علیخانتۉره ساغونينینگ «تورکستان قیغوسی» اثریدن اقتباسلر
شنبه ۲۰ سرطان
-
-
جمعیت و مدنیت
-
شنبه ۲۰ سرطان
علیخانتۉره ساغونينینگ «تورکستان قیغوسی» اثریدن اقتباسلر
اوشبو کتاب اولوغ باباکلانلریمیزدن بۉلگن علّامه علیخانتۉره ساغوني قلملریگه منسوب نادر بیر اثردیر. مؤلف «تورکستان قیغوسی» (۱۹۶۶-۱۹۷۳) ناملی بو اثریده خلقیمیز قندهی قیلیب باسقینچیلرگه قرهم بۉلیب قالگنی و دیننی، وطننی، ملتنی اسرهش کېرهکلیگی، مستقللیکنی قۉلگه کیریتیش اوچون نیمهلر قیلماق ضرور اېکنلیگی تۉغریسیده اۉشه مستبد ساوېت توزومی دوریده یېتوک سیاسي ارباب صفتیده چوقور سیاسي۔اجتماعي منطق اساسیده مکمل بیان اېتهدی. شو بیلن بیرگه، بو اثرده مرکزي آسیا خلقلرینینگ اېنگ قدیمگی دورلردن تا ۱۹۔عصر آخریگچه بۉلگن دور ایچیده قورگن دولتلری، امیر تېمور حقیده، تورکي خلقلر اېتنوگرافيسیگه عاید قیمتلی معلوماتلر هم بار.
اولوغ روحلیک، تۉلیق عقللیک کیشیلرنینگ اَیتیشلریچه، هر آدم اۉزیده بار یخشیلیکلریدن، اوندهگی علم۔هنر فضیلتلریدن باشقهلرگه فایده یېتکودېک، کېینگیلر عبرت آلغودېک بیر اثر یازیب قالدیریشی، البته، اونگه لازمدیر.
قَیسی بیر ملتنینگ آنه تیلی اۉز حاجتینی اۉتهیالمهی، باشقه یات تیللر آلدیده مغلوبیتگه اوچرهب تیز بوکر اېکن، اوندهی ملت کۉپ اوزاقلهمهیاق، انساني حقوقلریدن اجرهگن حالده حیات دفتری اوستیگه انقراض قلمی چېکیلیشی شبههسیزدیر. اوندهی ملتلر یالغیزگینه وطنلریدن اېمس، بلکه بوتون بارلیغی بیلن تاریخ یوزیدن یۉقالیشگه مجبور بۉلهدیلر.
اۉتمیشدهگی تاریخینی اونیتیب، اېندیگی تاریخینی تویمهگن بیر ملت، قارانغوده قالگن قۉلیده تیاغی یۉق کۉر کیشی کبی قهیاققه آیاق قۉییشینی بیلمهگنلیگیدن دشمن یېتکچیسی کېینیدن کېتیشگه مجبور بۉلهدی. آچیق فکرلی، سېزگیر وطن اۉغیللری تاریخنینگ قندهی ضرور اېکنلیگینی مېنینگ شو سۉزلریمدن الهام آلیب، چوقور توشونیشلری کېرهک. یوقاریدهگی سۉزلردن آچیق معلوم بۉلدی که، علم۔هنردن آرقهده قالیب، باشقهلر آیاق آستیده اېزیلگن مسلمانلر قرآن حکمینی عملگه آشیرالمهی، حقیقي اسلاميتدن بهره تاپمهگن اېکنلر. یۉق اېسه، قرآن حکملری، اساساً، اوچ ایشگه تۉختلمیش:
۱. اتفاقلیک؛
۲. زمانوي علم۔هنرنی اۉرگنیب، هر ایشنینگ سببلرینی امکانیت باریچه تۉلیقلش؛
۳. دشمن قرشیسیده اۉلیمدن قۉرقمسلیک.
منه شو اوچ نرسهگه حیات عالمیده هر کیم اېگه بۉلر اېکن، اۉز وطنلرینی، بوتون انساني حقوقلرینی باسقینچی دشمنلر هجوملریدن، البته، سقلهی آلهدیلر.
