علیشېر نوایی اثرلریده هرات تصویری
چهارشنبه ۲۰ جوزا
-
-
تیل و ادبیات
-
چهارشنبه ۲۰ جوزا
علیشېر نوایی اثرلریده هرات تصویری
خراسان بدن دور هری جان انگه، - هری جان، بدن دور خراسان انگه. نوایی
خلاصه
گپ هری (هرات) حقیده، نې۔نې اېوریل زمانلرنی باشیدن کېچیرگن بو قدیمي زمین کۉپ۔کۉپ حادثه۔واقعه لرنی اۉز بغریده سقلب کېلماقده. هرات اوستیدن مینگ۔مینگ ییللر اۉتیب، منه قلملر معظّم شهر یوزیدن غبارلرنینگ قلین اۉرتَگینی(پرده) کۉتریب، اونینگ قیافهسینی نمایان اېتماقده. سۉزیمیز بوندن آلتی عصر آلدین قد کۉرتیب تورگن هرات حقیده دیر. انیقراق ایتگنده علیشېر نوایی تصویرلب بېرگن هرات بیتیگیمیز اۉرتهسیده تورهدی. اۉقیب تورگنینگیز مقالهده کهنه هراتنینگ کېچمیشی حقیده ایخچم سۉز یوریتیله دی. مقالهنی اۉقیب، نوایی کۉزی بیلن کۉرگن آبدهلر، باغ و راغ، کوشک و سرایلر ...نی بیر۔بیر نظردن کېچرگندهی بۉله سیز.
تورلی دورلرده حکم سورگن سیاسي سلالهلر قیسقچه تیلگه آلینهدی. ینه مقالهده خراسان اۉلکهسیده سهل کم بیر یوز ییللیک ییل دوام اېتگن تیموریلر دوری حکایه قیلینهدی. هراتنینگ حسین بایقرا زمانهسیده رواج تاپگنی قلمگه آلینگن دیر. مقالهنینگ اساسي قسمی «هرات قیافهسی نوایی اثرلریده» دېگن موضوعنی اۉز ایچیگه آلهدی. فکر و معلوماتلریمیز اېسه بای شعري تصویر و انیق فکتلرگه اساسلنگن دیر.
کلیت سۉزلر: هرات، خراسان، تېموریلر دوری، نوایی، بایقرا
باشلمه
خراسان و هراتنینگ پارلاق اۉتمیشیگه قرهب، انسان کۉزی قونب کېتهدی. شوندهی دیار و معظم اۉتمیشی بارلیگیدن کۉنگلیده فخر و افتخار حسینی تویهدی کیشی. بوندهی مسألهلرده انسان ذاتی تفکّر قیلیب، عقلینی یوگورتیریشگه چارلهیدی. هرات بغری دفینه۔یو، خزینهلرگه لیمّا۔لیم تۉله. اونی فقط شفقت بیلمس حادثهلردن امان توتیشگه سعی۔حرکت قیلماق کېرهک.
شونیسی بار که، بو عزیز یېرلر (خراسان و هرات) اۉته اینچلی قیرغین۔برات اوروشلرنی باشدن کېچیریب کېلدی. شونگه قرهمهی، اېزگو نیتلی شاهلر، وزیرلر، شاعر، عالم و دانشمندلر؛ ماهر صنعتچی و قۉلی گل اوسته هنرمندلر هر دایم هراتنی رواجلنتیریش فکریده بۉلگنلر. شولرنینگ فعالیت و حرکتی طفیلی هرات کۉرکملشیب، آباد یورتگه ایلنتیریلگن. اینیقسه تېموري شهزادهلر دوریده یشب اۉتگن قوروچی اوسته۔بناکارلر، کاسب، عالم، شاعر و متفکّرلر هراتنی مثلسیز درجه رواجلنتیرگنلر. اینیقسه علیشېر نوایینینگ بو بارهدهگی اولوغ خذمتلری بېقیاس دیر. مقالهده هراتنینگ جلوه۔یو جمالی بویوک نوایی قلمی بیلن شعري صنعت ایله یارقین بۉیاقلرده تصویرلب بیریلگنی عکس ایتتیریلهدی.
