقنی اېسه دهشتلی اژدرها قۉریقلب یاتیبدی. مونچهلر قارانغی بۉلمهسه بو تون، مونچهلر مبهم دیر اونینگ سرلری!
امیدسیزلیک مېنگه قاره شرفه بۉلیب کۉریندی. او بیزنینگ محبتیمیزنینگ بۉغزیدن آلیب، اونی بېشیگیدهیاق بۉغه باشلهدی.
- محبتیم قوشی اۉشه بولاق تېپهسیده چرخ اورهوېرهدی! - دېیه خطاب قیلدیم مېن. - ایلنهوېرهدی، تاکه حالدن تاییب هلاک بۉلمهگونچه یاکه پرچه۔پرچه قیلینیب، اونینگ تۉیمس جیغیلدانیده یۉق بۉلیب کېتمهگونیچه!
هیجانلنگن قیز سسی تیتراق کوموش تارلر سینگری جرنگلب چیقدی:
- یۉق، دۉستگینم! قۉیینگ، قوشچه یشهیوېرسین. میلی، یریم تونگه قدر بلبل سَیرهیوېرسین. سَیرهیوېرسین، تاکه بهار اۉتیب کېتمهگونچه، دنیا یۉق بۉلیب، منگولیک بوتونلهی توگهمهگونچه. اونینگ قۉشیغینی اۉچیرمه - او مېنگه جان بخش اېتهدی، قنات اوریشینی تۉختتمه - اونینگ سیلکینیشی یورهگیمدن غم۔اندوه تومنینی هَیدهیدی.
- قوشچه تشنهلیک و قۉرقوودن هلاک بۉلیشی ممکن، - دېدیم مېن خۉرسینیب.
- روح تشنهلیگی تۉیینگن جسمدن یوکسک دیر، - شیویرلهدی قیز تیتراق لبلری بیلن. - یورهکدهگی هدیک جسم آرامیدن یېنگیل دیر. مېنگه قولاق سال، سېوگیلیم! مېن ینگی حیات بۉساغهسیده توریبمن. بیراق بو حیات تۉغریسیده هیچ نرسه بیلمهیمن. خودّی کۉرگه اۉخشب، دېوارنی اوشلب یورهمن، چونکه ییقیلیب توشیشدن قۉرقهمن. مېن - چۉریمن: آتهمنینگ بایلیگی مېنی قوللر بازاریگه آلیب کېلدی و مېنی اېرککلردن بیری ساتیب آلدی. مېن اونی سېومهیمن، چونکه اونی بیلمهیمن: سېوگی بیلن بیلمسلیک بیر۔بیریگه ضد دیر. اما مېن سېویشنی اۉرگنهمن، اعتبارلی بۉلهمن و بۉیسونهمن، اونی بختیار قیلیشگه اورینهمن. مېن اونگه عاجزه عیال کوچلی اېرکککه بخش اېتیشی ممکن بۉلگن همه نرسهنی بخش اېتهمن. سېن بۉلسنگ یاشسن، حیاتینگ حلی آلدینده، یۉلینگ کېنگ و روان، گللر تۉشلگن. سېن حیات صحنهسیگه یورهگینگنی قۉلینگده یانهیاتگن مشعلهدهی توتیب کیرهسن. سېنینگ اۉیلشگه و حس قیلیشگه حقّینگ بار، ایستهگن ایشینگنی قیله آلهسن، اۉز نامینگنی حیات کتابیگه یازه آلهسن، چونکه سېن اېرککسن. سېن بختلی بۉلهسن، زېرا، آته قشّاقلیگی سېنی قوللیکدن خلاص اېتهدی. کمبغلنینگ قیزلر ساتیلهدیگن قوللر بازاریده قیلهدیگن ایشی یۉق. عمر یۉلداشینگنی اۉزینگ تنلهیسن، او اویینگگه کیریشدن آلدین یورهگینگده اۉز اۉرنینی تاپهدی، تورموش اۉرتاغینگ بۉلیشدن اوّل خیالینگده سېن بیلن بیرگه بۉلهدی.
سلمی بیر آز تین آلدی.
- بیزنینگ یۉللریمیز منه شو حیات چارراههسیده اجرهلیب کېتر میکین؟ سېنیکی شان۔شهرتگه، مېنیکی اېسه عیال مجبوريتلرینی بجریشگه اېلتر میکین؟ - دېدی هیجان بیلن سلمی. - بیزلر کۉرهیاتگن شیرین توش شو طریقه توگر میکین؟ دېنگیز بۉزتۉرغهی بۉزلشینی یوتر میکین، شمال عطرگل یپراقچهلرینی ساچیب یوبارر میکین، آیاقلر می تۉله قدحنی باسیب ینچر میکین؟ نخاتکه اۉشه آقشام بیزلرگه آی بېهوده نور ساچگن بۉلسه، نخاتکه اۉشه یاسمن کۉلنکهسیده قلبلریمیز بېکارگه اوچرهشگن بۉلسه؟ یاکه بیز یولدوزلر سری اوچیشگه شاشیلدیک میکین و تالیققن قناتلریمیز بیزنی توبسیز جرگه قولتدی میکین؟ یاخود اوخلهیاتگن محبتنی اویغاتیشدی می و او بیزنی اۉز غضبی بیلن جزالهدی می؟ نفس آلیشیمیز تون اېپکینینی هیجانگه سالدی میکین یا؟ بوندن او بۉرانگه ایلنیب، بیزنی کوکون مثالی اوچیریب یوباردی میکین؟ نخاتکه تقیقلنگنیگه قرهمهی، مېوهدن تتیب کۉرگنیمیز اوچون بیزنی جنتدن قوویشهیاتگن بۉلیشسه؟ قۉپاللیک یاکه عیارلیک قیلدیک می - شونینگ اوچون بیزگه دۉزخ خوفی بار می؟.. یۉق! یۉق! بیزنینگ آني اوچرهشوویمیز عصرلردن اولوغوارراق دیر. قلبیمیزنی یاریتگن ضیا ظلمتدن کوچلیراق دیر. حیات بیزنی محو اېتدی، لېکن اۉلیم تیریلتیرهدی!
- عیال یورهگی یاشیگه قرهب اۉزگرمهیدی، - ایشانتیرردی مېنی سلمی، - او طبیعت تأثیریگه بۉیسونمهیدی. اوزاق وقت جان بېریش تلوسهسیده بۉلسه۔ده، هیچ قچان اۉلمهیدی. عیال یورهگی چۉلگه اۉخشهیدی. اېرکک تامانیدن جنگ میدانی صفتیده تنلنگن بو چۉلده او درختلرنی قۉپاریب تشلهیدی، میسهلرگه اۉت قۉیهدی، تاشلرگه قان سچرهتهدی، توپراقنی سویک و باش چناقلری بیلن تۉلدیریب تشلهیدی. لېکن یېر بریبیر سکوت سقلهیدی، تینچ و خاطرجمع بۉلهدی؛ اونده بهار بهارلیگیچه قالهدی، کوز۔کوزلیگیچه، عصرلر توگهگونچه شوندهی دوام اېتهوېرهدی… اېندی بیز نیمه قیلهمیز، تقدیر اۉز سۉزینی ایتیب بۉلدی۔کو، اخیر؟ نیمه قیلیش کېرهک؟ ایت مېنگه، نیمه قیلهی - قندهی اَیریلهی و اوچرهشوونی قهیېردن ایزلهی؟ سېوگی بیر درویش اېدی می، کېچقورون بیزگه مهمان بۉلدی۔یو، تانگ آتیشی بیلن جۉنب کېتدی می؟ بو هفته بیزلر اوچون سرخوشلیک ساعتی اېدی می و نهایت تفکریمیز مصفا بۉلدی می… باشینگنی کۉتر، سېوگیلیم! کۉزلرینگنی یخشیلب کۉرهی. بیرار نرسه دېسنگ۔چی، عزیزیم، آوازینگنی اېشیتهی، جانیم. ایت مېنگه، ایت، مېنی اونوتمهیسن می؟ حیاتیم کېمهسینی داوول چۉکتیرگنده هم مېنی اېسلهیسن می؟ تون قارانغوسیده قناتلریم سیلکینیشینی سېزه آلهسن می؟ نفسیم تۉلقینلری یوزینگ و بۉینینگنی میین سیلب اۉتگنینی حس اېتهسن می؟ آغریقلردن قتّيق اینگرهگنیمده دردو فغانیمنی اېشیتهسن می؟ تانگگی تومنده ترقب کېتهدیگن تون شرفهلری آرهسیده مېنینگ شرفهمنی کۉرهسن می؟ ایت مېنگه، سېوگیلیم، ایت، کۉزلریمنینگ، قلبیمنینگ قووانچی، روحیم قناتلری، اېندی مېن اوچون کیم بۉلهسن؟
- سېن اوچون کیم دېسنگ، اۉشه بۉلهمن، - دېدیم قلبیمدن.
- مېنی سېویشینگنی ایستهیمن، - دېدی سلمی. - سۉنگگی کونیمگچه، شاعر اۉزینینگ غمگین اۉیلرینی سېوگندهی سېویشینگنی ایستهیمن. یۉلچی بولاقنینگ تینیق سوویگه باقیب، اونی ایچیشدن آلدین عکسینی کۉریب، اۉزینی تنیگندهی، یاروغ دنیانی کۉرمهی، آنه قارنیده اۉلگن گودک سینگری مېنی اېسلب یوریشینگنی ایستهیمن. سېن مېن حقیمده رحمدل شاه اۉز توتقونی حقیده اۉیلهگندېک اۉیلشینگنی ایستهیمن. بیلهسن می، اۉشه توتقون شاه عفو بېریشینی کوتمهی جان بېرگن اېکن. مېنگه آغه بۉل، دۉست بۉل. آتهمنی زیارت قیلیب تور، مېن بو اوینی ترک اېتگچ، اونگه بېگانه بۉلیب قالهمن. او یالغیز بۉلیب قالهدی.
- سېنینگ ایستگینگنی بجا کېلتیرهمن، سلمی، - دېدیم مېن. - روحیم سېنینگ قلبینگنی اۉزیگه سینگدیرهدی، یورهگیم گۉزللیگینگگه آشیان بۉلهدی، کۉکسیم - قیغونگ قبریگه ایلنهدی. اېکینزار بهارنی سېوگندهی سېوگومدیر سېنی، گل آفتاب نوری بیلن یشهگندهی، مېن سېنینگ روحینگ بیلن یشهیمن. وادي قیشلاق کلیسالری قۉنغیراقلری جرنگیگه عکس۔صدا بېرگندهی نامینگنی تکرارلب یشهیمن. ساحل تۉلقینلر حکایهسینی تینگلهگنیدهی، مېن قلبینگ نداسینی تینگلب یشهیمن. یورتیدن هَیدهگن یالغیز قووغیندی وطنینی، کمبغل ناز۔نعمت تۉله دسترخواننی، تختدن اغدریلگن شاه شان۔شهرتلرینی، شۉرلیک محبوس آزادلیک کونلرینی قۉمسهگنیدهی، سېنی ساغینهمن، سلمی. اوروغ ساچووچی دهقان بۉلیق باشاقلر و بوغدای غرهملرینی، جانکویر چۉپان یم۔یشیل میسهزار و شرقیراق سایلرنی اۉیلهگندهی، سېنی اۉیلهیمن، سلمی!
قیزنینگ نگاهی قارانغولیککه قدهلگندی؛ «اوه» تارتیب قۉیر، اونینگ یورهگی دېنگیز تۉلقینلریدهی گاه تېز۔تېز اورر، گاه سېکینلشردی.
- اېرتهگه، - دېدی او، - واقعلیک - رویاگه، حقیقت - خیالگه ایلنهدی. شیدا کۉنگیل ایسّیق آغوشلردن قانیقر میکین، خیالات چشمهسیدن تشنهلیگینی قاندیره آلر میکین؟
– اېرتهگه، - دېدیم مېن، - تقدیر سېنی عایلهنینگ ساکن بغریگه باشلهیدی، مېنی اېسه توتون بورقسییاتگن و کورهش کېتهیاتگن حیات صحنهسیگه تشلهیدی. سېنی حسن و جمالینگ و باکرهلیگینگ بختیار قیلهدیگن یارینگ اویی کوتماقده، مېنی اېسه غم۔اندوه. سېنی حیات کوتهیاتیر، مېنی - تلوسه؛ سېنی - خاطرجمعلیک، عهد ایله پیمان، مېنی - یالغیزلیک و عزلت. اما اۉلیم سایه سالگن واديده مېن محبت شرفیگه هیکل تیکلهیمن و اونگه تاپینهمن؛ صحبت قورهمن؛ او سېوگیم حقیده صحبتداش بۉلیب توبه۔تزرعیمنی اېشیتهدی، قۉشیقچی بۉلیب کۉنگلیمنی کۉترهدی، شراب بۉلیب چنقاغیمنی باسهدی، کییم بۉلیب تنیمنی ایسیتهدی. او مېنی اېرتهلبلری اویغاتیب، آلیس چۉللرگه باشلهیدی، توش پیتلری درختلر سایهسیگه یېتکلب کېلهدی، او یېرده مېن قوشلر بیلن بیرگه جزیرهمهدن جان سقلهیمن، کېچقورونلری باتهیاتگن قویاشگه باقیب، طبیعتنینگ یاروغلیک بیلن خیرلشووینی کوزهتهمن. کېچهلری او مېنی آغوشیگه آلیب، رویا قناتلریده سېویشگنلر و شاعر روحی یشهیدیگن آسمان و فلکلرگه آلیب کېتهدی. بهار چاغی بیز او بیلن بیرگه قیر۔ادیرلر کېزیب قۉشیق ایتهمیز، بنفشه و مایچېچکلر قاپلهگن جایلردن اۉتهمیز، نیلوفر و نرگس گللرینینگ کاسهچهلریده تۉپلنیب قالگن یامغیر سوولریدن چنقاغیمیزنی قاندیرهمیز؛ یاز آیلری میسهزارگه چۉزیلیب، باشیمیزنی پخل باغلمیگه قۉیگنچه آچیق آسمانگه تیکیلیب آی و یولدوزلر بیلن صحبت قورهمیز؛ کوزده اوزومزارلر آرهلب، اوزوم تۉله سبدلر یانیده اۉتیریب، طلارنگ کییمینی یېچهیاتگن درختلرگه، ساحلگه اینتیلهیاتگن قوشلرگه سوقلنیب قرهیمیز؛ اۉچاق یانیده اۉتیریب بیر۔بیریمیزگه قدیمگی افسانهلردن، مملکتلر و خلقلر تاریخیدن سۉزلب بېرهمیز. محبت مېنینگ یاشلیکدهگی استاذیم، بلاغت یاشیمدهگی تهینچیم، کېکسهلیکدهگی دۉستیم بۉلهدی. محبت عمریمنینگ آخریگچه مېن بیلن بیرگه بۉلهدی، اۉلگنیمدن کېین اېسه تنگری قۉلی مېنی سېن بیلن قاووشتیرهدی.