آنگگی آچیلمهگن، بیلیمسیز بیر ملت اۉز دشمنلری آلدیده قوشخانهگه هَیدهلهیاتگن بیر تۉپ حیواندن هېچ قندهی اَییرمهسی یۉقدیر. انساننینگ اۉزیگه اېنگ یقین هلاکتلیک دشمنی آنگسیزلیک، علمسیزلیکدیر.
اېندی اۉتمیشدهگی ایشلریمیزدن اۉکینیب اۉلتیریش اۉرنیگه، اولردن عبرت آلیب، کېلهجگیمیز اوچون حاضرلیک کۉریشیمیز کېرهکدیر. چونکه ایکّی تورکستان بالهلری ایکّی اژدرها آغزیگه یوتیلیش آلدیده توریبدیلر. بوندن قوتولیشنینگ بیردن بیر چارهسی اېسه زمانوي علم۔فن بیلن تۉلیق قوراللنیب، بونینگ اوستیگه ملي حسلریدن اجرهلمهی اۉز آنه تیللرینی جان اۉرنیده اسرهشلری لازمدیر.
نیمه اوچون کېینگی عصرلرده تورکستان خلقی بوندهی جاهليت باتقاغیگه باتدی؟ بونینگ باش سببی دیننی اساسی بیلن توشونمهگن علم۔مدنیت دشمنلری حاکمیت تېپهسیده بۉلدیلر. اۉزلرینی دین حاميلری دېب اعلان قیلیب، خلقنی معرفت نوریدن محروم، زمانوي فنّي علملردن بوتونلهی ییراق توتدیلر.
اۉتگن اولوغ فیلسوفلرنینگ اَیتیشلریچه همده تاریخي تجربهلرنینگ کۉرسهتیشیچه، قَیسی بیر ملت اۉز ملي دولتیدن اجرهب، اونینگ حکومتی یۉقالر اېکن، حکومت اېگهسی بۉلگن کېلگیندیلر حسابیگه ییل سهیین نسللری آزهییب باریب، اېنگ سۉنگگیده بوتونلهی یوتیلیب کېتیشی تجربهده کۉریلمیشدور.
حاضرگی مدنیت عالمیده ملتنینگ اۉز حقوقینی سقلش شرَفی اونینگ قورال کوچیگهگینه باغلنمیشدیر. شونینگ اوچون تۉلیق مدافعه کوچیگه اېگه بۉلمهگن ملتلر انساني حقوقلریدن بوتونلهی اجرهب، حیوانلر قطاریده خۉرلیک بیلن یشهماققه مجبوردیرلر.
شونی بیلیشلری کېرهک که، مدنیت دېمک نیمهدن عبارت بۉلیب، قندهی بۉلیشی کېرهک. منه بو سۉزنینگ حقیقتی بیلن جوابیگه کیم توشونر اېکن، اصل توزوک مدنیتنی زیانداش، بوزوق مدنیتدن اجرهته آلهدی. اگر مدنیت دېب کۉرینیشده آبادان، حقیقتده خراب، شو دینسیزلر، آداب۔اخلاقسیزلر مدنیتینی اَیتهدیگن بۉلسک، اولوغ خطا قیلگن بۉلهمیز. چونکه دنیادهگی بارلیق نرسهلر انسان تورموشیگه یاردم یېتکزیش اوچون یرهتیلمیشدیر. بوزوق مدنیتده اېسه، عکسینچه، انسانلر اول نرسهلر اوچون قربان قیلینهدی. مدنیت ترقیاتینینگ ایلگری۔کېین چیقرهیاتگن بوتون ینگیلیکلری انسان حیاتینی یخشیلش اوچون خدمت قیلیشی لازمدیر. حیات عالمیده اېنگ اولوغ، عالي درجهلیک یرهتیلگن نرسه شبههسیز شو انساندیر. شونینگ اوچون انسان حقوقلرینی اېنگ یوقاری درجهده سقلش حقیقي مدنیتنینگ اَیریلمس بیر ترماغیدیر.