قۉلینگیزدهگی بیتیکده اۉن بېشینچی عصردهگی هرات قیافهسی اطرفلیچه یاریتیشگه حرکت قیلیندی. نوایینینگ «خزاین المعانی» («معنالر خزینهسی»)دن کېنگ استفاده قیلیندی. هراتنینگ منظرهسی، جادهلری، کوچه۔یو کویلری، مسجد و خانقاهلری، کتابخانه۔یو کوشک و سرایلریگچه، سان۔سناقسیز باغ۔راغلری، کۉپریک، قلعه۔قۉرغانلریگه اولوغ نوایی کۉزی بیلن قرهلدی و بویوک شاعر و متفکرنینگ غایت گۉزل شعریدن کېرهکلیگیچه کېلتیریلدی.
نواییدن آلینگن گۉزل شعر و کۉچیرمهلر بو - هلی بو همّهسی دېگنی اېمس. اوشبو مقالهده «خمسه»نینگ «حیرت الابرار» داستانیده کېلگن بیرگینه بابدن استفاده قیلیندی. بولردن تشقری «خمسه»نینگ قالگن داستانلریده و نوایینینگ باشقه اونلب اثرلریده هرات حقیده سۉز کېتهدی. اینیقسه «محبوب القلوب» («کۉنگیللرنینگ سېوگی»)، «نسایم المحبّت» («محبّت شبادهلری»)،" مجالسالنفایس» تذکرهسیده قیزیق و مهم معلوماتلر قید اېتیلگن. نوایی اثرلریده یازیب قالدیریلگن هرات حقیدهگی گپلر، سۉز واسطهسیده عکس اېتگن عجایب تصویرلرنی اۉقیب۔آق، کیشی اۉزینی اۉن بېشینچی عصردهگی هراتگه باریب قالگندهی حس اېتهدی.
شونینگدېک، مقالهده نوایینینگ اۉته معنالی «خراسان بدن بۉلسه، هرات اونینگ جانی» دېگن شاعرانه تعبیریگه اهمیت قرهتیلدی. هرات خراساننینگ جانی اېکنی هم مقاله همده نوایی اثرلریده افاده اېتیلگنی اۉز اثباتینی تاپدی. یازوو اۉز اۉقووچیلرینی اۉتمیشگه اعتبارلیراق بۉلیب، نوایی کبی دانا ذاتلر بساطیدن معنوي آزوقلنیشگه اوندهیدی.کېلتیریلگن شعري مثاللر جانلی صحنه کبی اۉقوچیلرگه یېتیب بارهدی و اولرنی زېریکتیریشدن اسرهیدی.
خراساننینگ جانی
خراسان (قویاش اۉلکهسی) و هرات/هری/هریوا - بو ایکی جغرافي اتمه مملکت و شهر صفتیده قدیم۔قدیمدن (اوستادن باشلب...) موجود بۉلیب، جوده کۉپ امپراتورلیک، پادشاهلیک، سلطانلیلیک، امیرلیک و خانلیکلرنی باشدن کېچیرگن. بو تأریخی اۉلکه و شهر اۉتمیشده ایران، تورکستان، اۉرته آسیا، افغانستان و هندوستان غربیگچه بۉلگن کېنگ منطقهده تمدن مرکزیگه ایلنگن (جامی، ۱۳۴۸: ۹-۲۹)
نوایی تعبیری بیلن ایتگنده خراساننینگ جانی بۉلگن هراتنینگ کېچمیشی حقیده تأریخی منبعلرده غایت قیمتلی معلوماتلر قید اېتیب کېتیلگن دیر: مؤلفی نامعلوم «حدود العالم»(م ۹۸۲) اثریده، «نزهةالقلوب»(حمدالله مستوفی)، «تأریخ بیهقي» (ابوالفضل بیهقي)، «زبدةالتواریخ» (حافظ ابرو)، «حبیب السیر» (خواندمیر)، «روضةالصفا» (میرخواند)، «روضةالجنات» (اسفزاري)، «کُرتنامه» (ربیعي پوشنگي)، «عجایب المقدور» (ابن عربشاه)، «ظفرنامه» (شرف الدّین علي یزدي) و «بابرنامه» کبی تأریخی کتابلر کۉپلب بای معلوماتنی اۉزیده سقلب کېلهدی. شونینگدېک قدیمی هرات تۉغریسیده قیمتلی یازوولر تذکره و ادبي منبعلر جملهدن: «مطلع السعدین» (عبدالرزاق سمرقندي)، «تذکرةالشعرا» (سمرقندي، ۱۳۳۸: ۳۶۶-۳۷۷)، «مجالس النفایس» (علیشېر نوایی) اثرلریده هم قیزیقدن۔قیزیق مهم معلوماتلر یازیب قالدیریلگن.