بو سۉزلر قلبیمنینگ اېنگ تۉریدن آتیلیب چیقر، گلخن سینگری گاه پسهییب، گاه اوج آلیب، چارباغنینگ بورچکلریگه سینگیب کېتردی.
سلمی جیمگینه تینگلب اۉتیرر، کۉزیاشلریدن یوزی نمیققن اېدی.
سېوگی قنات عطا اېتمهگنلر پرواز قیلالمهیدی، آسمان و فلککه کۉتریله آلمهیدی؛ طلسملی دنیا اولر اوچون بېرک، حاضر او یېرده سلمینینگ و مېنینگ روحلریم تېنتیرهب یوریبدی. کیمنی محبت اۉز اعتقادیگه بویسوندیرگن بۉلمهسه، اونینگ وعظلرینی تینگلشگه قادر اېمس. بو کتاب اولر اوچون یازیلمهگن؛ اونگه کۉز یوگورتیریب، سطرلرارا ارواحلر و خیمېرهلرنی کۉرالمهیدیلر…
سلمی باشینی آرقهگه تشلب، قۉللرینی آلدینگه چۉزدی؛ لبلری تیترهب کېتدی، کۉزلری کتّه۔کتّه آچیلدی، یوزینی موهوملیک و امیدسیزلیک عذابی قاپلهدی.
- نې گناهیم بار اېدی، یا تنگریم، نې گناهیم بیلن غضبینگنی کېلتیردیم؟ – خطاب قیلدی سلمی. – شو قدر دهشتلی جنایت صادر قیلدیم می، ابدي قصاصینگگه محکوم اېتیبسن؟ سېن کوچلیگه عاجزهنی قیینش نې اوچون کېرهک؟ شو اولوغوارلیگینگ بیلن تختینگ پاییده اېمکلب یورگننی تاپتش شرط می؟ سېن اونی اۉزینگ مهر بیلن یرهتدینگ، ینه شوندهی مهر بیلن اونی هلاک قیلماقچیسن! اۉنگ قۉلینگ بیلن اۉزینگگه یقینلشتیریب، چپ قۉلینگ بیلن آرتگه ایتقیتهسن. ای تنگریم، محبت بیلن مېنینگ کۉزیمنی آچدینگ و کۉر قیلدینگ، ینه محبت بیلن. یورهگیمگه آق عطرگلنی اۉتقزگن اۉزینگ، اونینگ یان۔وېریگه تیکانلرنی قدهگن هم اۉزینگ. روحاً مېنی اۉزیم سېوگن ییگیت بیلن باغلهدینگ۔او، مېن تنیمهیدیگن کیمسهنی مېنگه اېرلیککه روا کۉردینگ. بو حیات۔ممات کورهشیگه قندهی برداش بېرهی، اۉلیمیمگه قدر قندهی صادق و صاف قالهی؟ سېنینگ عزمینگگه بۉیسونهمن، تنگریم! نامینگ منگو برقرار بۉلسین!
سلمی جیم قالدی. او سۉزینی دوام اېتتیرهیاتگن قیافهده اېدی. باشینی اېگدی، قۉللری حالسیزلنیب آسیلیب قالدی، یېلکهسی بوکچهیدی. بۉران اوزیب تشلهگن درخت شاخی انه شوندهی یېرده بېمجال یاتهدی، او اېندی قوریب۔قاوجیرهشگه محکوم. مېن اونینگ موزدېک قۉللرینی ایسّیق کفیمگه آلدیم۔ده، کۉزلریمگه، لبلریمگه باسدیم. سلمینی تغین قندهی آووته آلردیم؟ مېنینگ اۉزیم شفقتسیز اضطرابده اېدیم…
شو آقشام هیچ قیسی بیریمیز باشقه بیرار سۉز ایتمهدیک. درد و الم یوکیدن تیللریمیز کلمهگه کېلمهی قالدی. بیزلر تاشدېک قاتیب، لال تورردیک. بیر۔بیریمیزگه دل اظهاری قیلیشنی بای بېرگندیک. عصبلریمیز شو قدر ترنگلشگن، روحیتیمیز شونچهلر زۉریققن اېدی که، بیرار سۉز ایتیش او یاقده تورسین، حتا نفس آلگودېک بۉلسک هم یورهگیمیز ترس یاریلیب کېتهدی می، دېگن خواطرده اېدیک.
تون یرمیدن آغدی. سکونت ینهده واهیمهلی توس آلدی. سننا تاغی آرتیدن کېمتیک آی کۉتریلدی. جیمیر۔جیمیر قیلهیاتگن یولدوزلر قورشاویده او اطرافینی خیره شمعلر یاریتیب تورگن اۉلیم تۉشگیده یاتگن مردهنینگ بوروشگن یوزیگه اۉخشب کۉرینردی. شو تاپده لبنان هم ییللر یوکیدن بوکچهیگن چالنی اېسلهتردی. او غم۔اندوه یوکیدن اویقوسی قاچیب قیینهلهیاتگن، تختیدن توشیریلگن قیرالگه اۉخشردی. تاغلر، درختلر و دریالر کېچه۔یو کوندوز دوامیده اۉز قیافهسینی اۉزگرتیرهدیلر. فکری و حسیاتی اۉزگریب تورووچی آدم هم شوندهی. تېرهک کوندوزی کېلینچککه اۉخشهیدی، کۉیلگی یېلده هیلپیرهب تورهدی، کېچقورون اېسه آسمانگه اۉرمهلهیاتگن توتونگه اۉخشب کۉرینهدی. کوندوزلری تقدیر ضربهسی اوستیدن کولهیاتگن بهیبت پهلواننی اېسلهتووچی قایه – کېچهلری آچیق آسمان آستیده قوروق یېرده اۉتیرگن کمبغل بېچارهنی اېسلتهدی. اېرتهلب کوموش اېریتمهسیدهی یلتیرهب، منگولیک قۉشیغینی کویلب آقهیاتگن ایرماق کېچهلری بالهسینی یۉقاتگن آنه مثالی بۉزلب ییغلهیدی. بوندن بیر هفته بورون، تۉلین آی کېچهسیده بیز قووانچدن یهیرهب اۉتیرردیک، لبنان اېسه بار گۉزللیگی بیلن صولت تۉکیب تورردی. اېندی بۉلسه آسمانده کېمتیک آی تېنتیرهب یوریبدی، بیزنینگ یورهکلریمیز آغریقدن اینگرر اېدیلر. بیر وقتلر اولوغوار کۉرینگن تاغلر بوکچهییب، خیره تارتگندهی کۉرینردی.
بیز اۉرنیمیزدن توریب، خیرلشرکنمیز، اۉرتهمیزده ایکّیته اولکن ارواح پیدا بۉلدی: بیری – سېوگی ارواحی، باشلریمیز اوزره کتّهکان قناتلرینی یایدی، ایکّینچیسی – امیدسیزلیک ارواحی، تیرناقلری بیلن بۉینیمیزگه یاپیشدی؛ بیری هۉنگرهب ییغلر، ایکّینچیسی یاووزانه کولردی. مېن جانسرهک بیر احوالده سلمینینگ قۉلینی اۉپدیم؛ او مېنگه یقینلشیب، لبلرینی ساچیم تالهسیگه باسدی، کېین اۉریندیققه اۉتیردی.
- رحم قیل، یا تنگریم، برچه قیریلگن قناتلرگه قوّت بېر!
باغدن چیقرکنمن، اېسیم آغهیاتگنینی حس قیلدیم؛ کۉل یوزهسینی تومن تۉسگندهی شعوریمنی قلین پرده قاپلهدی. یۉل بۉییده یېردن چیققن ارواحلردهی درخت سایهلری رقصگه توشردی، آینینگ خیره نورلری شاخلر آرهسیده اینگیچگه کمان اۉقلری مثال تیترر، خودّی جِن روحلری کبی یورهگیمنی نشانگه آلهیاتگندهی بۉلردی.
بوتون بارلیق، حیاتنینگ بار معناسی، قلبنینگ برچه سرلری مېنگه یاووایی، دهشتلی، بدبشره طرزده کۉرینیب کېتدی. مېنگه دنیانینگ گۉزللیگینی و یېر موجوداتلرینینگ قووانچلرینی کۉرستگن اۉشه معنوي یاروغلیک آلاوگه ایلنیب، یورهگیمنی کویدیره باشلهدی. مسرور آوازلرنی بیرلشتیرگن اۉشه قۉشیق اونی الهي مدحیهگه ایلنتیریب، اوشبو دمده شېرنینگ اۉکیریگیدن دهشتلیراق نعرهگه، توبسیز اوچورومنینگ قیچقیریغیگه ایلندی.
اویده مېن اۉزیمنی تۉشککه آتدیم، آوچی اۉقیدن یرهلنگن قوش، عادتده، یېرگه اۉزینی شوندهی تشلهیدی. قلبیم دهشتلی حقیقت و باسیریقلی توش اۉرتهسیده تیپیرچیلردی. خیالیمده سلمینینگ سۉزلرینی تکرارلردیم: «رحم قیل، یا تنگریم، برچه قیریلگن قناتلرگه قوّت بېر!»
اۉلیم تختیده
حاضرگی کونده نکاح – ییگیتلر و قیزلرنینگ آتهلری اۉرتهسیده توزیلهدیگن کولگینی قۉزغتووچی و المدن ییغلتووچی بیتیم دیر. بیرینچیلر، یعنی ییگیتلر، بو بیتیمده یوتیب چیقهدیلر، ایکّینچیلر، یعنی آتهلر، همیشه یوتقیزهدیلر. قیزلرنی اېسه بیر بویوم۔مال سینگری بیر قۉلدن ایکّینچی قۉلگه بېرهدی؛ شو بیلن اولر بار قووانچیدن محروم بۉلهدیلر، اولرنینگ قسمتی اېسکی جهاز سینگری اویلرنینگ قارانغی بورچکلریده آهسته سۉنیش بۉلیب قالهدی.
حاضرگی تمدن عیالنینگ عقلینی بیرآز آشیردی، لېکن اونینگ عذابلرینی هم کۉپهیتیردی، اېرککنینگ حرص۔میللری اوچون ینهده کېنگراق یۉل آچیب بېردی. کېچهگینه او بختیار چۉری اېدی، بوگون بختسیز بېکهگه ایلندی. کېچهگینه او کۉر، کوندوزی یاروغده یورردی، بوگون اېسه کۉزی آچیق تون قارانغیسیده یورماقده. او اۉزینینگ نادانلیگی بیلن گۉزل، سادّهلیگی بیلن مهربان، عاجزلیگی بیلن کوچلی اېدی. اېندی بۉلسه اۉزینینگ نزاکتی بیلن بدبشره، دنیاقرهشیده یوزهکی، خطِ۔حرکتلریده رېجهلی بۉلیب قالدی. عیالده گۉزللیک و عاقلهلیک، نزاکت و مهربانلیک، تنه عاجزلیگی بیلن قلب قوّتی متناسبلیگی اویغونلشهدیگن کون کېلر میکین؟ مېن معنوي رونق - انسانیت یۉلی دېب حسابلهیمن. کمالاتگه یقینلشوو استه۔سېکین بۉلهدیگن، لېکن مقرر جریان دیر. اگر عیال بیر ساحهده آلدینگه سیلجیسه۔یو، باشقه ساحهده آرقهده قالسه، بو شونینگ اوچون که، تاغ چۉقّیسیگه آلیب بارووچی تیک قییهلیکده قراقچیلر پیستیرمهسی و بۉریلر غاری هم اوچرهب تورهدی. بو کۉتریلیش – اویغانیش آلدیدن مودرهب قالیشدهی بیر گپ؛ اۉتگن اولادلر خاکی بو یېرده کېلهجک اوروغلری بیلن قاریشیب کېتگنیده دیر. عجایب شجاعت و میل توغدیرهدیگن بو کۉتریلیشده قریب همه شهرده عیالنی – کېلهجک قیزی رمزینی اوچرهتیش ممکن. بیروتده شوندهی رمز سلمی کرمي اېدی؛ بیراق او دنیاگه انچه بروقت کېلگن کۉپلب قیزلردن بیری صفتیده اۉز دورینینگ قربانی بۉلدی.