معلومدیر که، دنیاده یشهگن هر بیر کیشینینگ اېنگ ایهملیک، قیزغنیب سقلهیدیگن بېش نرسهسی باردیر. بیرینچی جانی، کېینگیلری دینی، مالی، عایلهسی، آنه وطنیدیر. منه بو بېش نرسهنی سقلش اوچون آنگلیک انسانلر قندهی جانبازلیک قیلهدیلر!
مدنیت قهیېرده، قَیسی ملتده بۉلسین، شو یوقاریده اَیتیلگن انسانیت حقلرینی سقلش اوچون حکومت قۉلیده عدالت قورالی بۉلیب تورر اېکن، انه شو چاغدهگینه بوتون خلق حقیقي مدنیتگه اېریشیب، تینچلیک بیلن راحتده تورموش کېچیره آلهدیلر.
مدنیتنینگ علم، فضل، هنر، صناعتلرینی انسانلر حاجتینی چیقریش، اولر فایدهسی اوچون ایشلهتیش اېمس، بلکه اۉزلرینینگ کۉرلرچه اوشلب یاپیشگن بوزوق یۉللریگه کیرگیزیش قورالی قیلهدیلر. منه بوندهی مدنیتگه بوزوقلر باشلیگی بیر فرقه پلیدلر اېگه بۉلگچ، بولر قۉلیده بوتون خلق اېرک اختیاریدن اجرهب اېنگ توبنگی حیوانلر قطاریده یشهماققه مجبور بۉلهدیلر. بو کبی مدنیتلر عاقللر، فیلسوفلر آلدیده «ضَلّه، فاسقه مدنیت»، یعنی «کۉرلر، ادهشگنلر مدنیتی» دېب اتلهدی.
حاضرگی اۉقیمیشلیک، توشونگن وطن بالهلریمیز، اگر ملي حسلیک بۉلمس اېکنلر، اولردن بیزگه، یعنی اۉز خلقیگه فایده یېتیشی هېچ وقت ممکن اېمسدیر.
پیغمبریمیز محمد (ص) امتلرینی توبندهگی اوچ نرسهدن بېک سقلنیشگه بویورمیشدیر:
۱. عاجزلیک،
۲. قۉرقاقلیک،
۳. دنگسهلیک۔هۉرینلیک.
شرایطی بۉله توریب، اۉز حققیگه اېگه بۉله آلمهگن کیشینی عربچهده «عاجز» دېییلهدی. کیشی نیمه نرسهدن قۉرقسه، شو نرسه قۉرقووچی باشیگه بلا بۉلیب، انینگ آلدیده مغلوبيتگه اوچرهیدی. قۉرقاقلر کۉپ یخشیلیکلردن قوروق قالهدیلر. دنگسهلیک۔هۉرینلیک - بو اېسه ایشچنلیککه قرشی بۉلیب، حیات عالمیده انسانلر اوچون اېنگ زیانلیک یامان صفتلردندیر. شونینگ اوچون پیغمبریمیز (ص): «تنی ساغ بېکارچی، دنگسه آدملردن خدا بېزار»، – دېدیلر.
قیغولیک تونلر اوزهیدی، تانگ آتر کون بارمیکین؟
بیز قملدیک بو تېمیر قۉرغان ایچیده اینگرهنیب.
بو ظلم قۉرغان قابیغین سیندیرر کون بارمیکین؟
برچه عالم یۉللری آچیق اېرور بیزگه یاپیب.
اې، خدا، حج یۉلی بیزگه آچیلور کون بارمیکین؟
برچه عالم اهلی اۉز مقصدلرینی تاپتیلر.
اۉزبېکستان خلقیگه بو ایش بۉلر کون بارمیکین؟
روسلر باستی وطننی، قاپلهدی سېلدېک کېلیب،
بو فلاکتدین، خدایا، قوتیلر کون بارمیکین؟
ساغوني، بغرینگ اېزیلدی، بو وطننینگ دردیده
کیم بیلور، بو دردیمه درمان تاپر کون بارمیکین؟
بارلیغیم سقلهی دېسنگ علم هنردن قیل یراق!