شو کبی مشهور روس، اروپا، ایران و افغانستان تأریخچی عالملری هم بو اېسکی کېنگ اۉلکه (خراسان) و دانگ ترهتگن کېنت (هرات) بارهسیده علمي، تحقیقي اثرلر یازگنلر (ویکیپیدیا: ایضاح).
بو شهر شکوهی فقط شولردن عبارت اېمس. هرات اېسکی خراساننینگ اېنگ قدیمي و مشهور شهرلریدن، کېینراق اېسه اونینگ پایتختی سنلگن. مذکور شهر اوزاق اۉتمیشده هند اوقیانوسی کشف قیلینمسدن بورون بویوک ایپک یۉلی یۉنهلیشیده یېرلشگن بۉلیب، شرق و غرب تمدنلری کېسیشگن حدود بۉلگن. هراتده میلاددن آلدین و میلاددن کېین تورلی سیاسي سلالهلر حکمرانلیک قیلیب اۉتگنلر.
میلاددن آلدین مقدونیهلیک اسکندر(مآ ۳۳۰) بو شهرنی قۉلگه کیریتگن. اوندن سۉنگ هرات سلوکیلر (۲۰۸) قۉلیگه اۉتگن. ساسانیلر دوریده اېسه ییریگ شهرگه ایلنگن. بو شهرنی ۸۔عصرده عربلر استیلا اېتگن. سامانیلر (۹۔عصر) دوریده خراساننینگ اساسي شهرلریدن اېدی. ۱۰۔عصر باشلریده غوریلر دولتی ترکیبیگه کیرهدی. ۹۹۸۔ییلی غزنویلر حکمرانلیک قیلهدی؛ ۱۲۱۴۔ییلی خوارزمشاهلر تصرّف اېتهدی. ۱۰۴۰۔ییلی سلجوقیلر ضبط قیلهدی؛ ۱۲۲۱۔ییلده شهرنی مۉغوللر باسیب آلهدیلر. ۱۳۳۸۔ییلدن هرات صاحبقران امیر تېمور دولتی ترکیبیگه کیردی (انسکلاپیدیه، ۲۰۰۵: ۳۵۸).
خراسان دېب اتلمیش کېنگ جغرافيهده صاحبقران امیر تېمور کُرتلر حکمرانلیگیگه برهم بېریب، اۉز مستحکم حاکمیتینی اۉرنتدی. تخمین یوز ییل دوام اېتگن تېموریلر دوریده هراتنی امیر تېمور اولاد لریدن: میرانشاه (۱۳۶۶-۱۴۰۸)، کېینچهلیک شاهرخ میرزا (۱۳۷۷-۱۴۴۷)، سلطان ابوسعید میرزا (۱۴۲۴-۱۴۶۹)، بایسنقور میرزا (۱۳۹۹-۱۴۳۳) سلطان حسین بایقرا (۱۴۳۸-۱۵۰۶) و باشقه تېموری شهزادهلر باشقرهدی و هراتنی اۉز دولتینینگ پایتختیگه ایلنتیرهدیلر. هراتده شاهرخ میرزا ۴۳ ییل، سلطان ابوسعید ۱۲ ییل و سلطان بایقرا اېسه ۳۴ ییل سلطنت قیلهدیلر. بو دورده هرات جوده ترقي اېتهدی، علم۔فن، ادبيات، صنعت، هنرمندچیلیک و تورلی کسب و کار رواج تاپهدی.
هرات اۉرته شرقنینگ مدني مرکزی بۉلیب قاله بېرهدی. حسین بایقرا اۉغیللری آرهلریده چیققن ضدیتلر طفیلی هراتنی اۉن آلتینچی عصر باشلریده شایبانیلر اېگلّهیدی. صفویلر (۱۷۱۶) دوریده بۉلسه مستقل هرات حاکملیگی توزیلهدی؛ کېین هراتگه افشاریلر (۱۷۳۲) اېگه چیقهدیلر. شوندهی قیلیب، آخر۔عاقبت هراتنی ۱۷۴۷۔ییلی افغان درانیلری باسیب آلهدی (نوایی، ۱۹۸۷: ۱۲).