منصوربېک سلمیگه اویلنگچ، اولر رأس۔بیروت دههسینینگ بایلر و شهر اعیانلری یشهیدیگن ساحلدهگی محتشم اویگه کۉچیب اۉتدیلر. فاریس کرمي اۉزینینگ اېسکی اوییده بیر اۉزی قالدی. تۉی کونلری اۉتدی، دبدبهلی طنطنه کېچهلری آرتده قالدی، عسل آیی توگهدی، اونینگ اچّیق طعمی قالدی، خلاص. بو شانلی آلیشوولردن سۉنگ آلیس چۉللرده قالگن کلّهلر اویومینی اېسلتهدی. شرق تۉیینینگ طنطنهوار جرنگی کویاو و کېلینلر قلبینی یوکسک آسمانلرگه آلیب چیقهدی، اولر کۉکده بورگوتلر۔له قنات قاقهدیلر، لېکن تېز آرهده آغیر تېگیرمان تاشلریدهی دېنگیزلر قعریگه چۉکهدیلر. اولرنینگ قووانچی دېنگیز ساحلیدهگی تۉلقینلر یوویب کېتهدیگن ایزلر سینگری مستحکم اېمس.
بهار و یاز اۉتدی، کوز کیردی و مېنینگ سلمیگه بۉلگن محبتیم، دستلب ییگیتنینگ حیات تانگآتریده گۉزل عیالگه قیزیقیشی صفتیده یېتیم بالهنینگ منگولیککه کېتگن آنهسی روحینی اۉزیگه خاص کۉر۔کۉرانه سېویشگه ایلندی. بوتون وجودیمنی قمرهب آلگن تویغو غم۔اندوهگه اېوریلدی. کۉزیمدن یاش آقیزگن احتراس تېلبهلیککه ایلنیب یورهگیمنی قان ققشتدی. همدردلیک اینگراغی کۉکسیمنی تۉلدیریب، احتراسلی دعاگه قۉشیلدی. انه شو دعا بیلن کۉککه التجا قیلدیم، سلمی اوچون بخت، اېری اوچون قووانچ، آتهسی اوچون آسایشتهلیک تیلهدیم. لېکن مېنینگ طاعت۔عبادتلریم و التجالریم بېهوده کېتدی - سلمینینگ بختسیزلیگی شوندهی روحي خستهلیک اېدی که، اونی فقط اۉلیم بیلن دوالهسه بۉلردی. اونینگ اېری دنیاده همه نرسهنی تېکینگه آلهدیگنلردن بیری اېدی. حیاتنی یاقیملی قیلهدیگن همه نرسه اونینگ جان۔دلی اېدی؛ بونقهلر اۉزیده بار نرسه بیلن کفایهلنمسدی، همیشه بیراونینگ ملکیگه کۉز تیکهدیلر، اۉز عمرلرینینگ آخریگچه آچکۉزلیک بیلن یشهیدیلر. اوندن فریس کرمي اوچون آسایشتهلیک سۉرهش هم بېفایده اېدی. چونکه کویاو کېلیننینگ قۉلینی آلیشی بیلن اولکن سېپ۔سیدیرغه صاحبی بۉلدی. لېکن بېچاره قرییهنی اونوتدیگینه اېمس، اۉز حالیگه تشلب قۉیدی. عینِ چاغده چالنینگ قالگن بایلیگینی هم اۉزلشتیریب آلیش اوچون اونگه اۉلیم تیلردی.
منصوربېک فعل۔اطواری بیلن ارخیاېپیسکوپنی اېسلهتردی؛ افتیدن او عمکیسینینگ کیچیک نسخهسی اېدی. بولاس غالب اۉز مقصدلریگه راهبلیک کییمینی نقاب قیلیب اېریشردی، کۉکسیده آسیلیب تورگن آلتین خاچ حمایهسیده آچکۉزلیک قیلردی. اونینگ جیینی بولرنینگ همهسینی قۉپال و آشکارا عملگه آشیرردی. ارخیاېپیسکوپ اېرتهلبلری کلیساگه بارر، قالگن وقتینی یېتیم۔اېسیرلردن پول اوندیریشگه صرفلردی، جیینی اېسه عمرینی عیش۔عشرتده اۉتکزردی.
یکشنبه کونلری ارخیاېپیسکوپ کلیسا منبریدن اۉزی ایشانمهیدیگن نرسهنی ترغیب قیلردی، هفتهنینگ قالگن کونلرینی سیاسي نیرنگلرگه بغیشلردی. منصوربېک بۉلسه، دم آلیش نیمهلیگینی بیلمس، عملگه آلینیش و خدمت مرتبهسیگه کۉتریلیش ایلینجیده یورگنلر آرهسیده عمکیسینینگ نفوذینی پوللش بیلن آواره اېدی. بیری اۉز قینغیر ایشلرینی تون قارانغیسیدن فایدهلنیب عملگه آشیرووچی اۉغری، ایکّینچیسی کون یاروغیده ددیل حرکت قیلووچی یالغانچی اېدی.
چاروا ماللری ییرتقیچ آغزیده یاکه قصاب پیچاغی تیغیده هلاک بۉلگنی سینگری خلقلر اۉغریلر و یالغانچیلر دستیدن اۉلیب کېتهدیلر. شرق ملتلری شو طریقه اۉزلرینی منافق قصورلی طرفدارلریگه بخشیده اېتهدیلر؛ آرتگه قیتیب اېسه جرگه قولهیدیلر و تقدیر ضربهلری آستیده کولگه ایلنهدیلر. اگر مېن اۉز حکایهمنی بېچاره عیال تاریخی و سېوگیگه دچار بۉلگن اضطرابلی یورهک خام۔خیاللریگه بغیشلشگه قرار قیلگن اېکنمن، بختسیز ملتلر حقیده گپیریشگه نیمه مجبور قیلهیپتی؟ بختسیز و اېزیلگن خلقلر حقیده اۉیلهگنیمده نېگه کۉزلریمگه یاش قلقییدی. اېنگ گللهگن یاشیده اۉلیم حیاتدن آلیب کېتگن عاجزه عیالنی اېسلب گپیرگنیمده نېچون ییغلهگیم کېلهوېرهدی. لېکن شو عیال اېزیلگن ملتنینگ رمزی اېمس می، اخیر؟ جان شدّتی و تن کیشنلری بیلن تیلکه۔پاره قیلینگن عیال حکمدارلر و دین خدمتچیلری قیینهگن ملتگه اۉخشهمهیدی می؟ صاحبجمال عیال گۉریگه آلیب کېتووچی سرلی بۉرانلر ملت حیاتینی توپراق بیلن کۉمگووچی داوول اېمس می؟ ملت اوچون عیال - چیراق اوچون آلاودهی گپ. اگر چیراقده مای کم بۉلسه، النگه کوچسیز بۉلمهیدی می؟!
* * *
کوز اۉتدی، شمال درختلر برگینی اوچیریب کېتدی، زېریکرلی، ییغلاقی قیش کیردی. مېن بیروتده قالدیم، دۉستلریم بیلن آرزو۔آرمانلرگه کۉمیلیب یشردیک. آرزولر بیزنی یولدوزلرگه آلیب اوچسه، ارمانلر یورهگیمیزنی قاره یېرگه اورهردی.
غم۔اندوه۔له کۉمیلگن قلب یالغیزلیک و عزلتده آرام آلگیسی کېلردی؛ او یرهدار آهو پادهدن قاچیب، غارده یشیرینیب توزهلیب کېتیشی یاکه اۉلیمینی کوتگندهی تۉدهدن اوزاقلشیب، یالغیزلیکنی قۉمسب قالهدی.
بیر کونی مېنگه فاریس کرمي بېتاب اېکنینی ایتیشدی. مېن عزلتدن واز کېچیب، اونی کۉرگنی باردیم. آزیب۔تۉزیب کېتگن چال تۉشکده یاتردی. ایچ۔ایچیگه توشیب کېتگن کۉزلری ظلمت چۉککن اۉرهنی اېسلهتردی. اولرنینگ توبلریده عذاب و آغریق ارواحلری دهیدیب یورگندهی اېدی. یقیندهگینه قووانچ و اېزگولیک عکس اېتیب تورگن یوزینی اجین باسیب، خیرهلشگندی. ییریک۔ییریک قۉللری شو قدر آزیب کېتگن اېدی که، برماقلرینینگ بۉغیملری یقّال کۉزگه تشلنیب تورردی.
ساغلیغینگیز قندهی، دېب کۉنگیل سۉردیم. او بوریشگن یوزینی مېنگه اۉگیردی، لبلریده غمگین جیلمهییش کۉریندی، قهیېردن۔دیر آلیسلردن اېشیتیلهیاتگن عاجز تاووشده دېدی:
- او یېرده، اېشیک آرتیده سلمی. دلده بېر اونگه. کۉز یاشلرینی ارتیب، بو یاققه باشلب کیر. یانیمده اۉتیرسین…
سلمی تختده، یوزینی یاستیققه باسیب یاتگن اېکن. آتهسینینگ تینچی بوزیلمهسین دېب، هۉنگرهب یوباریشدن اۉزینی زۉرغه توتیب تورردی. مېن استه اونگه یقینلشیب، نامینی ایتیب چقیردیم. نفسیم زۉرغه چیقدی. او عصبي تیترهب کېتدی، خودّی دهشتلی توشدن اویغانیب کېتگندهی بۉلدی، آهسته اۉرنیدن توردی. مېنگه غلطی قرهش قیلدی، مېنینگ نېگه بو یېردهلیگیمنی توشونمهی، ارواح دېب اۉیلهدی، شېکیلّی.
چوقور سکوتده بیر نېچه دقیقه اۉتدی. بو سکوت بیزلرنی بختدن مست بۉلگن دملریمیزگه قیترگندهی اېدی. سلمی برماغینینگ اوچی بیلن یاشینی ارتدی.
- کۉرهیپسن می، زمان نقدر اۉزگرگن، - دېدی اۉکینیب سلمی. - کۉرهیپسن می، تقدیر بیزنی قندهی الدهدی، منه شو دهشتلی مغارهگه آلیب کېلدی؟ کېچه بیزلرنی بهار محبت بیلن باغلهگن جایده، عینِ قیشده، جان بېرهیاتگن کیشی تۉشگی یانیده اوچرهشدیک. قندهی روشن اېدی اۉشه کون و قنچهلر قاپ۔قاره بو کېچه!
شو عبارهنینگ آخرینی مېن زۉرغه اېشیتدیم. سلمینینگ بۉغزیگه تیقیلیب کېلگن ییغی اونینگ گپلرینی چووهلشتیریب یوباردی. او قۉلی بیلن کۉزلرینی بېرکیتدی.
- بیز بۉران آلدیده منارهلردهی ددیل تورهمیز، - شیویرلهدیم مېن اونینگ ساچلریگه تیکیلیب، - غنیملر قیلیچینی کۉکرهگی بیلن تۉسگن جنگچیلردېک تورهمیز. مغلوب بۉلسک جفاکشلردهی جان بېرهمیز، غالب کېلسک قهرمانلردهی یشهیمیز… جبر و ستملر آلدیده باش اېگمهی یشهگن جانلر قییناغی تینچلیک و آسایشتهلیک بۉلگن جایگه قاچیشدن کۉره مردانهلیک دیر. چیراققه اوریلیب، اۉشه زهاتی اۉلیب کېتهدیگن پروانه قارانغی اویهسیده اوزاق ییللر تینچگینه یشهیدیگن کۉرسیچقاندن اوستون دیر. قیش ساووغیگه و طبیعت اینجیقلیکلریگه برداش بېرالمهیدیگن اوروغلر یېرگه ایلدیز آتیب، حمل گۉزللیگیدن قووانه آلمهیدیلر. قویاشگه تیک باقیب، تاشلاق یۉلدن ددیل قدم تشلب بارهیلیک: قایهلر آرهسیده ساچیلیب یاتگن کلّه سویکلری و بتهلر آرهسیدن اۉرمهلب چیقهدیگن ایلانلر بیلن نیمه ایشیمیز بار! اگر قۉرقوودن یریم یۉلده تۉختهیدیگن بۉلسک، تون ارواحلری بیزنی یاووزانه قیچقیریق بیلن قرشی آلهدیلر. اگر چۉقّیگه ددیل چیقیب بارسک، بیز بیلن بیرگه مکان روحلری غلبه مدحینی کویلهیدیلر! اۉزینگنی قۉلگه آل، سلمی، کۉزیاشلرینگنی ارت و قیغونگنی یشیر. آتهنگ بیزلرنی کوتهیپتی، آلدیگه کیرهیلیک. سېن - اونینگ حیاتیسن، اونینگ ساغلیغی - سېنینگ تبسمینگده.
سلمینینگ نگاهیده نزاکت و الم بار اېدی.
- مېندن صبر۔برداشلی و قطعیتلی بۉلیشنی سېن طلب قیلهیپسن می؟ اخیر اۉزینگنینگ کۉزلرینگ امیدسیزلیک و اضطراب بیلن لیما۔لیم۔کو؟ اۉزی آچ کمبغل باشقهنی تۉیدیره آلمهیدی. اۉزینی دوالهی آلمهگن کیمسه باشقه بېمارنی دوالهی آلهدی می؟
سلمی آتهسینینگ یاتاقخانهسیگه کیردی. مېن اونگه اېرگشدیم. بیز بېمارنینگ باش تامانیده اۉتیردیک. قیز زۉرهکی جیلمهیدی، قرییه اۉزینی تېتیک کۉرستیشگه حرکت قیلدی. قیزنینگ بختسیزلیگیدن یورهک۔بغری اېزیلگن کسل آتهنینگ، آتهسینینگ بېتابلیگیدن لرزهگه توشگن سېوگووچی قیزنینگ درد و الملری محبت و اۉلیم آلدیده بیرلشدی.
