بۉری
پنجشنبه ۲۱ جوزا
-
-
اۉزبېک ادبیاتی ← حکایه
-
دوشنبه ۱۸ جوزا
مېنی هم تورتیب قۉی، اېرته اویغانسنگ...
دنیاده بیر اۉرگیمچک بار اېدی.
تانگ اېلس۔اېلس آتیب، قیزغیمتیر قویاش نینگ ایلک ایلیق نورلری عالمگه یاییلیب، شودرینگ آستیدهگی تورلی۔تومن اۉتلر نینگ هیدلری سېزیلر۔سېزیلمس ترهله باشلهگنی آندن او ینگی تۉر تۉقیشگه توشردی. تۉری هوایي، یومشاق، نازک اېدی. اۉرگیمچک اۉز وجودینینگ قهیېریده، قَی طرزده تۉر حاصل بۉلهیاتگنیدن بېخبر بۉلسه۔ده، اونگه تۉرنی حاصل قیلیش جریانینینگ اۉزییاق لذت بخش اېتر اېدی گۉیا. غایت اینجه ایپککه اۉخشب کېتهدیگن تۉرنینگ یوزهسی یاپیشقاق، ییلتیراق بۉلیب، ایلک اوچینی بیر یپراققه محکملب، تېبرهنه۔تېبرهنه تۉقیی باشلر اېدی او.
اوّلیگه اوزون اۉق ایپینی تیزیب آلردی. کېین او اۉقدن باشقه تامانلرگه ینگی اۉقلر تارتر، مرکزدن تورلی طرفلرگه چۉزیلیب کېتگن ایپلر حاصل بۉلگچ اېسه، آرهلرینی بیر۔بیریگه توتشتیریب، کتکچهلر حاصل قیلیشگه توشردی. کتکچهلرنینگ کېنگلیگی انیق اېدی، قهیېرده و قَی طرزده کتکچه یسش لازملیگینی بیلر اېدی او.
شو طریقه، بیر کتکدن ایکّینچیسیگه اۉته۔اۉته، عجیب بیر ماهرلیک و قونت بیلن شو غلطی ایشیده دوام اېتر اېدی.
او تۉقیی باشلهگن تۉر غایت نازک قالینچهگه۔ده اۉخشب کېتردی. هر بندی قالیننینگ بیر بایلمی، هر ایپی بیر ایپک قتیمی کبی تاولنووچن۔و ییلتیراق اېدی.
بو ۔ رنگی آچ سریق، باشچهسی و آیاق اوچلری قیزغیش۔قارهمتیر میتّی اۉرگیمچک اېدی. شونیسی قیزیق که، او اۉلجه آولش اوچون تۉر قورمسدی ۔ عادي، چیرایلی، صنعتکارانه تۉرینی تۉقیر اېدی، خلاص.
تۉرنینگ اوچلری اۉن بیرته اېدی. اۉرگیمچک بعضاً کیچیکراق ۔ تۉقّیزته یاکه یېتّیته اوچلی قالین هم تۉقیردی. دایما تیپّه۔تیک جایلشتیرردی تۉرینی. لېکن تۉر بایلنگن یپراقلر گاها وضعیتینی اۉزگرتیرر، شونده تۉرنینگ حالتی هم اۉزگرر، بوندن اۉرگیمچک اذیت چېکردی. شکلی بوزیلگن تۉر اونینگ ذوقینی قاندیرالمس، شو سببلی قیتهدن ینگی تۉر تۉقیی باشلردی.
قویاش هوالب کېتیب، تېورهکنی بیردهی قیزدیره باشلهگنیده او سۉنگگی بندنی هم بایلب بۉلدی. سۉنگ تۉرینینگ اۉرتهسیگه ایلدم باردی۔ده، همه بندلر بیرلشگن جایده تېک قاتدی. شو یېردن هر تامانگه چۉزیلیب کېتگن ایپلر و آرهلری کېنگهییب بارووچی کتکچهلر انیق کۉرینیب تورردی. بو جوده چیرایلی منظره بۉلیب، شو کیچیک «حدودچه»نینگ همه تامانینی اېنلب۔چۉزیلیب کېتگن تۉرنینگ قاق مرکزیده توریب، اۉز صنعتیدن ذوقلنیش اۉرگیمچککه خوش یاقدی.
او تین آلیب، تۉر مرکزیده توریب قالدی.
بیر آزدن کېین شباده ینه اېسدی.
تۉر، بایلنگن یپراقلری بیلن بیرگهلیکده، چهیقلدی.
بهاري یېل آهسته اېسر، اطرافدهگی تورلی۔تومن ایسلرنی آلیب کېلر اېدی. او ایسلرنی اۉرگیمچک سېزرمیدی۔یۉق می، نامعلوم.
شونینگدېک، یېل اۉز قناتیده تورلی۔تومن آوازلرنی هم آلیب کېلدی. بو اېلس۔اېلس شاوقین ایچیده اۉتلرنینگ شیتیرلشیدن تارتیب قۉی۔قۉزیلر نینگ معرهشی، کوچوکلر نینگ واووللشی، کیملرنینگدیر غۉنغیر۔غۉنغیر آوازلری هم بار اېدی.