بو جغرافي اتمه «هری»/هرات تورکي آت بۉلمهسه۔ده، تأریخاً تورکي مدنيتنینگ مهم اۉچاغلریدن بیری صفتیده تن آلینهدی. اینیقسه اوشبو شهر اۉن بېشینچی عصرده علمي، ادبي، مدني، اقتصادي و سیاسي اۉرده (مرکز) وظیفهسینی اۉتهگن. اۉتمیشده خراسان و هراتده بۉی کۉرستگن مدني یادگارلیکلر اساساً، انه شو تورکي سیاسي بۉغینلر قۉلی بیلن بنیاد تاپگن دیر. بو ایکی نام، اۉن تۉرتینچی و اۉن بېشینچی عصرلرگه کېلیب، ینهده، وقار و صلابت تۉکیب، اۉزیدن غرورلی جرنگ ساچیب تورگن. بو بارهده سۉز یوریتگن اولوغ شاعر و متفکر علیشېر نوایی جدّی بیر مسأله و تأریخی حافظهگه اهمیت قرهتهدی. هرات وفا بوستانیگه ایلنگن، بو بوستاندن توریب نوایی خوانش قیلماقده:
وفا بۉستانینینگ داستان سرایی،
ملامت بلبلی، یعنی نوایی.
شوندن سۉنگ علیشېر نوایی «...انداق عرض قیلور کیم، -دېیه «بدایع البدایه» دیوانینینگ دیباچهسیده منه بوندهی سۉز باشلهیدی - اول چاغ کیم، خراسان تختی کۉرهگانلیق دَوّاجی(کییم) ایله زینتفزای و کۉرهگان فرقی جهانبانلیق تاجی بیله فلکفرسای اېردی...» یعنی (خراسان کۉرهگانیلر قۉل آستیگه اۉتیب۔آق، زینت تاپتی (آباد و معمور بۉلدی) شو بیلن بیرگه کۉرهگاني شاهلرنینگ باشی سلطنت تاجینی کییب، شهرتی عالم اوزره یاییلدی (نوایی، ۱۹۸۷: ۱۲) در حقیقت، شاعر ۱۴-۱۵۔عصرلرده کۉرهگانیلر قۉلی بیلن یرهتیلگن(بیر تأریخی پلّهده اۉزی هم کتّه اولوش قۉشگن) دولت حقیده معلومات بېرماقده.
نوایی دېیرلی برچه اثرلریده هرات و خراساننی تورلی مناسبت ایله قلمگه آلیب، بو ایکی تأریخی جایلرنی مقتهیدی و اولرنینگ کۉرکی و آبادلیگیگه اشاره قیلهدی.
بو سببدین یاریمیش گویا خراسان کشوری،
کیم چیقیبدور باختردین آفتابِ خاوري.
بیتنینگ معناسی:
خراسان یورتی نور ترهتیب، پارلب (رواجلنیب) کېتگنیگه سبب شو که، باختر (غرب۔شمالگه قرهب تورگن شخصنینگ سۉل تامانی/اۉرته آسیا/توران زمین) تاماندن شرقنینگ قویاشی (امیر تېمور دولتی) چیقتی، دېیدی شاعر. خراسان کشورینینگ ۱۴-۱۵۔عصردهگی رواج و رونقینی نوایینینگ یوقاریدهگی بیتیده هم انگلش ممکن.
باشده هریرود دریاسینینگ شوندهیگینه یاقهسیده جایلشگن هرات اۉتمیشده کۉپلب فاتح و جهانگیرلرنینگ دقت و اعتبارینی اۉزیگه قرهتیب کېلگنیگه اشاره قیلدیک. قدیمده «بویوک ایپک یۉلی»نینگ بو شهردن اۉتگنی، اونگه ینهده صلابت و جاذبه بېریب کېلر اېدی. مادلردن تارتیب، هخامنیشیلر، مقدونیلر، سلواکیلر، اشکانیلر، هونلر، ساسانیلر، یفتلیلر، کوشانیلر، عرب استیلاسی، سامانیلر، غۉریلر، غزنویلر، سلجوقیلر، موغوللر و کُرتلرگچه بۉلگن سیاسي سلالهلر کهنه هراتده بیر مدت دور و دوران سوروب اۉتدیلر. شهرنینگ رواج و رونقیگه قرهمهی، قیرغین۔برات اوروشلر طفیلی، خراسان پایتختی بۉلمیش هراتنینگ کولی کۉککه ساوریلیب کېلدی. ینه اۉشه اوروشلر عاقبتلری سبب، تورلی دور، تأریخ قتلملریده یرهتیلگن مدنيتلر بویاغی یویلیب کېتدی. اېسکی آبدهلر و معنوي میراث باریب یۉقلیک و زوالگه باش قۉیدی.