مېنگه اۉزیم اوچون هم، اولر اوچون هم الم قیلردی. تقدیر اوچهلهمیزنی بیرلشتیرگن اېدی، او بیزلرنی کویدیریب کول قیلدی.
قرییه اۉگیریلیب قیزیگه قۉلینی اوزهتدی.
- قۉلینگنی قۉلیمگه قۉی، - دېدی آته قیزیگه.
سلمی اونگه قۉلینی توتدی. آته قیزینینگ قۉلینی اېرکهلب، برماقلری بیلن قیسدی.
- یشش مېنی چرچتدی، بالهگینم، - دېدی آته. - مېن اوزاق عمر کۉردیم. حیات لذتلریدن بېنصیب بۉلمهدیم، وقتیمنی بېهوده اۉتکزگنیم یۉق. بالهلیگیمده کپلکلر کېتیدن قوویشنی یخشی کۉرهردیم، اۉسمیرلیگیمده سېودیم. یاشیم اولغهیگنده پول تاپدیم - همیشه آمدیم چاپگن، آشیغیم آلچی اېدی. مېن آنهنگنی یۉقاتگنیمده، سلمی، سېن حلی اوچ یاشگه هم تۉلمهگندینگ. آنهنگ مېنگه بېبها خزینه - سېنی قالدیردی. سېن جوده تېز اولغهیدینگ، چهرهنگده آنهنگنینگ یوزی عکس اېتدی. یوریش۔توریشینگ، خطی۔حرکتینگ بیلن آنهنگنی اېسلهتیب تورردینگ. مېن اېندی قریدیم، مونکهیگن چالگه ایلندیم، چاللرنینگ دنیاسی اېسه اۉلیمنینگ یومشاق قناتلریده بۉلهدی. قیغونی قوو، قیزگینم، مېن سېنی وایهگه یېتکزدیم، اۉلگنیمدن کېین هم سېن بیلن بۉلهمن. بوگون اۉلهمن می، اېرتهگه می یاکه کېینراق، بریبیر، یانینگده بۉلهمن… حیاتیمیز کونلری کوزگی یپراقلرگه اۉخشهیدی، هر تامانگه اوچیب کېتهدی. اگر مېن منگولیککه سل آلدینراق کېتسم، دېمک، فقط شونینگ اوچون که، مېنینگ روحیم آنهنگ بیلن اوچرهشیشنی ساغینیب قالگن…
قرییه قۉلینی یاستیغی تگیگه تیقیب، آلتین سووی یوگورتیریلگن قابدهگی اېسکی صورتنی آلدی.
- یقینراق اۉتیر، قیزیم، - دېدی او یادگارلیک صورتدن کۉزینی اوزمهی. - سېنینگ آنهنگ منه شونهقه اېدی. بو اونینگ کاغذده عکس اېتگن سایهسی، خلاص.
سلمی آتهسیگه یقینلشدی، کۉزیاشینی ارتدی، تصویردهگی چهرهنی یخشیراق کۉریش اوچون اونگه تیکیلدی - او خودّی کۉزگودهگیدېک، اۉز عکسینی کۉریب تورردی. «آنه! آنهجان!» دېیه شیویرلهدی سلمی، سۉنگ صورتنی تیترهیاتگن لبلریگه باسدی…
«آنه» - انسان لفظیدن ایتیلهدیگن اېنگ نفیس سۉز بو، اېنگ یاقیملی مراجعت دیر بو. محبت و امیدگه تۉله بو قیسقه سۉز انسان یورهگینینگ اېنگ نفیس افادهسی دیر. آنه - حیاتدهگی همه نرسه شو بیرگینه سۉزده مجسم، باشینگگه غم توشسه، همدرد بۉلهدی، امیدسیزلیکده ایشانچ اویغاتهدی، اۉزینگنی جانسیز سېزسنگ کوچ بغیشلهیدی؛ او نزاکت، رحم۔شفقت منبعی؛ آنهسینی یۉقاتگن آدم، کۉکرهگیگه باش قۉیگن انساندن، کۉزی بیلن حمایه قیلگن، قۉلی بیلن آق فاتحه بېرگن کیمسهنی یۉقاتهدی.
طبیعتدهگی همه نرسه آنهلیک رمزی دیر. قویاش – یېرنینگ آنهسی، اونی اۉز حرارتی بیلن ایسیتهدی، نوری دېنگیز تۉلقینلری شاوولّشی، ایرماقلر شیلدیرهشی، قوشلر سَیرهشی بیلن الّهلهیدی؛ یېر – درختلر و گللر آنهسی، اولرنی اۉستیرهدی، آزیقلنتیرهدی؛ اولر اېسه اۉز نوبتیده شیرین مېوهلر و حیات بخش اوروغلر آنهسی دیر؛ بوتون موجوداتنینگ آنهسی اېسه گۉزللیک و محبت حاصلهسی - مکمل، ابدي سۉنمس روح دیر.
سلمی کرمي آنهسینی بیلمسدی، او گودکلیگیدهیاق اۉلیب کېتگندی، لېکن اونینگ صورتینی کۉریشی بیلن «آنهجان!» دېب خطاب قیلدی. اوروغ یېر بغریده یشیرین بۉلگنیدېک، بو سۉز هم قلبیمیزده یشیرین، او قیغو و قووانچ پیتیدهگینه تیلدن آتیلیب چیقهدی. خوشبۉی هید عطرگل یورهگیدن انه شوندهی آتیلیب چیقیب، اطرافگه یاییلهدی.
سلمی آنهسی صورتیدن کۉز اوزمهی تیکیلر، اونی احتراس بیلن اۉپر، سۉنگ کۉکسیگه باسردی. کېین آتهسی یانیگه چۉکدی. فاریس کرمي اونینگ ساچینی سیلهدی.
- سېن آنهنگنینگ کاغذدهگی سیماسینی کۉردینگ، خلاص، - دېدی او. - اېندی دقّت بیلن اېشیت، مېن سېنگه اونینگ بیر صحبتینی ایتیب بېرماقچیمن.
سلمی باشینی کۉتردی. بوتون وجودینی قولاق قیلیب آتهسینی تینگلشگه تیارلندی.
- آنهنگنی آتهسی قضا قیلگنیده سېنی حلی کۉکرهکدن اییریشمهگندی، - دېب باشلهدی قرییه. - بو یۉقاتیشدن آنهنگ جوده قیغوده اېدی. دفن مراسمیدن قیتیشیمیز بیلن، آنهنگ منه شو خانهده یانیمگه اۉتیریب، قۉللریمنی کفیگه آلدی.
- آتهم اۉلدی، فاریس، - دېگندی اۉشنده آنهنگ، - لېکن یانیمده سېن بارسن، بو مېنگه دلده بېرهدی. آتهسی اۉلگنده آنهنگ شوندهی دېگن اېدی، سلمی. مېن بو دنیانی ترک اېتسم، سېن هم شوندهی دېییشینگ کېرهک.
- آنهم آتهسیدن جدا بۉلگنیده، - دېدی اندوه بیلن سلمی، - اونینگ یانیده سیز بار اېدینگیز. سیز بو عالمدن کۉز یومسنگیز، ایتینگ یانیمده کیم بۉلهدی؟ آنهمنینگ آتهسی وفات اېتگنیده، اونینگ یانیده صادق و سېویملی، مناسب اېری بار اېدی. اونینگ آتهسی عالمدن کۉز یومدی، لېکن یانیده قیزچهسی بار اېدی. سیزگه بیرار نرسه بۉلسه، مېنینگ یانیمده کیم بۉلهدی، آتهجان؟ سیز مېنگه هم آته، هم آنه اېدینگیز، بالهلیگیمده دۉستیم، یاشلیگیمده استاذیم بۉلدینگیز - بوندهی یۉقاتیشنی کیم قاپلهی آلهدی؟
سلمی یاش تۉله کۉزلرینی مېنگه اۉگیریب، اۉنگ قۉلی بیلن یېنگیمنی اوشلهدی.
- منه، مېنینگ یکّه۔یو یالغیز دۉستیم، آتهجان، - دېدی او.– سیز وفات اېتسنگیز، مېنینگ یانیمده فقط شو بۉلهدی. لېکن بوندن مېنگه قندهی نفع بار، اونینگ اۉزی هم اضطرابده۔کو، اخیر؟ اضطرابدن اۉزی ترس یاریلهی دېب تورگن یورهک باشقهگه قندهی دلده بېریشی ممکن؟ غمدن ادا بۉلگن کۉنگیل باشقهنینگ قیغوسیدن یېنگیل تارتر میدی؟ قناتلری قَیریلگن کبوتر اوچالمهیدی. بو - مېنینگ دۉستیم، لېکن اۉز قیغوم بیلن اونی غمگه غرق اېتدیم. بو - مېنینگ اکهم، همه اکهلر سینگری او هم قیغومگه همدرد بۉله آلهدی، لېکن باشیمگه توشگن تشویشیمدن قوتقره آلمهیدی. بیز بیرگهلیکده ییغلهیمیز، بوندن کۉزلریمیز یاشی ینهده اچّیقلشهدی، یورهک دردیمیز ینهده کوچهیهدی.
سلمینینگ هر بیر سۉزی مېنینگ هیجانیمنی آشیرردی؛ حس۔تویغولریم کۉکسیمگه سیغمهی کېتردی… قرییهنینگ باشی یاستیققه چۉکیب بارردی، اونینگ تالیققن قلبی شمالده تیترهیاتگن چیراق النگهسینی اېسلهتردی.
- قۉی اېندی، مېن خاطرجمع امانتیمنی تاپشیرهی، جان قیزیم، - دېیه شیویرلهدی قرییه، قیزینینگ گپدن تۉختشیگه ایما قیلیب. – آنهنگ مېنی چقیرهیپتی، سلمی، اېندی مېن باره قالهی، قیزیم. همراه شمال اېسیب قالدی، کېمه یېلکنلرینی کۉتردی و سوزیشگه تیار. رولگه یاپیشیب اونی تۉختتیشگه اورینمه، قیزیم! مېن تیریکلیگیمده سېنی سېوردیم، بالهگینم، اۉلگنیمده هم سېوهمن. سېنگه مدد بېریش و حمایه قیلیش اوچون روحیم همیشه یانینگده بۉلهدی.
قرییه مېنگه اۉگیریلدی. کۉزلری یریم یوموق اېدی. سۉزلریدن اۉلیم اوفوریب تورردی.
- سېن، اۉغلیم، سلمی اوچون اکه بۉل. اخیر، سېنینگ آتهنگ مېنگه آته اۉرنیده اېدی. قیزیمنینگ یانیده بۉل، نیمه بۉلیشیدن قطعِ نظر، اونینگ دۉستی بۉل. اونینگ غم چېکیشیگه یۉل قۉیمه. اۉلگنلر اوچون عزا توتیش - ادهشگن بالهلریمیزنینگ عادتی. قیزیمگه قیزیق۔قیزیق واقعهلردن گپیریب بېر، حیات مدحینی کویله - آوونیب، غم۔اندوهنی اونوتهدی… آتهنگگه ایت، مېنی خاطرلهسین. اوندن سۉرهسنگ، یاشلیگیمده قندهی بۉلگنیمنی ایتیب بېرهدی… شونی بیلیب قۉیسین که، اونی سېنینگ قیافهنگده سۉنگگی نفسیمگچه یخشی کۉرگنمن…
چال جیلمهییب قالدی، نگاهی ایکّلهمیزگه قرهب تورردی.
- طبیبنی چقیرمنگلر، - شیویرلهدی او، - بېرگن داریلر توتقونلیک آنلریمنی اوزهیتیرهدی، خلاص. قوللیک دوریم اۉتدی - روحیم اېرکینلیک کېنگلیکلریگه اینتیلماقده. اگر گناهیم بۉلسه، جان تسلیم قیلمهی یاتگنیم بیلن اونی یووالمهیمن، باردی۔یو، صاف بۉلسم هم جنت اېشیکلری مېن اوچون مدتیدن آلدینراق آچیلمهیدی. فال آچیش بیلن یولدوزلر یۉنهلیشینی اۉزگرتیب بۉلمهگنیدېک، کیشیلر عبادتی بیلن تنگری ارادهسینی قیتریب بۉلمهیدی. مېن اۉلگچ، طبیبلر و روحانيلر بیلگنلرینی قیلیشسین. تۉلقین تۉلقیننی چقیرهدی، اما کېمه، بریبیر، ساحلگه قرهب سوزهوېرهدی…
* * *
شو دهشتلی تونده فاریس کرمي ظلمت تلوسهسیگه توشیب، سۉنگگی بار کۉزینی آچدی. اونینگ نگاهی سلمیگه قدهلدی. قیزی اونینگ تۉشگی یانیده تیز چۉکیب تورردی. او نیمه۔دیر دېماقچی اېدی، لېکن ایتالمهدی، چونکه اونی اۉلیم آوازدن محروم اېتگندی. او فقط نفس آلدی، شیویرلشی زۉرغه اېشیتیلدی:
- تون اۉتدی… تانگ آتدی… سلمی… سلمی…
اونینگ باشی کۉکسیگه توشدی، رنگی آقردی، لبلریده جیلمهییش قاتیب قالدی. فاریس کرمي جان بېردی.
سلمی آتهسینینگ قۉللرینی اوشلهدی. موزدېک اېدی… قۉللر سینگن قناتلردېک آسیلیب تورردی.
- رحم قیل، یا تنگریم، - شیویرلهدی سلمی یېرگه تعظیم قیلیب، - برچه قَیریلگن، سینگن قناتلرگه رحم قیل!