یاقیملی اېپکین ایچره تۉر مرکزیده چهیقهلهیاتگن اۉرگیمچک قویاش قتّيق قیزدیرگنیدهاۉق ایپلرنینگ بیریدن اۉرمهلب باریب یپراق آستیگه کیریب جان سقلشی هم ممکن اېدی. بیراق قویاشنینگ تیکّهگه کېلیشیگه انچه بار، قویاش نورلری هم تۉر کبی نازک، بو هم اۉرگیمچککه خوش یاقماقده اېدی.
بدیعي اثر هم تۉر کبی تۉقیلهدی، دېر اېدی مربيلریمیز. خَیالاتنی اۉشندهی اۉرهب۔چیرمب آلهدیگن اثرلر حقیده اۉیلهگنیمده، بیردنیگه جوده کۉپ اسملر یادگه کېلدی. اولر آرهسیدن بیر نېچتهسینی تنلب۔سرهلب آلیب، ادیبلرنینگ واقعه۔منظرهلرنی توصیف اېتیشدهگی مهارتی حقیده سۉزلش کملیک قیلهدیگندهی، شو باعث سناقلی کتابلر اوستیده اېمس، انسان تفکریده بیر عمر ایز قالدیریشی ممکن بۉلگن طرفه اثرلر حقیده ملاحظه یوریتیش معقولدهی تویولدی.
اۉیلب قرهسم، آلتی۔یېتّی یاشلرگچه کتاب اۉقیش اَیترلی قیزیقرلی مشغولات بۉلمهگن اېکن. بلکه کتابگه احتیاج سېزمهگندیرمیز. هر حالده، تېورهک۔اطراف اویغاتهیاتگن تصورلرنینگ اۉزی یېترلی اېدی. حاضر تۉله ایشانچ بیلن ایته آلمن که، باله تصوری منهمن دېگن یازووچی خَیالاتیدن اوستون و کوچلی، شو سبب هم تېورهگیده آته۔آنهسی۔یو بیر۔ایکّی اۉرتاغیدن باشقه یقینی بۉلمهگن باله اوچون کتاب اونچه قیزیق اېمس، اوستیگه اوستک، کتاب اۉقیش چۉچیتر هم اېدی. آدم بالهسی ندامتلرگه و حتا خستهلیکلرگه یېتکلاوچی جوده کۉپ گناهلرینی سۉز واسطهسیده صادر اېتهدی، اما تضرعی هم سۉز بیلن بۉلهدی. اېندیگینه اۉسه باشلهگن نهالدهی تصورگه اۉزگه و یات فکرلر خودّی تجاوزدېک کۉرینگن، سۉزنینگ تفکرده بیران بیر معنا حاصل اېتیش جریانی هلی تازه روحگه آغیر کېلگن بۉلیشی ممکن. «بلاغتگه یېتمهگن بالهلر فرشتهدیرلر»، دېگن گپ بار۔کو. شو سبب، حیاتینینگ بالهلیک پلّهسیده کیمدیر کتاب اۉقیگن بۉلسه۔ده، اېسلالمسلیگی طبيعي. چونکه بالهلر بو دورده طبیعت و آته۔آنه «کتاب»ینی اۉقیب اولغهیهدی. حقیقي کتاب اۉقیش، فکرگه، تصورگه، تشبیهگه چنقاقلیک اۉسمیرلیک چاغیده بلاغت بۉرانلری بیلن بیرگه یاپیریلیب کېلهدی. بیزلرده هم شو حال رۉی بېردی. اۉسمیرلیک و ییگیتلیک دوریده اوچقور خَیال شدّت۔له هر نرسهنی اۉزیگه سینگدیریب آلر، ینه و ینه طلب قیلهوېرر اېدی. تېورهک بیلیملرگه و تأثراتلرگه تۉله بۉلسه۔ده، روح عقل و تصوردن تشقریدهگی ینه نیمهلرگهدیر اینتیلردی. باله تصوری بیلن اۉزیمیز کۉنیککن۔بیلگن منظرهلر آرتیدهگی کۉنیکیلمهگن۔بیلینمهگن منظرهلرنی ایزلر اېدیک. کتبخانهلرده کتاب کۉپ، قَی بیری دوچ کېلسه اۉقییوېرر، لېکن تاباره کوچ ییغیب بارهیاتگن تصورنی حتا فانتاستیک و سرگذشت اثرلر هم قاندیرالمسدی. یازووچیلر اۉز قوهی خَیالاتیگه تهیهنیب مینگ بیر منظره و حادثهلرنی صادر قیلر اېدی۔یو، بیراق روح ینه نیمهلرنیدیر ایزلهیوېرردی. بالهلر ادبیاتی دېگن دنیانینگ مغزینی جوده قیسقه وقت ایچیده چقیب اولگورگن و الّهقچان اوندن اۉزیب کېتگن ادراکیمیز ینهده زلوارلیراق معنالرنی خواهلر اېدی. بو ایزلنیشنی تفکرنینگ اۉسیش و سینگدیریش دوری دېب ناملهدیم، اۉزیمچه.