یۉق اېسه آلغهی بارینگنی قیلمهی هېچ کیم سۉراق.
یېر یوزی اۉزگردی اما، اۉزگریشدن بیزده یۉق،
سیندی تورکستان اېلینینگ باشیده یوز مینگ تیاق.
آچ کۉزینگ توران اېلی، زینغیرت بۉلور مو قۉیچیبان،
بار مو بو یانگلیق بولان، پَیقب قره باشدین آیاق!
هر اۉغیل وارث بۉلور قالگن آتهنینگ مالیگه،
بۉلدی تورکستان اېلینینگ وارثی یوزسیز قراق.
مال اېگهسیدور قراقچیلر بو عجایب ایشگه باق!
بخت آچیلمس اول کیشیلر، کیم اېرورلر علمسیز،
علمسیزلر خوار بۉلور خواهی قرادور، خواهی آق.
قَیسی ملت اوستیدین حاکملیک اېتسه باشقهلر،
بو کبی خوارلیک حیاتدین اۉلگنیدیر یخشیراق.
علم و اِیمان ایکّیسیدین بهرهلیک بۉل اې اۉغیل!
بو ایکّاولان بیرله آلغهیسن قۉلینگگه شمعچیراق.
اگر بیز تیل ادبیاتیمیزنی کېنگهیتیریب، اونینگ قدر قیمتینی آشیریب، باشقه مدني تیللر درجهسیگه یېتقیزور اېکنمیز، منه بو چاغده ملتیمیز، ملي حسیاتلریمیز دایمي روشده اۉسیب سقلنگوسیدیر. اگر بوندهی بۉلمهی بلکه، عکسینچه، اۉز آنه تیلی قدریگه یېتمسدن اونگه اهمیت بېرمس اېکنلر، او چاغده کۉپ اوزاقلهمهیاق الوداع اَیتیب، اۉز تیللریدن ابدي اجرهگن بۉلهدیلر. شونداق بۉلیب، اۉز آنه تیلیدن اجرهماقلیک، ملي حسیاتلرینی یۉقاتیش نتیجهسیدیر. بو ایش اېسه انسانیت عالمی آلدیده اولوغ خیانت، کېچیریلمس جنایت حسابلنهدی.
عاقل آدم هر ایشدن عبرت آلور،
قَیسی حال ایچره تورسه فایدهلنور.
آدم بالهسی هر ایشگه چیدهیالسه هم، بېکارچیلیکگه چیدهیالمهیدی.
محبتدن کۉنگوللر نورغه تۉلغهی،
سکّیز جنت آنینگدین حاصل اۉلغهی.
حیات عالمیده یشهگن هر قندهی آدم اونینگ آغیر یوکلرینی کۉتریب، اچّیق۔چوچیگینی تتیمسدن چارهسی یۉقدیر.
قدری یۉق گوهر سۉزینگ آلچاق کیشیلر آلدیده،
دُرنی تقسنگ نه بیلور، ایت آغزیگه تشله سویک.
قۉلغه کېلمس ایشلرینگ هرگز شرایط بۉلمهسه،
قنچه قیلسنگ جان فدالیک، فایدهسیزدور ایشلرینگ.
بیزنینگ انقراضیمیزگه اېنگ بیرینچی سببلردن بیری اتفاقسیزلیگیمیز بۉلدی.
آچ کیشیگه نان یوزی یارنینگ یوزیدین یخشیراق،
چنقهمیش آدمگه سوو حورینینگ کۉزیدین یخشیراق.
مؤلفنینگ باشقه مقالهلری
کۉپ اۉقیلگن مقالهلر
-
-
نوایینینگ یازیلمهی قالگن اثری
سهشنبه ۲۶ جوزا -
محمد عالم کوهکن شعرلریدن نمونهلر
دوشنبه ۴ جوزا -
عبدالله قهار جسارتی
جمعه ۲۹ جوزا