* * *
فاریس کرمي وفات اېتدی، منگولیک اونینگ جانینی اۉز آغوشیگه آلدی. منصوربېک اونینگ بایلیگیگه اېگه بۉلدی، قیزی اۉز بختسیزلیگینینگ اسیرهسیگه ایلندی…
مېن بۉلسم، خام خیاللر و تشویشلرنینگ اَیقش۔اویقش یۉللریده ادهشیب یورردیم، وقت مېنی ییرتقیچ اۉلجهسینی تیلکه۔پاره قیلگندهی عذابلردی. کتاب اۉقیب، آوونهی دېب هر قنچه حرکت قیلمهی، فایدهسی بۉلمهدی، قَیتنگه آلاونی اۉچیرهمن دېب اونگه مای قویهیاتگندهی بۉلردیم. اولادلر صفیده مېن نېگه۔دیر فقط قاره سایهلرنی کۉرردیم، قۉشیقلریده فقط اینگرهش و ییغیلرنیگینه اېشیتردیم. «ایاوه کتابی» مېن اوچون داوودنینگ عجایب آیتلریدن گۉزللراق، «ایېرېميهنینگ ییغیسی» سلیماننینگ «قۉشیقلر قۉشیغی»دن یخشیراق، برمکيلر فاجعهسی عباسيلر اولوغوارلیگیدن یقینراق، ابن زورهیکه قصیدهلری خیام رباعيلریدن یاقیملیراق، «هملېت» - بوتون فرانسوز ادبیاتیدن اوستونراق اېدی.
غم۔الم کۉزیمیزنی شو قدر خیرهلشتیریب قۉیهدی که، بیز فقط قۉرقینچلی ارواحلرنیگینه کۉرهمیز. خودّی شونگه اۉخشب، امیدسیزلیک قولاقلرنی کر قیلیب قۉیهدی و بیز فقط هیجانلنگن یورهکلریمیزنینگ اوریشینیگینه اېشیتهمیز، خلاص.
عیسی مسیح بیلن استرته اۉرتهسیده
بیروت چېکّهسیدن لبنان تاغلری اېتکلریگچه چۉزیلگن باغلر و ادیرلر اۉرتهسیده اېسکی بتخانه بار. قایهگه اۉییب ایشلنگن بو کیچیک عبادتخانهنی تال، زیتون و بادام درختلری تۉسیب تورهدی. بو مقّدس جای کتّه یۉلدن یریم چقیریمچه چېتراقده. اونینگ موجودلیگینی کمدن۔کم آدم بیلهدی. سوريهدهگی بونگه اۉخشش دقّتگه سزاوار تاریخي جایلر اونوتیلگن. اولر ارکیولوگلر کۉزیدن ییراق بۉلگنی اوچون هم درویشلر و سودایی عاشقلر اوچون باشپناه بۉلیب قالگن.
مذکور بتخانهگه کېلووچیلر اونینگ شرقي دېواریدهگی، افتیدن فینیکيلر تامانیدن ایشلنگن نقشنی کۉرهدیلر. تقدیر تقاضاسی بیلن بو برېلېفنینگ اَیریم چیزیقلری اۉچگن، ییل فصللری اونینگ رنگینی اۉزگرتیریب یوبارگن. لېکن اونده سېوگی و گۉزللیک معبودهسی استرته1 نینگ تصویرینی ایلغهسه بۉلهدی. محتشم تختده اۉتیرگن معبوده اطرافیدن یېتّیته یلنغاچ قیز جای آلگن. اولر تورلی حالتده تصویرلنگن. قیزلردن بیری قۉلیده مشعله، ایکّینچیسی - کیفره، اوچینچیسی - لهدندان، تۉرتینچیسی - شرابلی کۉزه، بېشینچیسی - عطرگل شاخی، آلتینچیسی - دفنه چنبری، یېتّینچیسی - اۉق۔یای اوشلب توریبدی. اولرنینگ یوزلری اطاعتکارانه استرتهگه قرهتیلگن.
باشقه دېوارده انچه کېینراق ایشلنگن برېلېف انیق کۉرینیب توریبدی: خاچگه تارتیلگن عیسی اطرافیده ماتمسرا آنه ماريه مگدالېنه، ینه ایکّیته عیال اونگه عزا توتیشهیپتی. اوشبو برېلېف بیزانس اسلوبیده، افتیدن، بېشینچی یاکه آلتینچی عصرده ایشلنگن.
غربي دېوارده - ایکّیته دومهلاق دېرزه، کېچقورونلری شو دېرزهلر آرقهلی بتخانهگه قویاش نوری توشهدی، برېلېفلر طلا بیلن قاپلنگندهی کۉرینهدی.
بتخانه اۉرتهسیده تۉرتبورچکلی اوستون بۉلیب، قیرّهلری قدیمي اۉیمه نقش بیلن بېزهتیلگن؛ نقشنینگ او یېر۔بو یېریده قاتیب قالگن قان کۉزگه تشلنهدی، دېمک، قدیمگی عبادتچیلر بو جایده قربانلیک سۉیگنلر، قانگه شراب، گل یاغی و مای قۉشیب نقشگه ایشلاو بېرگنلر.
عبادتخانهده جیملیک حکم سورر، بوندن کیشینی واهیمه باسردی، اونده سحرلی مفتونکارلیک بار اېدی، او قدیمگی واقعهلرنی سۉزسیز حکایه قیلر و بوندن قلبلر لرزهگه توشردی. چونکه بو حکایهلر خلقلر حیاتیدن سۉزلردی، بیر اعتقاددن ایکّینچیسیگه اۉتیشلرنی بیان اېتردی. او شاعرنی بو دنیادن آلیس دنیاگه جلب قیلردی، فیلسوفنی انسان اعتقادلی قیلیب یرهتیلگن و او کۉزگه کۉرینمهیدیگن نرسهنی هم ایلغهی آلیشگه قادرلیگیگه، خیالیدهگینی سۉزده، آهنگده و هیکللرده افادهلهی آلیشگه ایشانتیریشگه اورینردی.
انه شو کۉزدن نری بتخانهده مېن آیده بیر مرته سلمی کرمي بیلن اوچرهشیب تورردیم. بیز ساعتلب دېوارلردهگی تصویرلرنی کوزهتردیک، بوندن کۉپ عصرلر بورون گالگافهده خاچگه تارتیلگن قهرمان حقیده اۉیلردیک، استرته سیماسیدهگی گۉزللیککه سیغینیب یششگن و سېویشگن فینیقيهلیک ییگیت و قیزلر قیافهسینی تصور قیلیشگه اورینردیک.
بیزنینگ اوچرهشوولریمیزنی سۉز بیلن افادهلش قیین. زېرا بو اوچرهشوولر لذت و عذابده، قووانچ و قیغوده، امید و افسوسده اۉتردی. آدمنی انسان، حیاتنی اېسه منگو جومباق قیلووچی همه نرسه شو وصال دملریده عکس اېتردی. بونی اېسلشنی اۉزی جوده هم آغیر.
اۉشه اېسکی بتخانهده اوچرهشیب، بیز شونداق اېشیک آلدیده، یېلکه بیلن دېوارگه سویهنیب اۉتیرردیک. اۉتمیشنی اېسلب، حاضرگی کونیمیز تۉغریسیده گپلشردیک، کېلهجک حقیده دهشتگه توشیب فکر یوریتردیک. یورهگیمیزگه تاش بۉلیب چۉککن دردیمیزنی بهم کۉرردیک؛ بیر۔بیریمیزگه دلده بېرهدیگن سۉزلرنی تاپیشگه اینتیلیب، امید چۉنتکلرینی شیرین خامخیاللردن تازهلشگه اورینردیک. نهایت هیجانلریمیز باسیلیب، کۉزیاشلریمیز قوریردی، یوزیمیزگه رنگ کیرردی؛ دنیادهگی همه نرسهنی اونوتیب، سېوگی شرابیدن سرخوش بۉلیب، بیر۔بیریمیزگه قوچاق آچردیک… اېسیمده، سلمی ساچلریم تالهسینی اۉپر، مېن اونینگ برماقلرینی لبلریمگه باسردیم…
اوچرهشوولریمیزده ذوق۔شوق و شکایتلردن تشقری باشقه نرسهلر هم بۉلردی. تېز۔تېز، بونی اۉزیمیز هم سېزمهگن حالده عمومي موضوعدهگی صحبتگه اۉتردیک: گپ بو غلطی دنیاده نیمهلر بۉلهیاتگنی تۉغریسیده، ادبیات و یازووچیلر حقیده، کتابلر یوتوغی و کمچیلیگی، فلسفي و اجتماعي معمالر حقیده بارردی. سلمی عیاللرنینگ جمعیتدهگی اۉرنی، اۉتمیشنینگ اونینگ دنیاقرهشیگه تأثیری، حاضرگی زمان نکاحی، اونگه خاص کمچیلیکلر خصوصیده بحثلشیشنی یخشی کۉرردی. اېسیمده، بیر سفر شوندهی دېگندی: «یازووچیلر و شاعرلر عیالنی توشونیشگه حرکت قیلهیپتی، لېکن عیال قلبینینگ سرلری اولرگه بېگانه. چونکه اولر عیالگه لذتلنیش پردهسی آرقهلی قرهیپتیلر، قرهگنده هم فقط بدنینی کۉرهیپتیلر، یاخود بو خلقتنی نفرت میکروسکوپی آستیده تېکشیریب، فقط بۉیسونیش و عاجزلیکنی حس اېتماقدهلر».
باشقه بیر سفر، قۉلی بیلن برېلېفنی کۉرستیب، دېدی: «اوشبو قایه یورهگیده اولادلر قۉلی بیلن ایکّی رمز اۉییب ایشلنگن. اولر عیال تویغوسینی انیق افادهلهیدی. بو رمزلرده عشق بیلن اضطراب، طنطنه و قربانلیک اۉرتهسیده سرگردان عیال قلبی سرلری عکس اېتیب توریبدی. تختده اۉتیرگن استرته بیلن خاچ آلدیده تورگن مريم اۉرتهسیده تېنتیرهیاتگن عیال قلبی سرلری آشکار اېتیلهیپتی… اېرکک شان۔شهرت و بویوکلیک صاحبی بۉلهدی، دانگ ترهتهدی، لېکن بونینگ جزاسینی عیال تارتهدی».
بیزنینگ اوچرهشوولریمیزنی خدا و باغلر اوستیده اوچیب یورگن قلدیرغاچلردن باشقه هیچ کیم بیلمسدی. سلمی ایزواشده پاشا باغی دېگن جایگه کېلر و او یېردن کیمسهسیز یۉلک بیلن وصال جاییگه یۉل آلردی. او قۉلیده سایبان، آهسته کېلیب عبادتخانهگه کیرگنده، مېن چینهکم احتراسدن و تشنهلیک توییب، اۉشه یېرده اونی کوتیب تورگن بۉلردیم.
بیزلرنی کۉریب قالیشهدی دېب قۉرقمسدیک، وجدان عذابینی حس اېتمسدیک. چونکه آلاوده تازهلنگن و کۉزیاشلری بیلن یوویلگن قلبلریمیز کیشیلر عیب و شرمندهلیک دېب اتهیدیگن توشونچهلردن اوستون اېدی؛ قلبلریمیز قوللیک قانونلری و عرفلریدن آزاد اېدی. زېرا، بوندهی قانونلر انسان قلبی تویغولری اوچون عنعنهلر تامانیدن اۉرنهتیلگن اېدی.
انسانیت یېتمیش عصر دوامیده چیریک قانونلرگه بۉیسونیب یشهدی، فلکنینگ منگو حقیقتلری معناسینی انگلهمهی یشهدی. انسان نگاهی شکللرنینگ خیره یاروغیده اۉرگنیب، قویاش نورلریدن کۉزی قمشدی. کۉنگیل خستهلیگی و یرهلری اولاددن اولادگه اۉتیب، انسان مزاجینینگ اجرهلمس قسمی بۉلیب قالدی. آدملر اېندی بوندهی کسللیک و جراحتلرنی درد اېمس، بلکه یوقاریدن یوباریلگن طبيعي، عالیجناب عاجزلیک دېب قرهماقدهلر. بوندهی علتلردن آزاد آدملرنی اېسه مجروح، معنوي یېتوکلیکدن محروم دېب حسابلهیدیلر.
قانوني اېری اوییدن چیقیب، اوچرهشووگه بارهیاتگن سلمی کرمي اۉز نامیگه داغ توشیریشگه اورینهیاتگنلر عاجز، خسته مزاجلی آدملر قطاریگه کیرهدی؛ اولر اوچون ساغ آدملر جنایتچیلر، روحاً تېتیکلر اېسه عصیانچیلر حسابلنهدی؛ اولر کوندوزگی کون یاروغیده یۉلاوچیلر آیاغی آستیگه توشیب قالیشدن قۉرقیب، قارانغیده اۉرمهلب یورگن حشرهلرگه اۉخشهیدیلر.
ناحق قملگن محبوس - قۉرقاق، او اۉز قماقخانهسینینگ دېوارینی بوزیشی ممکن، لېکن بونگه باتینالمهیدی. سلمی کرمي محبوس اېدی، او آزادلیککه چیقیشگه باتینه آلمهدی. شوندهی اېکن، اونی اۉز قماقخانهسی دېرزهسیدن یشیل دلهلرنی میریقیب تماشا قیلدی دېب عیبلش عدالتدن می؟ بتخانهده مقّدس استرته و خاچگه تارتیلگن عیسی اۉرتهسیده مېن بیلن اوچرهشیش نیتیده اېری منصوربېک اویینی ترک اېتگنی اوچون اونی خیانتچی دېب حسابلش کېرهک می؟ آدملر ایستهگنینی گپیرهوېریشسین. سلمی اولرنینگ چیریک قلبلری باتگن باتقاقلیکنی باسیب اۉتیب، بۉریلر اوولشی و ایلانلر ویشیلّشی یېتمهیدیگن دنیاگه قدم قۉیدی. مېن حقیمده هم ایستهگنچه گپیرهوېریشسین. اۉلیمنینگ یوزیگه تیک قرهگن کیمسه قراقچیلر کۉزیگه قرهشدن قۉرقمهیدی؛ باشی اوزره سېرملگن قیلیچنی کۉرگن عسکر کۉچه بالهلرینینگ اونگه تاش آتیشلریگه پروا قیلمهیدی.