مذکور پلّهگه یېتیب کېلیشیمیزده، اوّلا، بیر تاماندن خدایبېردی تۉختهباېف نینگ «سریق دېونی مینیب»ی۔یو انور عابدجان نینگ «المزان»ی، اېرکین واحدوفنینگ حرارتلی شعرلری، باشقه تاماندن اېسه، بېگانهدهی تویولگن دنیا بالهلر ادبیاتینینگ (پاملا تراورسنینگ «مِری پاپینز»، آسترید لیندگرِننینگ «تامده یشاوچی کارلسون»، جِک لندننینگ تورلی حکایهلری و حتا ناروېگ سیاحی تور هیردالنینگ «کن۔تیکیده سفر» یادنامهسی و جَنوبي قطبگه ایلک بار قدم قۉیگن سیاحتچی روئال آمونسن خاطرهلریگچه – همه۔همهسینینگ) کتّه تأثیری بار، البته. («بېگانه» دېییشیمدن مراد – باله ذهنیدهگی جوده کوچلی، اما ادراک اېتیلمهگن ملي وطنپرورلیک تویغوسیگه اعتبار قرهتیشدیر. بعضی تېنگداشلریمیز چېت اېل بالهلر ادبیاتیگه منسوب اثرلرنی، «اسملری بېگانه اېکن» دېب اۉقیمهگنی بار گپ.)
انسان بالهسی نینگ ایزلنیشلر دنیاسی شو قدَر رنگ۔برنگ و تورلی۔تومن اېکنی عقلنی شاشیرر، باشقه تاماندن اېسه، شعریت دنیاسی اۉزینینگ اضطرابلری، غملری۔یو غصهلری، شادلیکلری۔یو جلوهلری بیلن رام اېتردی.
لېکن بریبیر، شو کۉریلگن۔و اۉقیلگن اثرلردن ینهیم باشقهچهراق، کوچلیراق، بیر سیلتهنیش بیلن فکر تۉسیقلرینی چیلپرچین قیلیب یوبارهدیگن و آدمنی رام ایلب، ایچیگه آلیب کیریب کېتهدیگن عالم - قاش۔و قباق آرهسیدهگی غایت مهم و هیبتلی بیر سېزگی، حس، منظره، تشبیه، اۉی ایزلنر اېدی یخلیت فکرلاوچی بارلیقده. اجتماعيات بانگ اورر، تشویقي اثرلر یازیلر، لېکن مییهنینگ فکرلاوچی غدّهلری اوستیدن یېنگیلگینه سیدیریلیب اۉتیب کېتهوېرر، حیات یېنگیل۔اېلپیلیککه تۉلیب۔تاشیب کېتگندهی تویولگن بیر محلده... جدّي ادبیاتنی ایزلر اېدیک. انه شو پلّهده دنیا ادبیاتی بیلن یوزمه۔یوز کېلگندهگی ایکّیلنیش و حیرتلرگه هم تۉختهلیش کېرهک دېب اۉیلهیمن.
عالي درگاهده تعلیم آلر اېکنمیز، دنیانینگ «اوچینچی (یعنی بصیرت) کۉزی» آچیلیب کېتگن کیشیلری دېیه تعریفلنگن یازووچیلری اثرلری اۉشه چنقاقنی قاندیره آلهدیگندهی تویولگنیدن سۉیلهی. کیشی تصورینی بیرتهگینه قلب اوستیده چیرپیرهک قیلیب ایلنتیرگن داستایفسکيدن تولستویگچه، کامودن کرکگورگچه، نیچهدن شوپنهاورگچه... دهشتلی و زلوارلی اۉیلر بیلن اۉشه فکر و تویغو تشنهلیگینی قاندیریش ممکنلیگینی حس قیلیشنینگ ایلک حیرتلی آنلری اۉتگچ، او اثرلر موضوعی بېگانهدهی تویوله باشلهگنی، باطني ایستک بو عالمنی قبول قیلالمهگنی، فکر طرزیگه مهلیا بۉلگن حالده اولردهگی قیافهلر بېگانهلیگینی ایلغهگنیدن بنا بۉلگن عرصاتلر دوری... دنیا - بېگانهدیر، دېب بانگ اورر اېدی کامو. آچون – انگلنمهگن غلطی بیلیملرگه تۉله، دېر اېدی بورخِس. عالم - بلچیقدن عبارت، دېر اېدی داستایفسکي. انسان نینگ جوهری - الهيدیر، دېردی یونگ. حیات – مَیللردن عبارت و انسان - حیوانيدیر، دېر اېدی فروید... «تفکرگه قۉشیلیب ایمان هم آلماقده، قَیته باشدن فکرلب باقینگ»، دېماقده اېدی ایتماتوف. سالوادور دالی ایستک و اضطرابلر صورتینی چیزر، هیرونیموس بوش قیامت منظرهلری بیلن قۉرقیتر، ریونوسوکه اکوتاگاوا «اۉرگیمچک اویهسینینگ تالهسی» حکایهسیده عدالت نینگ بېشفقت تصویری بیلن آدمنی هَییقتیرر اېدی... ادبیات – اولکن حادثه، او ایلان کبی سِحرلب دامیگه تارته باشلهیدی، دېر اېدی کامو. بو نقطهی نظرلر ارا دفعتاً آنه ادبیات، آنه تصورلر ميده، هوایي تویوله باشلهگن اېدی. سببینی بیلالمسدیک. نېگه اونهقه فکرلهی آلمهیمیز، دېگن غلطی اشتباهلر اویغانگن اېدی یورهک توبیده.
شباده قتّيقراق اېسدی۔ده، تۉستدن تۉر بندلرینی نودهلردن اوزیب آلیب، تۉر اېگهسی بیلن قۉشیب هواده ایلنتیره۔ایلنتیره اوچیریب کېتدی.
اۉرگیمچک منه شو اوچیشنی کوتهیاتگن اېدی. اونگه بو اوچیش جوده یاقدی. شو طریقه اۉتلر، اریقلر۔و میسهلر، بتهلر۔و یشیل میدانلر اوزره هوالنه۔هوالنه اوچهوېردی او.
شو محل اۉزی نینگ صیّاد اېمسلیگینی، شمال قهیاققه اوچیرسه اۉشه یاققه اوچیب کېتهوېرهدیگن صید اېکنینی انگلب قالدی. و اۉزی تۉقیگن خفیف ایپگه محکم یاپیشگنیچه شمال قهیېرگه اوچیریب آلیب کېتیشینی کوته باشلهدی. بو پروازدن اېنتیکر، آزاد۔آزاد اوچیشنینگ هیجانلری اونی مست قیلگن اېدی.
بهارنینگ اۉیناقی شبادهسی او تۉقیگن ایجادنی بند۔بندیدن اوزیب، تمامی۔له اۉز اختیاریگه آلدی. اوزیلگنی همانآق بو چیرایلی گیلمنینگ شکلی بوزیلیب، باشقه کۉرینیشگه کیردی. میتّی و حریر اوچر گیلمنی اېسلتووچی تۉرگه محکم یاپیشگنچه او اېندی ایلیق هوالرده موجلنه۔موجلنه اوچر، بو پرواز غایت فیضلی و ذوقياب اېدی.
جۉنراق قیلیب ایتسم، منه شو سنب اۉتیلگن و شاشیلیش اېسگه کېلمهگن ینه باشقه فلسفهلر۔و اوبرزلر نینگ برینی نوقیران روح اۉزیگه سینگدیریب بۉلگن، اېندی واقعهلرگه بوئندیا، مرسو، فروید بۉلیب قرهی آلهیاتگن و تخمیناً اۉشه قهرمانلرگه یقین فکر هم یوریتهیاتگن اېدی. بیراق بو حالتیمیز تفکر رواجیگه اَیترلی هېچ نرسه بېرمهدی، عالم هنوز سواللرگه تۉلهلیگیچه قالماقده، ایجاد ماهیتی او یاقده تورسین، یشش معناسینی هم آچیب بېره آلمهیاتگن اېدی. خۉپ، انسان حیاتی حیواني نفسنی قاندیریشدن عبارت دېییلدی، کېین۔چی؟ انسان بو عالمگه بېگانه دېییلدی، کېین۔چی؟ عدالتسیز جمعیت آدم بالهسینی جنایتگه مجبورلهیدی دېییلدی، کېین۔چی؟ اېنگ عجبتاووری آلبر کامو - اونینگ «کالیگولا»سی اېدی رُمنینگ تېلبه امپراتوری سودایی فلسفهسی بیلن عقللرنی لال قالدیرسه۔ده، بیراق یشش و عمر ماهیتی حقیده هېچ بیلیم بېرمس، منطقي فکرلشنینگ رنگ۔برنگلیگینی افاده اېتر اېدی، خلاص. چقهلاقنینگ توغیلیشی نورلی و سِرلی حادثه سنلسه، اۉسیب۔اولغهییشی و قرتهییب اۉلیشی آدمنی واهمهگه سالهدیگن، ساچلرینی تیکّهیتیریب یوبارهدیگن چۉنگ ماهیتگه اشاره قیلیب تورسه۔ده، بوتون انسانیت تقدیرینی قۉیهتورهیلیک، حتا عادي طلبه حیاتی نینگ ماهیتینی هم آچیب بېرالمهیاتگنی قیزیق اېدی. باشقهچهراق ایتسم، بیر اینجونینگ تورلی قیرّهلرینی کۉرستگنی بیلن، حیاتگه یرهیدیگن و ازلي سواللرگه جواب تاپیشگه یاردم بېرهدیگن جۉیهلیراق فکر اویغاتالمس اېدی.