قربان
بیر کونی، جولای آیینینگ آخرلریده، بیروت اهالیسی ایسّیقدن جان سقلش اوچون تاغلرگه یۉل آلگنده، مېن، عادتدهگیدېک، بتخانهگه جۉنهدیم؛ سلمی بیلن اوچرهشهجگیمدن قووانیب بارردیم، یانیمده اندهلوز شاعرلرینینگ شعرلر کتابی هم بار اېدی. مېن اولرنی اۉقیشنی یخشی کۉرگنیم اوچون قۉلیمدن قۉیمسدیم.
مېن تنیش جایگه تانگ غیره۔شیرهسیده یېتیب کېلدیم و عادتدهگیدېک اېشیک آلدیده اۉتیردیم. بو یېردن لیموزارلر آرهلب اۉتهدیگن یۉلک کۉرینیب تورردی. هر زمان۔هر زمانده کتاب ورقلب، مېنگه یاقیب قالگن شعرلرنی اۉقیب قۉیردیم؛ امیرلر، شاعرلر و عسکرلرنی اېسلهدیم. اولر سېویلیه، قوردابه، و گرنهتهنی ترک اېتگندیلر، باغلر، مچیتلر و قصرلرده اۉزلرینینگ مقّدس آرزولرینی قالدیریب کېتگندیلر، شو کۉیی قیتیب کېلالمهگندیلر.
کېلگنیمدن بیر ساعتچه وقت اۉتگچ، سلمینی کۉردیم. او بتهزارلر آرهلب، سایبانیگه سوینگنیچه بتخانهگه قرهب کېلردی. او کېلیب یانیمگه اۉتیردی، قرهشلری تشویشلی اېدی. مېن سېرگک تارتدیم، وجودیمنی غلطی تویغو قمرهب آلدی.
سلمی فکریمنی اوققندهی ایضاح بېریشگه شاشیلدی.
- یقینراق اۉتیر، سېوگیلیم، - دېدی او ساچلریمنی سیلب، - یقینراق اۉتیر و سېنی سۉنگگی بار تۉییب۔تۉییب بغریمگه باسهی. اَیریلیق وقتی کېلدی.
- بو نیمه دېگنینگ؟ - خطاب قیلدیم مېن. - قندهی کوچ بار بیزنی اجرهتهدیگن؟
- کېچهگینه، بیزلرنی بیر۔بیریمیزدن اییرگن اۉشه سۉقیر کوچ، - دېدی سلمی. - تیلسیز۔زبانسیز، مومن۔قابل، ایندهمس بیر کوچ. انه شو کوچ نامیدن کیشیلیک قانونی حکم چیقرهدی. خودّی منه شو کوچ قوللر قۉلی بیلن ایکّلهمیزنینگ اۉرتهمیزگه اۉتیب بۉلمس غاو سالدی. او بنیاد اېتگن ابلیسلر آدملر جانیگه حاکملیک قیلماقدهلر. عینِ شو کوچ سویکلر و کلّه چناقلریدن تیکلنگن اویده مېنی ترکِ دنیا قیلیشگه محکوم اېتدی.
- یاکه اېرینگ بیرار نرسهدن شبههلنیهپتی می؟ سېن اونینگ غضبلنیشی و اۉچ آلیشیدن قۉرقهیپسن می؟
- اېریمگه بریبیر. اونی مېنینگ قندهی وقت اۉتکزگنیم قیزیقتیرمهیدی. اېریمنی کۉپراق قشّاقلیک طفیلی قوللیک بازاریگه توشیب قالگن بختسیز قیزلر قیزیقتیرهدی. عطر سېپیب، سورمه قۉیگن بو شۉرینگ قورگور قیزلر اۉزلرینی قان و کۉزیاشیگه بولغنگن بیر بورده نانگه ساتماقدهلر…
- اونده گپ نیمهده؟ منه شو قصرگه کېلیب، خدا نگاهی و عصرلر ارواحلری آلدیده مېن بیلن اۉتیریشینگگه نیمه خلل بېرهیپتی؟ یاکه مېنینگ قلبیم سرلریگه باقیشدن چرچهدینگ می؟ جانینگ مېندن اجرهلیشنی توسب قالدی می؟
- یۉق، سېوگیلیم، - دېدی کۉزیگه یاش آلیب سلمی. - مېنینگ جانیم اَیریلیقنی ایستهمهیدی، چونکه سېن اونینگ بیر قسمیسن. کۉزلریم هم سېنگه باقیشدن چرچهمهیدی، زېرا، سېن اونینگ ضیاسیسن. لېکن تقدیر مېنینگ قۉلیمنی زنجیرلب، آیاغیمگه کیشن اوریب، حیات اۉپقانیگه آتدی، سېنینگ باشینگگه هم شوندهی کونلر توشیشینی ایستهی آلهمن می؟
- انیقراق گپیر، - یلیندیم مېن، - سۉزلرینگده نې سر یشیرین؟ شبههلرگه غرق اېتمه مېنی!
- همهسینی آشکارا ایتیب بۉلمهیدی. - دېدی او. - اضطرابدن تیلیم تاش قاتگن بۉلسه، قندهی گپیرسین؟ اگر آغزیمگه امیدسیزلیک مهری باسیلگن بۉلسه، اونینگ آچیلیشی درگمان. فقط بیر نرسهنی ایته آلهمن: مېنی اۉز توزاغیگه یېتکلب کېلگنلر تۉریگه توشیشدن قۉرقهمن.
- نیمه بۉلدی، سلمی؟ کیمدن قۉرقهیپسن؟
قۉللری بیلن یوزینی بېرکیتیب، سلمی اچّیق خۉرسیندی.
- مېنی محکوم اېتیشگن مزاردن آیده بیر بار چیقیب کېتهیاتگنیمنی ارخیاېپیسکوپ بیلیب قالیبدی.
- بو یېرده کیم بیلن اوچرهشهیاتگنینگنی بیلرکن می؟
- اگر بیلسه سېنینگ یانینگده بۉلمسدیم. لېکن منصوربېکنینگ عمکیسی اۉته گماندار و شبههلنهدیگن بۉلیب قالیبدی. او مېنینگ کېتیمدن کوزهتووچیلر قۉیدی، خدمتکارلریگه مېندن کۉز اوزمسلیکنی، هر بیر قدمیمدن آگاه بۉلیب توریشنی تعیینلهدی.
سلمی بیرآز جیم قالدی، کېین کۉزیاشلرینی ارتیب، دوام اېتدی:
- مېن اۉزیم اوچون قۉرقمهیمن، سووگه چۉکهیاتگنگه شماللش قۉرقینچلی اېمس. سېندن خواطردهمن. سېن آفتاب نوریدهی اېرکینسن، مېنگه اۉخشب مکر۔حیله تۉریگه توشمسلیگینگ کېرهک. مېنگه نیمه بۉلیشی مهم اېمس، تقدیرنینگ برچه اۉقلری کۉکسیمگه قدهلیب بۉلگن. لېکن سېنینگ حیاتینگ - بو بهار، شان۔شهرت یۉلی سېن اوچون تۉسیلیشینی ایستهمهیمن.
- حیات فقط غم۔اندوهدن عبارت اېمس، - اعتراض بیلدیردیم مېن. - قولاق سال، سلمی. دقّت بیلن تینگله. نیمه، بیزلرنی آدملر توبنلیگی و یاووزلیگیدن فقط اَیریلیق قوتقره آلهدی می؟ نیمه، بیزلر اوچون سېوگی، حیات، اېرکینلیک یۉللری بېرک می؟ حیات قوللریگه بۉیسونیش قالگن، خلاص می؟
- بونینگ بیرگینه یۉلی، - دېدی او امیدسیز بیر آوازده، - اوچرهشیب توریشنی بس قیلهیلیک.
مېن اونینگ قۉللریگه یاپیشدیم، جان حالتده خطاب قیلدیم:
- اۉزگهلر ارادهسیگه حددن تشقری اوزاق وقت بۉیسوندیک، سلمی. بیزلر اوچرهشگن دملردن باشلب ایکّیمیزنی سۉقیر یېتکچیلر باشلب کېلهیپتی. بیز اېسه اولرنینگ صنملریگه تیز چۉکیب کېلهیپمیز. مېن سېنی تنیگنیمدن بویان بولاس غالبنینگ قۉلیدهگی ایکّیته کاپتاکچهگه اۉخشهیمیز. بیزنی ایستهگنچه اۉینب، خواهلهگن تامانیگه ایتقیتیب یوبارهدی. نیمه، اېندی بیز اونینگ ارادهسیگه بۉیسونیب، اۉزیمیزنی یېر یوتگونگه قدر چیدهب یورهوېرهمیز می؟ حیات نفسی - تنگری انعامی، اونی اۉلیم آیاقلری آستیگه تشلش - گناه، اېرکنی قوللیککه ایلنتیریش هم گناه. اۉزینینگ حیات شمعینی اۉچیریشی - خداگه شک کېلتیریش دیر، اخیر، جانیمیزنی یرهتگننینگ اۉزی عطا قیلگن۔کو؟ خۉرلاوچیگه قرشی عصیان کۉترمهی، اونینگ برچه جبر و ظلملریگه چیدهیوېرگن کیمسه حقیقتگه قرشی یالغاننینگ یاردمچیسی دیر، گناهسیزنی کلتکلهیاتگن جلّادنینگ ملهیی دیر. بیز بیر۔بیریمیزنی سېوهمیز، سلمی. سېوگی اېسه قلبی بویوک انسانلرگه یرهتگن تامانیدن ایشانیب تاپشیریلگن بېبها خزینه دیر، اونی چۉچقهلر تیتکیلب، تېپکیلشلری ناجایز. بیزنینگ آلدیمیزده کېنگ دنیا، گۉزللیک و معجزهلرگه تۉله، نېگه اېندی بیز ارخیاېپیسکوپ و اونینگ ملهیلری قزیگن تار چاهده یششیمیز کېرهک؟ بیزنینگ آلدیمیزده حیات و اۉشه حیاتدهگی اېرکینلیک، اۉشه اېرکینلیکدهگی حضور حلاوت: نېگه اېندی یېلکهمیزدهگی بۉیینتوروقنی اولاقتیریب، آیاقلریمیزدهگی کیشنلرنی پرچهلب، تینچلیک و آسایشتهلیک بار جایگه کېتمسلیگیمیز کېرهک؟ تور اۉرنینگدن، سلمی، اوشبو عادي کلیسانی ترک اېتیب، تنگرینینگ بویوک عبادتخانهسیگه کیرهیلیک! بو یېردن کېتهیلیک، قوللیکدن و گمراهلیکدن آلیس۔آلیسلرگه باش آلیب کېتهیلیک. قراقچیلر قۉلی و ابلیسلر تیلی یېتمهیدیگن جایلرگه کېتهیلیک! ساحلگه شاشیلهیلیک، تون قارانغیسیدن فایدهلنیب، کېمهگه اۉتیرهیلیک۔ده، دېنگیز آرتیگه بارهیلیک و اۉشه تامانلرده ینگی حیات قورهیلیک. خۉپ دېگین، سلمی، بو دقیقهلر شاهلر تاجیدن قیمت، فرشتهلر سریدن قدرلی دیر. یوره قال!
سلمی باشینی سېرگهدی.