معما یاغدوده می، اینجوده می؟
شوندهی بۉلسه۔ده، او اثرلر فکر حدودینی کېنگهیتیریشگه خدمت قیلگنیدن کۉز یومیب بۉلمهیدی. بو یاغدولی تاشلر یاروغیده اۉز اۉقیب۔بیلگن ادبیاتیمیزگه نظر تشلهگنیمیزده، بعضاً جۉنراق و آدمیراق منظرهلرنی کۉریب، اۉسمیرلیک و یاشلیک شدّتی ارا شعوریمیزده سېزیلر۔سېزیلمس اشتباهلر اویغانه باشلهگن اېدی. نیمهگهدیر ملي ادبیاتیمیزده آدميلیک، مهر۔عاقبت، اینیقسه، یخشیلیک و یامانلیک نینگ غایت قلتیس ضدیتی سادّه و عادي افاده قیلینگنیگه عقل شاشر اېدی. مثلاً، ایکّی قۉشنی اۉرتهسیدهگی مناسبتلر قلمگه آلینگن بیر حکایهنینگ خلاصهسی اۉلهراق، بو قۉشنیلرنینگ بیری یخشی۔یو باشقهسی یامان بۉلیب چیقر، بیر آدم ایکّی اۉغلینی اویلنتیرسه، کېلینلرنینگ هم بیری انصافلی، ایکّینچیسی جاهل اېکنی باشدناق عیان بۉلردی۔قالردی و هکذا.
خودبین فکرلر۔و خلاصهلرنی بیر چېتگه قۉیهتورهیلیک۔ده، نېکبین قرهب کۉرسک، ایچیمیزدهگی تشنه روحنی نېگه قاندیرالمهدی دېب اۉیلهگنیمیز یوزلب اثرلردهگی ماهیتنی اېندی انگلهیاتگندهیمن. هر حالده، اۉسمیرلیکدن طلبهلیککهچه و اوندن رسمانه فکرلاوچی کیشی بۉلیب یېتیشه باشلهگنیمیز اۉن۔اۉن بېش ییل ایچیده انگلب یېتیش دشوار، اما حس قیلیش ممکن بۉلگن بیر قتّال فاجعه الّهقچان رۉی بېریب بۉلگن، شو سبب اۉزبېکچیلیک روحی اثرلرگه کۉچگن و صحیفهلر قتیده جان سقلهماقده اېدی. «مېنی هم تورتیب قۉی، اېرته اویغانسنگ [1] »، دېر اېدی دۉستیگه هلی جوده یاش بیر شاعر. شام قۉنگن پیت نان یاپگن بیر عیال اۉشه ناندن ایکّیتهسینی قۉشنیسیگه چیقرگنی تصویرلنگن اېنگ عادي، اېنگ غریب حکایهده هم مليلیک نینگ بیر قیرّهسی نهان اېدی. هر جهتدن حُرلیک، آزادلیککه اینتیلهیاتگن عالم ایچره، حتا اېنگ غریبانه بیتیلگن محبت واقعهسیده هم، اۉزبېکنینگ ییگیت۔قیزی اوبرزی آرقهلی ملي آداب نینگ بیر قیرّهسی یېنگیل افادهلب اۉتیب کېتیلگن اېدی. و حالان که، شو بیلن یانمه۔یان اۉز غایهسی یۉلیده آتهسینی اۉلدیرگن ییگیت حقیدهگی اثر هم ترغیب قیلینردی. ملتیمنینگ اېنگ ناچار حکایهسیده هم آته دسترخوان باشیگه کېلیب اۉتیرمهگونچه طعامگه قۉل اوریلمس اېدی. «اوواقنی اسراف قیلمه، او قوشلرنینگ رزقی» دېگن اۉگیت مشتدهیلیگیمیزدن قولاغیمیزگه قوییلگن، اولغهیگچ اېسه اۉشه اۉگیتنی آلیس دنيه (دانمارک) قیراللیگیده یشب اۉتگن ادیب آندرسن اثرلریده هم کۉریب حیران قالگن اېدیک. بیراق اولر بیز اولغهیهیاتگن دورنینگ اېمس، آرتده قالگن یوز ییللیک نینگ ادیبلری۔کو؟ هه، ضدیتلر غایت کوچلی اېدی. مستبد توزوم نینگ بههیبت تشویقات دستگاهی آنگلرنی قَیته ایشلب، محصولات حالیده اۉرهملب چیقریب تشلهیاتگن، آزاد اۉلکهلرنینگ دها۔یو استعدادلری اېسه «دنیا – بېمعنیدیر» دېگن خلاصهگه کېلگن، تورلی منطقهلرده کېسکین ضدیتلر، پۉرتنهلر، قلقیشلر رۉی بېرهیاتگن بیر دورده یاپیریلیب کېلهیاتگن تکنالوژیک کېلهجک قرشیسیده عالم کیشیلری اۉز روحیگه تهیهنچ و تسکین بۉله آلهدیگن نیمهنیدیر خودّی اۉسمیر کبی تلپینیب ایزلر اېکن، سواللر ینهده کۉپهیردی. و حالان که، انسان هر یېرده هم انسان اېدی – دنیانینگ قهیېریگه بارمنگ، بیر ییگیت۔قیز نینگ اۉرتهسیده سېوگی۔محبت کورتک یازر، قاووشگن جُفتلر فرزند ایستگیده آرزومند یشر، دنیاگه کېلگن چقهلاق نینگ اتک۔چېچگیگه قرهب سېوینیش دنیانینگ هر یېریده بیردهی ذوقياب و تسکینلی اېکن، کتّه یاشلی کیشیلر آرهسیده ضدیتلر نینگ پیدا بۉلیشی عقلنی شاشیرردی... ملتیم نینگ قهرمانلری – اېزگین، اۉکسیک، کمتر، اما عالیجناب عادي کیشیلر اۉشه داودیرهشلرگه حیرت و سادّه نگاه بیلن باقیب تورر اېدی... خودّی اۉزیمیز هم اۉسمیرانه تفکر یوکسهلیشی دوریده بیلگیسیز حیرتلر ایچره تېرمیلگنیمیزدهی. ینه اۉشه حادثه تکرار رۉی بېرماقده اېدی - اجتماعي اثرلر مییهنینگ غُدّهلری اوستیدن سیدیریلیب اۉتر، سینگمس، اما ملي روحیت نینگ بیرگینه جلوهسی پنهان اثرلرنی کیشیلر تلهشیب اۉقیردی. بولرنینگ برینی - خداییم عطا اېتگن اۉسمیرانه صاف و آچ، اما الّهقچان کېنگهییشگه اولگورگن تصورلرنی عقل سرحساب قیلماقده و اۉزیچه خلاصهلهماقده اېدی.
«مېنی هم تورتیب قۉی، اېرته اویغآنسنگ...» دېماقده اېدیک بیر۔بیریمیزگه.
«تون شمالی اېسهیاتگن کۉچهلر عصبیمنی تینچلنتیردی، معدهمدهگی آغریق پسهیدی... ایچیمده تضرع ایستگی پیدا بۉلدی. لېکن مېنینگ توبهم نهفقط اۉزیم اوچون، بلکه عایلهم اوچون هم فاجعهلی یکونلنیشی ممکن اېدی. بوندن تشقری، اۉشه ایستگیمنینگ صمیميلیگیگه هم شبههم بار اېدی. قنییدی، عصبلریم هر بیر ساغلام کیشینیکی کبی بۉلسه... لېکن، بونینگ اوچون مادریدگه می، ریو دو ژانیروگه می، سمرقندگه می جۉنهشیم کېرهک...»، دېب یازهدی بویوک جاپانلیک یازووچیسی، نوبل مکافاتی صاحبی ریونوسوکه اکوتاگاوا عمر شامیده یازگن حکایهلریدن بیریده. او غایه ایزلهگن اېدی! بوتون عمری بۉیی حقیقتاً هم ایچیدهگی تشنه ایستکنی قاندیریش اوچون تورلی۔تومن اصوللرنی قۉللب، تورلی روح وضعیتلرینی تحلیل قیلیب کۉرگچ... دنیا نینگ ایکّی اولکن بېشیگی - یا اندلسياگه، یا سمرقندگه کېتسم... تسکین تاپه آلرمیکینمن، دېماقده اېدی.
سبب؟ سمرقندده تفکر، غایه و اکوتاگاوا عمر بۉیی ایزلهگن سواللرگه جواب بار اېدی!
دنیا نینگ تېرسلیگینی کۉرینگ که، اۉشه کېزلرده سمرقند، کېینراق بیز اۉسمیر یاشیمیزده حس قیلگنیمیز مبهم فاجعهگه یوز توته باشلهگن، تفکر یاغدوسی ظلمت قعریده سۉنهیاتگن، ادیب باریش و تسکین تاپیشنی آرزولهگن اولوغ و عظیم شهر مستملکه باتقاغیگه باته باشلهگن اېدی...
تفکر قیلیش اوچون خاماشیانینگ کۉپلیگیدن عقل شاشیشینی کۉرهیپسیز می؟ دنیانینگ اولکن ادیبلری یۉلنی تخمین قیلگن و کۉرستگن، تفکری یۉل ایزلهیاتگن سناقسیز کیشیلر سېلدهی بۉلیب او تخمینلر سری آقه باشلهگن اېدی.
و حالان که، خسته اکوتاگاوا ایزلهگن یۉل بیزگه بالهلیکدنآق تنیش اېدی!
بالهلرگه خاص ادراک اېتیلمهگن وطنپرورلیک حقیده سۉز یوریتگنیمیزدهی، او یۉل هم قاش۔و قباغیمیز آرهسیده بۉلسه۔ده، انگلب یېتیلمهگن اېدی. آرهدن یوز ییلگه یقین وقت اۉتگچ، جاپان متفکری باریشنی آرزولهگن ایکّی شهرنینگ بیریده – ریو دو ژانیروده توغیلیب وایهگه یېتگن ینه بیر مشهور ادیب - حاضر آلتمیش بېش یاشنی قارهلهگن پائولو کوئلیو عمرینینگ شامیده «نجات - شرقدهدیر»، دېگن تۉختمگه کېلدی. بیزلر اولغهیدیک، یاشلیکنینگ اساو شدّتلری سوسهیدی، تمکین و حکمت ایستر عقل تۉلیشدی. طلبه اېکنیمیزده، «انسانیت تاریخی بودلِرنینگ بیر مصرع شعریگه ارزیمهیدی»، دېگن گپ کۉپ تیلگه آلینر اېدی. او بیر مصرعنینگ قَیسی شعردن اېکنی نامعلوم. اولوغ بابامیز حضرت علیشېر نوایی اېسه ساکن اۉیچنلیک ایله ایتهدیلر:
تخم یېرگه کیریب چېچک بۉلدی،
قورت جاندین کېچیب ایپک بۉلدی.