- یۉق، - دېدی او سېکین. - یۉق، جانگینم. تقدیر قۉلیمگه آغو و یاوشان شربتی تۉله کاسهنی توتدی و مېن اونی بیردنیگه ایچیب بۉشتدیم، تگیده بیر نېچه تامچی قالدی، خلاص. اونی آخریگچه ایچیشیم کېرهک، عکس حالده کاسه تگیده نیمه یازیلگنینی بیلیب بۉلمهیدی. سېوگیگه لیم تۉله، عصیانسیز و خاطرجمع ینگی حیاتگه مناسب اېمسمن. قناتلری قَیریلگن قوشگه تاشلر آرهسیده سکرهب یوریش قالدی، خلاص. - او اېندی هیچ قچان کۉککه پرواز قیلالمهیدی. کۉزی عاجز آدم یقیننیگینه کۉرهدی، یارقین یاروققه برداش بېرالمهیدی. بخت حقیده گپیرمه، شو بیرگینه سۉز بغریمنی تیلهدی. حضور۔حلاوت حقیده لاف اورمه - اونینگ سایهسی هم قیغو سینگری دهشتگه سالهدی. یخشیسی، سېن بو یاققه - فلک کویدیریب کول قیلگن کۉکسیمدهگی مقّدس النگهگه قره… بیلهسن می، مېن سېنی آنه یالغیز فرزندینی سېوگندېک سېوهمن. انه شو مهر۔محبت یۉلیده سېنی اۉزیمدن هم حمایه قیلیشگه تیارمن. آلاو بیلن تازهلنگن انه شو سېوگی مېنی دنیانینگ نریگی چېکّهسیگه هم قاچیب کېتیشدن اوشلب توریبدی، تاکه صاف و مصفا، یاووز غیبتلردن ییراق بۉلیب قال. عاشق سېوگیسی انتهاسیده سېوگیلیسیگه اېریشیشنی ایستهیدی، اونگه باشقه هیچ نرسه کېرهکمس… یاشلیک تانگآتریده کېلگن محبت اېسه اوچرهشوولر و وصال آنلری بیلن کفایهلنهدی، بۉسه و قوچاقلر آغوشیده اولغهییب بارهدی… کېچه ارخیاېپیسکوپ مېنی جیینی اوییدن تشقری چیقیشیمنی تقیقلهماقچی اېکنینی اېشیتیب، اېرگه تېککن دوریمده قسمتیمگه توشگن انه شو یگانه قووانچیمدن هم محروم اېتیشماقچیلیگینی بیلیب قالگچ، دېرزه آلدیده اوزاق توریب، دېنگیز آرتینی کوزهتدیم، او یېردهگی بېپایان مملکت حقیده شخصي مستقللیگیم، معنوي آزادلیگیم تۉغریسیده اۉیلهدیم. سۉنگ هۉنگرهب ییغلب یوباردیم. تاج و تختیدن، دولتی و بار بودیدن اجرهلگن شاه خودّی شوندهی ییغلهیدی. شونده کۉزیاشلریم آرهسیدن سېنینگ یوزینگ، کۉزلرینگ کۉرینیب کېتدی. اولر مېنگه تیکیلیب تورردی. بیردن اېسیمگه ایتگن سۉزلرینگ توشدی: «عسکرلر سینگری دشمن قیلیچلرینی کۉکسیمیز بیلن تۉسیب، برداش بېرهمیز. مغلوب بۉلسک جفاکشلردهی جان بېرهمیز، غالب کېلسک، قهرمانلردهی یشهیمیز. جبر و ستملر آلدیده باش اېگمهی یشهگن جانلر قییناغی تینچلیک و آسایشتهلیک بۉلگن جایگه قاچیشدن کۉره مردانهلیک دیر…» دېگندینگ اۉشنده. سېن بو سۉزلرنی اۉلیم قناتلری آتهم اوزره سایه سالگنده ایتگندینگ. اولر مېنینگ اېسیمگه کېچه، باشیم اوزره امیدسیزلیک قنات قاققنده توشدی و مېن کوچیمگه کوچ قۉشیلگنینی، روحیم تېتیکلشگنینی سېزدیم. مېن اوچون قندهی۔دیر معنوي آزادلیک یۉلی آچیلدی. بو شوندهی بیر آزادلیک که، قیغونی یومشتهدی. شونینگ اوچون بۉلسه کېرهک، سېوگیمیز دېنگیز کبی چوقور، یولدوزلر کبی آلیس، بۉشلیق سینگری چېکسیز بۉلیب کۉریندی. شونده مېن اۉزیمده پیدا بۉلگن ینگی کوچ بیلن یانینگگه یۉل آلدیم، سېنینگ یانینگده بۉلیش بختیگه اېریشیشگه چارلهیاتگن بویوک قدرت قربانی بۉلیشگه کېلدیم؛ سېنینگ نامینگ کیشیلر کۉز اۉنگیده پاک و حلال بۉلیب قالیشی اوچون شوندهی قیلدیم. مېن اوّللری بو یېرده عاجز آیاغیمده آغیر کیشنلر بیلن کېلردیم، بوگون اېسه اۉشه کیشنلر آغیرلیگینی و یۉلنینگ آلیسلیگینی نظر۔پسند قیلمهیدیگن قطعیت تویغوسی بیلن کېلدیم. آلدین قۉرقاق، جانسرهک ارواح سینگری کېلردیم، بوگون اېسه روحاً کوچلی عیال بۉلیب کېلدیم. بو عیال قربانلیک یوکینی حس قیلیب و اضطراب مشقتینی بیله توریب، سېوگیلیسینی نادان آدملردن حمایه قیلیش اوچون کېلدی. اوّللری مېن یانینگده سایه سینگری تیترهب تورردیم، بوگون اېسه مقّدس استرته و خاچگه قاقیلگن عیسی آلدیده مېن کیم اېکنلیگیمنی تن آلیشگه کېلدیم. مېن - سایهده اۉسگن درختمن، لېکن بوگون مېنینگ شاخلریم آفتاب نورلریده بیرپس اېرکهلنیب یهیرهشهدی… مېن سېن بیلن خیرلشگنی کېلدیم، سېوگیلیم؛ و بو وداعلشوو محبتیمیز مثالی طنطنهوار و اولوغوار بۉلیشینی ایستهیمن؛ تاکه بو محبت آلتیننی اېریتیب، اونگه ینهده یارقینراق پارلهیدیگن توس بېرووچی آلاو سینگری لاوولّب تورسین!
سلمی اعتراض بیلدیریشیمگه امکان بېرمهدی؛ کۉزلری چقماق سینگری چقنب تورردی، اولرنینگ شوьلسیدن مییهم کرخت بۉلیب قالگندی. سلمینینگ چهرهسی شو قدر اولوغوار توس آلگندی که، سۉزسیز اطاعت اېتیشینی طلب قیلووچی قیرالیچه عکسینی آلگندی. و بیردن او اۉزینی مېنینگ کۉکسیمگه آتدی، اوّللری اونده بوندهی احتراسنی سیره کۉرمهگندیم، قۉللری بیلن بۉینیمنی قوچاقلهدی۔ده، لبلرینی لبلریمگه باسیب، چۉزیب۔چۉزیب یاندیرگووچی بۉسهلر آلدی. بو اۉپیشلردن تنیمگه جان کیردی، بدنیمده حیات اویغاندی. قلبیمنینگ سرلی تارلری جنبشگه کېلدی، ایچکی بارلیغیم اۉزینی عالي قانون اختیاریگه تاپشیریب، بوتون دنیاگه قرشی عصیان کۉتردی، زېرا او سلمینینگ کۉکسینی عبادتخانه، اونینگ قلبینی اېسه محراب دېیه تن آلگن اېدی.
قویاش باتیب، اونینگ سۉنگگی نورلری یقین۔اطرافدهگی باغ۔راغلرنی ترک اېتگچ، سلمی اۉرنیدن توردی و بتخانهنینگ اۉرتهسیگه چیقدی؛ دېوارلر و بورچکلرگه شوندهی اعتبار بیلن قرهدی که، گۉیا اۉز کۉزلرینینگ نوری بیلن تصویرلر و رمزلرگه یارقینلیک بېرماقچی بۉلدی؛ کېین عیسینینگ خاچگه میخلنگن قیافهسیگه یقینلشدی۔ده، استه تیز چۉکیب، قان سیلقییاتگن آیاقلریدن بیر نېچه بار اۉپدی.
- مېن استرتهنینگ قووانچ و ذوق۔شوقیدن کۉره، سېنینگ خاچینگنی تنلهدیم، نزرېتلیک عیسی! مېن مُشک و عنبر اۉرنیگه قانیم و کۉزیاشلریم بیلن یوویندیم. کوثر اۉرنیگه یاوشن شربتی ایچدیم. مېنی اۉز مریدلرینگ صفیگه قبول قیل و گالگافهگه باشله…
سلمی مېنگه اۉگیریلدی.
- اېندی مېن ارواحلر چرخ اورهیاتگن اۉشه زمستان مغارهگه قووانچ بیلن بارهمن. مېنگه اچینمه، سېوگیلیم. قیغورمه، جانیم. خدانینگ سایهسینی کۉرگن بو جانیمگه ابلیسلرنینگ ارواحلری دهشت سالالمهیدی. عالي بختنی کۉریب، اونینگ ضیاسیده بیر زومگه بۉلسه۔ده، بهرهمند اېتیلگن بو کۉزلریم دنیانینگ هر قندهی عذابلریدن کۉر بۉلمهیدی.
شایی یاپینچیققه اۉرهلگنیچه بتخانهدن اوزاقلشیب بارهیاتگن سلمینینگ ایزیدن قرهب قالرکنمن، اۉزیمنی الهسیرهیاتگندهی حس قیلدیم؛ اۉیلریم شرفهلر دنیاسیده تېنتیرهب یورگنگه اۉخشردی. کۉریب تورگنیم الهتسیر دنیاده اېسه خدالر تختلریده اۉتیرگن اېمیش، فرشتهلر آدملرنینگ گناهلرینی یازیب بارهیاتگن اېمیش، روحلر یېرنینگ غمخانه – بَیتالحزنی حقیده حکایه قیلر، جنت پریلری اېسه محبت، درد و غم و ابدیت قۉشیغینی کویلهیاتگنمیش.
اۉزیمگه کېلگنیمده اطرافنی تون قارانغیسی قاپلهگندی؛ انچه وقتگچه درختلر آرهسیده تېنتیرهب یوردیم. سلمی ایتگن هر بیر گپینی اېسلشگه اوریندیم. اونینگ هر بیر خط۔حرکتی، ایما۔اشارهسی کۉز اۉنگیمده گودهلنه باشلهدی. او بیلن اَیریلیق مقرر اېکنینی انگلب یېتگچ اېسه، یالغیزلیک اضطرابی و سېوگی حسرتیدن مییهم کرخت بۉلیب قالدی، یورهگیم تیپیرچیلهی باشلهدی. شوندهگینه حر بۉلیب توغیلگن انسان اۉز آته۔بابالری تامانیدن یرهتیلگن شفقتسیز قانونلرگه قول بۉلیب یشهیاتگنینی توشونیب یېتدیم. تقدیر اېسه بوگوننینگ اۉتمیشگه بۉیسونیشیدن، شو دقیقهدهگی ایستک اوچون کېلهجکدن واز کېچیشدن باشقه نرسه اېمسلیگینی حس اېتدیم. سلمینی یششدن کۉره اۉلیشگه مجبور قیلگن ایچکی میللر حقیده کۉپ اۉیلهدیم. اۉزینی قربان قیلیشگه تیارلیگی بیلن عصیانکار روح بختینی قیاسلب، قیسی بیری مناسبراق و مقّدسراق اېکنینی انگلشگه اوریندیم. لېکن اۉزیمگه فقط بیر نرسه کشف اېتدیم؛ حلاللیک و یخشی نیتلر بیلن صمیميلیککه اېریشیلرکن. سلمی اېسه، صمیميتنینگ تمثالی، راستگۉیلیکنینگ نمونهسی اېدی.
قوتولیش
سلمی اېرگه تېککنیدن بېری بېش ییل اۉتدی. لېکن هنوزگچه فرزند کۉرمهگندی. او بیلن یاستیقداشی اۉرتهسیدهگی رشتهلرنی مستحکملهیدیگن، تبسمی بیلن بېگانهلشگن قلبلرنی خودّی آتهیاتگن تانگ تون بیلن کوننی یقینلشتیرگندهی بیرلشتیرووچی فرزند یېتیشمسدی.
توغمهیدیگن عیال همیشه اېرینینگ نفرتینی اویغاتهدی. چونکه خودبینلیک تویغوسی اېرکککه بالهلر اونینگ حیاتینینگ دوامچیسی دېگن اۉینی سینگدیرهدی. شونینگ اوچون هم او یېر یوزیده منگو یشب قالیش اوچون اولاد قالدیریشگه حرکت قیلهدی.
دنیا تشویشلریگه کۉمیلگن اېرگه توغمهیدیگن خاتین اونی استه۔سېکین تمام قیلهدیگن اۉلیمگه محکوم اېتهیاتگندهی تویولردی؛ نفرتی آشیب، اوندن واز کېچهدی و اېرینی هلاک اېتیشگه قصد قیلگن یاووز دشمنی سینگری اونگه اۉلیم تیلهیدی. قولاقلریگه قدر تورموش تشویشلریگه باتگن، پۉلاددهی ساووق، مزاردهی تۉیمس منصوربېک غالب اۉغیل کۉریشنی ایستردی؛ اونینگ نامی، مالی و دولتیگه وارثلیک قیلهدیگن اۉغیل کوتردی و توغمهگنی اوچون سلمیدن نفرتلنردی.
مغارهده اۉسهدیگن درخت مېوه بېرمهیدی. سلمی کرمي حیاتنینگ سایهسیده یشردی و فرزند کۉرمسدی. قفسگه توشگن بلبل اویه قورمهیدی، زېرا پولاپانلریگه قوللیکنی میراث قالدیریشنی ایستهمهیدی. سلمی کرمي بختسیزلیک اسیرهسی اېدی و فلک اونگه بالهلر توغیشنی روا کۉرمهدی. وادي گللری - بولر قویاش سېوگیسی بیلن طبیعت احتراسیدن توغیلگن بالهلر دیر؛ انسان بالهلری - آته محبتی بیلن آنه نفاستیدن توغیلگن فرزندلر دیر. سلمی اېرینینگ حشمدار و زمستان اوییده نفاست نفسینی هم، حسیات حرارتینی هم سېزگنی یۉق. بیراق او تون ظلمتیده خدادن فرزند عطا اېتیشینی سۉرهب عبادت قیلردی. بالهسی نازک برماقلری بیلن آنهسینینگ کۉز یاشلرینی ارتیشینی، کۉزلرینینگ نوری بیلن اجل شرفهسینی قوویشینی تیلردی.
سلمی شوندهی احتراس بیلن عبادت قیلدی، شوندهی یالواریب التجا اېتدی که، اونینگ ییغیسی بولوتلرنی تېشیب اۉتدی، آسمان عیالنینگ قارنیگه شیرین نفاست اجرا اېتیلگن آهنگنی اوفوردی و نکاحدن بېش ییل اۉتگندن سۉنگ اونی آنه بۉلیشگه تیارلهدی، بو بیلن سلمینی خۉرلیک و شرمندهلیک داغیدن خلاص اېتدی.
صحراده اۉسگن درخت گللهدی و مېوه توگدی.
قفسدهگی بلبل اۉز قناتلری پتیدن اویه یسهی باشلهدی.