لاله تخمیچه غیرتینگ یۉق مو،
ایپک قورتیچه هِمتینگ یۉق مو؟
شو طریقه، انسانیتنینگ بوتون تاریخی اولوغلریمیزنینگ بیرته مصرعیدهگی حکمت ایله خلاصهلنگنینی سېزیب قالهمیز. «بودلرنینگ بیر مصرعیگه ارزیمهیدی» دېگن ادعاگه قرهمه۔قرشی اۉلهراق، حضرت مصرعیده ادعا سېزیلمهیدی. دنیا یسهنیب بېزهک تقدی، گُللر آچیلدی. سېن هم دنیا دلهسیده شوندهی آچیلدینگ. درخت مېوه توگدی، گُل ایفار ترهتدی. سناغی یۉق شو طرفهلیکلر ایچیده حتا یېر توبیده اۉرمهلب یورهدیگن، یېمیشی توت برگیدن باشقه نرسه بۉلمهگن کۉر قورت هم جانیدن کېچیب ایپک بۉلدی، خۉش، سېن نیمه قیلدینگ؟!
انسان حیاتی یاکه منعویتیده چوقور ایز قالدیرگن کتابلر حقیده یخلیت فکر ایتیش شو سببدن هم قیین. اثرلر اۉقیلیب، وظیفهسینی ادا اېتیب بۉلدی. کتابلر اېسکیریب، تیتیلدی. شوندن کېین خاطرهده تۉستدن... کتاب قالمهگنینی، بلکه اونینگ یرهتووچیسی بیلن او بنیاد اېتگن معنا قالگنینی سېزیش ممکن. جسملر غایب بۉلهدی، ادیب اسمی مقواگه، فکری اېسه صحیفهلرگه ایلنگنیدهی.
ینه شونی ایتگن بۉلردیم که، هر بیر ایجادکارنینگ ادبي عمریده هېچ بۉلمهسه بیرته یرق اېتگن مصرع یاکه اوبرز البته تاپیلهدی. استعدادنینگ قوّتیگه قرهب، بوندهی مصرعلر کۉپ یاکه کم بۉلیشی ممکن. عموماً، اثرنینگ یرهتیلیشی - غلطی حادثه. بدیعي اثر اۉقووچینی باشقه دنیاگه یېتکلب کیرهدی، عالمنینگ مضمون۔ماهیتینی کۉرسهتیب بېرهدی، دېگنلری - جۉن گپلر. چونکه اثردهگی سۉز، مصرع، تشبیه، حالت، منظره تورلی کیشیلر آنگیده اولرنینگ بیلیمی و حسّاسيتیگه یرهشهگینه معنا حاصل قیلهدی. اېندی... قادري نینگ «جِنلر بزمی» حکایهسیدهگی موسیقهنینگ سیره موسیقه اېمسلیگینی، آیبېک نینگ نعمتگی عادي بته اېمسلیگینی یخشی بیلهمیز. فکر نوریده کۉپ قیرّهلی اینجونینگ باشقه جلوهلرینی کۉره باشلهیمیز.
تفکر شماللری تېپهمیزدن، یان۔وېریمیزدن هیبت سالیب اېسیب اۉتهیاتیر. ساچلریمیزدن یولقیلب، کۉزلریمیزگه قوم مثال تیقیلیب اچیشتیرماقده. شمالده هر نرسه اۉز حالیچه تاووش چیقره باشلهیدی. بو شماللر ضبطیده هر بیریمیز اۉزیمیزچه آواز چیقرگن بۉلسک، نې تانگ! تورلی فلسفي آقیملرنینگ غایهلرینی عکس اېتتیرگن طرفه قهرمانلرنینگ بری حاضر عقلنینگ اوزاقراق بیر بورچگیگه سوپوریلیب، اۉشه یېردن غریبانه، مضطر باقیب تورگندهی.
اېندیلیکده... «دنیاگه بېگانهلیگی» باعث بېهوده قتل اېتیلگن مِرسودن تا بوئندیاگچه بیر وقتلر اۉزگهچه فکر یوریتیشی بیلن بیزنی حیرتگه سالگن تورلی۔تومن غلطی اوبرزلرگه باشقهچه قرهشیمیز هم بار گپ.