آیاق آستیگه تشلنگن کیفره تانگ صباسی یۉلیگه دوچ کېلدی و اوزیلمهی قالگن تارلر تېبرهنیب کېتدیلر.
بختسیز سلمی کیشنلنگن قۉللرینی کۉککه کۉتردی و فلکدن مکافات آلیش ایلینجیده دعالر قیلدی.
حیاتده هیچ بیر نرسه منگولیک ارادهسی۔له بختینی تویگن بېپشت عیال قووانچی بیلن تېنگلشه آلمهیدی. بهار اویغانگنیده بار بۉلگن بوتون گۉزللیک، تانگ آتیشی بیلن کېلگووچی بوتون شادلیک خدا تامانیدن رنجیتیلگن و کوتیلمهگنده تنگرینینگ اۉزیدن عفو آلگن عیال کۉکسیده مجسم دیر.
آنه قارنیدهگی حاملهدن ترهلهیاتگن یاغدودن کۉره یارقینراق و کوچلیراق رنگ یۉق.
حمل آیی قیر۔ادیرلرگه صیقل بېریب اۉتدی. عینِ شو دملرده سلمینینگ کۉزی یاریشی کېرهک اېدی. طبیعت خودّی او بیلن بیرگه قووانگندېک درخت کورتکلریگه جان عطا قیلدی، گللر و اۉت۔اۉلنلرگه حیات بخش اېتدی.
بیر کونی کېچهسی، ظلمت شرفهلری رأس۔بیروتدهگی اویلر آرهلیغیگه جایلشیب آلگن پیتده سلمینی تۉلغاق توتدی. اونینگ تۉشگیده حیات۔ممات جنگی باشلندی. داکتر و دایهلر بو دنیاگه ینه بیر مهماننی کوتیب آلیشگه تیارلنیشدی. کۉچهدهگی یۉلاوچیلرنینگ قدم تاووشلری تینیب، تۉلقینلرنینگ قیرغاققه اوریلیش شاوقینی جیم بۉلیب قالگچ، منصوربېک اویینینگ دېرزهسیدن یورهکنی اېزهدیگن چینقیریق اېشیتیلدی…
جاننینگ جاندن اجرهلیش چینقیریغی… فنالیک آلدیدن رحم۔شفقت حقیده یالواریش چینقیریغی… ایکّی بویوک خلقت - حیات و ممات آیاقلری آستیگه تشلنگن عاجز سلمینینگ چینقیریغی.
تانگ آتر پیتی سلمینینگ کۉزی یاریدی، اۉغیل کۉردی. چقهلاقنینگ بیرینچی قیچقیریغیدن اۉزیگه کېلیب، کۉزینی آچگن سلمی اطرافیده کولیب تورگن چهرهلرنی کۉردی… کېین، دقّت بیلن قرهب، شونی سېزدی که، اونینگ تۉشگی یانیدهگی حیات بیلن اۉلیمنینگ آلیشووی حلی توگهگنیچه یۉق؛ کۉزی قمشیب ایلک بار خطاب قیلدی: «بالهگینم!..»
دایه چقلاقنی شایی متاعگه اۉرهب، آنهسینینگ یانیگه یاتقیزدی. داکتر اېسه سلمیگه غمگین قرهب قۉیدی، بیر نېچه بار الم بیلن، ایندهمهی باشینی چهیقهدی.
طنطنهوار خطابلر قۉشنیلرنی اویغاتیب یوباردی، اولردن اَیریملری کيینمسدن، آتهنی ینگی توغیلگن اۉغیل بیلن قوتلهگنی چیقیشدی. شفاکار بۉلسه، آنه بیلن بالهگه اچینیب قرهب تورردی.
خدمتچیلر وارث توغیلگنی حقیدهگی خبر بیلن منصوربېکنی تبریکلهگنی و سویونچیلر آلگنی شاشیلیشدی. لېکن شفاکار اېندی امیدسیز نگاه۔له سلمی و چقلاققه قرر، اولردن کۉز اوزمسدی.
آفتاب چیققنده سلمی چقلاقنی کۉکسیگه باسدی؛ نارسیده ایلک بار کۉزینی آچدی، آنهسیگه قرهدی و تیپیرچیلب، کۉزلرینی ابدي یومدی. داکتر اونینگ یانیگه باریب، جانسیز تنهنی آنهسینینگ قۉلیدن آلدی؛ اونینگ کۉزلریدن ایکّی ییریک تامچی یوزیگه آقیب توشدی. او اۉزیچه شیویرلهدی: «منه مسافر، کېلیشگه اولگورمهی، بو دنیانی ترک اېتدی…»
باله اۉلگندی، آدملر بۉلسه حشمتلی مهمانخانهنی تۉلدیریشیب اونگه ساغلیک، اوزاق عمر تیلردیلر. بېچاره سلمی، داکترگه قرهدی۔یو، قیچقیریب یوباردی: «بالهمنی بېرینگ، بغریمگه باسهی!» او ینه بیر بار قرهدی۔ده، تۉشگی یانیده حیات و اۉلیم همان آلیشووده دوام اېتهیاتگنینی کۉردی.
باله اۉلدی، لېکن اونینگ دنیاگه کېلگنیدن قووانهیاتگنلرنینگ قدحلری ینهده قتّيقراق جرنگلشده دوام اېتردی.
تانگآترده توغیلیب، کون چیقرده اۉلدی - بندهلردن کیم۔دیر وقتنی چمهلب: «تانگ آتردن کون چیقرگچه بۉلگن مدت منگولیکدن قیسقه دیر، دېب ایتیشی ممکن. راست، خلقلر توغیلیشی و اۉلیشی آرهلیغیدهگی وقت منگولیککه تېنگ دیر.»
فکر مثال توغیلدی۔یو، بیر نفس آلگندهی اۉلدی۔کېتدی، سایه سینگری یۉقالدی، سلمیگه آنهلیک تویغوسینی حس قیلیش امکانینی بېردی، لېکن آنهسیگه بخت بېرمهی، اونینگ تۉشگیدن اۉلیم چنگلینی اریتمهی کېتدی.
قیسقهگینه حیات – تون توگشیده پیدا بۉلیب، کون باشلنیشیده سۉندی، خودّی برگگه تونده قۉنگن شبنم مثالی نور توشیشی بیلن اوچدی۔کېتدی.
خودّی منگولیک ایتگن سۉزنی افسوسلنیب، اۉز قعریگه قیته آلگندهی…
خودّی دېنگیز مرواریدنی، کۉتریلگن سوو تۉلقینلری بیلن قیرغاققه چیقریب تشلب، سوو قیتگنده دېنگیز قعریگه تارتیب کېتگندهی…
خودّی نیلوفر گل، اېندیگینه حیاتگه یوز آچگنده اۉلیم آیاقلری تاپتب تشلهگندهی…
سلمی بو دنیاده همه نرسهدن هم کۉپراق کوتگن کیمسه، کېلیشگه اولگورمهی قیتیب کېتدی، اېشیکنی آچدی۔یو، حیاتگه کیریشگه اولگورمهدی.
دنیاگه کېلیشی بیلن چقلاق توپراققه ایلندی۔قالدی، انساننینگ حیاتی، خلقلر حیاتی، قویاش، سیارهلر، یولدوزلر حیاتی هم شوندهی…
سلمی داکترگه اۉگیریلدی۔ده، اچّیق خۉرسیندی.
- اۉغلیمنی مېنگه بېرسنگیز۔چی! - خطاب قیلدی او. - بېرینگ، اېمیزهی اونی!
داکتر باش چهیقهدی.
- باله اۉلیک، - زۉرغه شیویرلهدی او. - اونی قیتریب بۉلمهیدی. سیزگه اېسه هیجانلنیش ممکن اېمس - تنگلیک حلی توگهگنی یۉق.
سلمی جان حالتده چینقیریب یوباردی و درحال جیم بۉلیب قالدی. یوزینی قووانچلی تبسم قاپلهدی. گۉیا او اۉزی اوچون نیمهنی۔دیر، شو پیتگه معلوم بۉلمهگن نرسهنی کشف قیلگندهی اېدی.
- اونی مېنگه بېرینگ، - دېدی سلمی خاطرجمع تاووشده. - بېرینگ، اۉلیک بۉلسه هم میلی…
داکتر اۉلیک چقلاقنی اونینگ قۉللریگه قۉیدی. سلمی بالهسینی کۉکسیگه باسدی.
- مېنی آلیب کېتگنی کېلدینگ می، اۉغیلگینم، - دېدی سلمی، دېوارگه اۉگیریلرکن. - ساحلگه یۉل کۉرستیش اوچون کېلدینگ می؟ بو قارانغو غاردن مېنی آلیب چیققنی کېلدینگ می، بالهم؟
ینه بیر نېچه دقیقهدن سۉنگ دېرزه پردهسی آرقهلی اۉتگن قویاش نورلری حرکتسیز یاتگن ایکّی تنه اوستیگه توشدی؛ آنهلیکنینگ اولوغوار روحی کوزگی اۉلیم قناتلری بیلن اولرنینگ اۉرین۔تۉشگینی قۉریقلب تورردی.
داکتر کۉزلریده یاش بیلن خانهدن چیقدی. مهمانخانهده او پیدا بۉلیشی بیلن قووانچلی هیجانلر قیغو نالهسیگه ایلندی. فقط منصوربېککینه بیرار تاووش چیقرمهدی، غینگ دېمهدی، بیر تامچی کۉز یاش تۉکمهدی، هیچ قندهی سۉز ایتمهدی؛ او تاش هیکلدهی قاتیب، اۉنگ قۉلیده شراب تۉله قدح، سېررهییب تورردی.
* * *
اېرتهسی کونی سلمیگه آپّاق نکاح کۉیلگی کيیدیریب، قاردهی آق بخمل بیلن قاپلنگن تابوتگه قۉیدیلر؛ چقلاقنینگ کفنی اېسه یۉرگک، تابوتی - آنه قوچاغی، قبری اونینگ ساووق کۉکسی اېدی. دفن مراسمی قتنشچیلرینینگ جوده سېکین حرکتی – اۉلهیاتگن انسان کۉکسیدهگی یورهک اوریشیگه اۉخشردی. مېن تابوت آرتیدن اېرگشیب بارهیاتگن آلامان آرهسیده اېدیم؛ مېنینگ خیالیمدن نیمهلر کېچهیاتگنینی، قلبیم اضطرابلرینی هیچ کیم بیلمسدی.
قبرستانده ارخیاېپیسکوپ بولاس غالب دعا اۉقیدی؛ تند و لاقید یوزلی روحانيلر اونگه جۉر بۉلیب، طاعت۔عبادت قیلدیلر.
تابوتنی قبرگه توشیریشگنده، کیمنینگ۔دیر شیویرلهگنی اېشیتیلدی:
- ایکّی آدمنی بیر تابوتده کۉمیشگنینی سیره کۉرمهگندیم…
- چقلاق گۉیا آنهسینی شفقتسیز اېرنینگ ظلمیدن قوتقریش اوچون کېلگندهی بۉلدی…
- منصوربېککه قرهنگلر، نقدر لاقید نگاه. بیردنیگه خاتینی و بالهسینی یۉقاتگن کیشیگه سیره اۉخشهمهیدی…
- اېرتهگه ارخیاېپیسکوپ اونگه سلمیدن بایراق و ساغلیغی یخشیراق قَیلیق تاپهدی…
گۉرکاو مزارنی توپراق بیلن تۉلدیرگونچه راهبلر دعا اۉقیب توردیلر. خیرلشهدیگن وقت کېلدی و آدملر نوبت بیلن ارخیاېپیسکوپ و منصوربېک حضوریگه کېلیب، کۉنگیل سۉرهدیلر، همدردلیک بیلدیردیلر. مېن بیر چېکّهده یالغیز تورردیم، هیچ کیم کېلیب همدردلیک بیلدیرمهدی، حالبوکه، سلمی و اونینگ اۉغلی مېن اوچون دنیادهگی اېنگ عزیز خلقتلر اېدیلر.
منه، همه کېتدی، قبرستان بۉشب قالدی. ینگی کۉمیلگن مزار یانیده بېلکورهگی بیلن یالغیز گۉرکاو تورردی.
- فاریس کرمي قهیېرگه کۉمیلگنینی بیلهسن می؟ - سۉرهدیم مېن.
او مېنگه اوزاق تیکیلدی، کېین سلمینینگ قبرینی کۉرستدی.
- منه شو چاهده مېن اونینگ کۉکسیگه قیزینی قۉیدیم، قیزینینگ کۉکسیگه اېسه، المهنینگ اۉغلینی قۉیدیم. اوستیدن اېسه منه شو بېلکورهک بیلن توپراق تشلهدیم.
- شو قبرگه مېنینگ یورهگیمنی هم کۉمدینگ، - دېدیم. - نقدر قدرتلی سېنینگ قۉللرینگ!
گۉرکاو درختلر پنهسیگه اۉتیب کېتگچ، کوچ۔مداریم قالمهدی و مېن سلمینینگ قبریگه ییقیلدیم، اونینگ تقدیریگه اچینیب، اۉکسیب۔اۉکسیب ییغلهدیم.
مؤلفنینگ باشقه مقالهلری
کۉپ اۉقیلگن مقالهلر
-
محمد عالم کوهکن شعرلریدن نمونهلر
دوشنبه ۴ جوزا -
-
اۉزبېکستان اۉزبېک ادبي تیلیدهگی ایریم قۉپال سۉزلرنینگ فهرستی
سهشنبه ۱۹ جوزا -
مېنی هم تورتیب قۉی، اېرته اویغانسنگ...
دوشنبه ۱۸ جوزا