سببی، بیزلر هم علیشېر نوایینینگ یاخود باشقه عزیز و جانهجان سلفلریمیز نینگ بار۔یۉغی بیرگینه مصرعیدهگی حیات بخش معنانی انگلب قالگن بۉلسک، نې عجب؟ اگوسنتریزم و ایمانسیزلیک تلوسهلری ارا هر تورلی شکّاکانه تخمینینی اثر قیلیب عقللرگه مقابل اېتگن تورلی ادیبلردن فرقلی اۉلهراق، بیزنینگ استعدادلریمیز انساننینگ دنیادهگی اۉرنی۔یو وظیفهسی حقیده آچیق۔یقّال و ساغلام اۉگیتلر بېره آلگن، یۉلنینگ نیمه اېکنینی الّهقچان کۉرسهتیب اولگورگنیدن بیر سېوینسم، بیر حیرتگه توشهمن.
دردانهلر اېسه جلوهسینی قۉیمهیدی. «خاککۉزهنینگ دلهسیدن انقییاتگن ینگی ساغیلگن سوت و بېده ایسی» تۉستدن دیماققه اوریلگندهی بۉلهدی. تانگ سحرده ینگی کېسیلگن و دستهلنگن توت برگلرینینگ ایسینی هم تویگندهی بۉلهمیز. فکر غوّاصی تفکر تېرهنلیکلریگه شۉنغیب، قَی دُرنی آلیب چیقیشینی بیلمهی حیرتگه توشهدی. هه، مروارید دانهلری کۉپ قیرّهلی، هر قیرّهسی اۉزگهچه جلوهلنهدی. «دېوان لغات الترک»دن تا تېنگداش۔روحداش ادیبلریمیز نینگ اثرلریگچه - بری، برچهسینی کۉز قارهچیغیدهی اسرهب۔اوهیلشیمیز کېرهکلیگینی توشونگندهی بۉلهمیز. «مېنی هم تورتیب قۉی، اېرته اویغانسنگ»، دېیدی اویقوگه کېتهیاتگن ایکّی اۉسمیردن بیری شېریگیگه. او ایکّی اۉسمیر فکر غورینینگ ظلمتی ایچره بلکه آرهدن بیر نېچه عصر اۉتگچگینه اویغانیشی ممکنلیگینی خَیالیگه هم کېلتیرمهی اویقوگه چۉمهدی...
حقیقتاً هم، هر کیشی اۉزی اوچون یۉل کشف اېتهدی. الوان بولوتلر تامانگه اوزهنیب کېتگن، ایکّی چېتی، اوروغلرینی ساچیب یوبارگن و کوچلی ایسلر ترهتهیاتگن، میسهلرگه تۉله تفکر سۉقماغیدن شو طریقه قویاش باتهیاتگن طرفلرگه روانه بۉلماقدهمیز. و بیر قور النگلهگنیمیزده کۉرهمیز که، اۉزیمیز بیلن آلیب کېتهیاتگنیمیز - فقط معنالر اېکن، خلاص.
سَلدن کېین دهیدی شمال او صنعت اثرینی ینه قَیگهدیر اېلتهدی. بۉی چۉزگن درختزارو اېکینزارلر اوزره شام قۉنه باشلهیدی. تۉرنینگ ایپلری قَی بیر یشیل بته یاکه آغاچنینگ شاخچهلریگه ایلهشیب قالهدی. اۉرگیمچک ایپ ایلهشیب قالگن یپراققه جوده سېکینلیک بیلن، اۉرمهلب چیقیب بارهدی. اۉشه یېرده بیر آزگینه تین آلهدی.
سۉنگ یپراق آستیگه جایلشیب آلیب، صبر۔و طاقت بیلن ینه تانگ آتیشینی کوته باشلهیدی.
تون اۉتیب، تۉق کۉک توسلی آسمان استه۔سېکین یاریشیب، قَیلردندیر یېلیب کېلهیاتگن آلاورنگ نورلرنینگ شفقی کۉرینه باشلهگنیده... اۉشه قونت و تیریشقاقلیک ایله نازک و خفیف عجایب صنعتینی - تۉرینی قیتهدن تۉقیشگه توشهدی...
یادینگیزده بۉلسه، نامی تیلگه آلینگن بویوک جاپان ادیبی دنیاگه مشهور حکایهسینی «جنتده تانگ محلی اېدی» دېب باشلهگن اېدی.
کیم بیلسین، نې۔نې آغیر گناهلرنی صادر اېتگن عاصي بنده - کانداتا باسیشگه جرأت اېتالمهگن و انسانیتگه حکمی عدالت نینگ اینجه تصویرینی هدیه اېتگن اۉرگیمچک بلکه منه شودیر!
«تفکر» ژورنالی، ۳۔سان، ۲۰۱۲.
کۉپ اۉقیلگن مقالهلر
-
محمد عالم کوهکن شعرلریدن نمونهلر
دوشنبه ۴ جوزا -
-
اۉزبېکستان اۉزبېک ادبي تیلیدهگی ایریم قۉپال سۉزلرنینگ فهرستی
سهشنبه ۱۹ جوزا -
«خمسه»نینگ یرهتیلیش جریانی
پنجشنبه ۲۱ جوزا