گپ شونده که، داوروغی دنیاگه کېتگن هراتنی قۉلگه کیریتیش آرزوسی بویوک صاحبقران امیرتېمور (۱۳۳۶-۱۴۰۵) گه هم تین بېرمهی کېلردی. نهایت ۱۳۳۸۔میلادی ییلی هرات امیر تېمور قۉلیگه اۉتدی. خراسان دولتی اوستونلری اوزره اجدادلریمیزنینگ بیراقلری هیلپیرهی کېتدی. کهنه هرات اوستیدن حکم یورغیزیش ایشلرینی تېمور میرانشاهگه تاپشیردی. کۉپ اۉتمهی هری امیر تېمورنینگ اېنگ دانا اۉغلی بۉلمیش شاهرخ میرزا (۱۳۷۷-۱۴۴۷) تامانیدن اداره اېتیلیب، رونق تاپدی و تېموریلرنینگ ایکینچی باشکېنتیگه ایلنتیریلدی. سۉنگ بایسنقور میرزا (۱۳۹۹-۱۴۳۳)، اوندن کېین ابوالقاسم بابر میرزا (۱۴۲۲-۱۴۵۷)، سۉغین سلطان ابوسعیدمیرزا (۱۴۲۴-۱۴۶۹) و نهایت سلطان حسین بایقرا (۱۴۷۰-۱۵۰۵)لر بیرین۔کېتین حکمرانلیک قیلیب کېلدیلر.
تېموریلر دوریده هرات مسلمان شرق عالمینینگ اېنگ مهم مرکزلریدن بیریگه ایلندی. بو دوردهگی هراتنینگ شان۔شوکتی و تأریخی قیافهسی حقیده منبعلرده یېترلیچه معلومات قید قیلینگن. (انسکیلاپېدیه، ۲۰۰۵: ۳۹۷-۳۹۸).
حسین بایقرا دوریده هراتنینگ هر تامانلمه یوکسلیشی۔یو، چقنب برق اوریب رواجلنیشینی اولوغ نوایینینگ خذمتلریسیز تصوّر قیلیب بۉلمهیدی (جامی، ۱۳۴۸: ۹-۸۶) تېموریلر دوریده عملگه آشگن قوریلیشلر کۉزنی قمشتیرگودیک درجهده اېدی. آبادانچیلیکلرنینگ آخری کۉرینمسدی. اولردن قۉرغان(قلعه)لر، رباطلر، مسافرخانهلر، مسجدلر، خانقاهلر، کاروانسرایلر، شفاخانهلر، مدرسهلر، کۉپریکلر، یۉللر، گنبد، بازار، حوض، چمن، دوکانلر، مناره، سرای، زیارتگاهلر، قصرلر، بلوکات (توتش قیشلاقلر)، حشمتلی کوشکلرنی تیلگه آلیش ممکن.
هرات اۉن بېشینچی عصرده علم۔فن، ادبيات، نفیس صنعت، هنرمدچیلیک مرکزیگه ایلنگن همده بو شهرده تورلی کسب۔کار رونق تاپگن. ییریک۔ییریک کتابخانهلر برپا اېتیلگن. اولردن «علیشېر نوایی کتابخانهسی»، «کتابخانه های همایونی» (حسین بایقرا)، «کتابخانه مدرسه شاهرخ میرزا» و «کتابخانه سلطنتی هرات» (جامی، ۱۳۴۸: ۲۲) کبیلرنی قید قیلیش لازم.
تېموریلر دوریده قد راستلهگن مسجدلر: مسجد جامع هرات، مسجد گوهرشاد بیگیم، دارالشفای شاهرخ میرزا، خانقاه مولانا شمسالدین، مسجد محمد آبشارکانی، خانقاه سر خیابان، عمارت سر مزار شیخ زین الدین خوافی، خانقاه جدید، مسجد شمع ریزان، خانقاه پیر هرات، خانقاه خواجه عبدالله انصاری، خانقاه ملک حسین کُرت، مسجد گنبد دارالساده و دارالصفا (جامی، ۱۳۴۸: ۲۱)
تېموری شهزادهلر حکمرانلیگی زمانهسیده فعالیت یورکیزیب کېلگن مدرسهلردن: مدرسه نظاميه، مدرسه و خانقاه شاهرخ میرزا، مدرسه خواجه آفرین، مدرسه غیاثیه، مدرسه سلطانی، مدرسه میرزا بایقرا، مدرسه خواجه اسماعیل احصاری، مدرسه جمالیه، مدرسه بدیعه، مدرسه خواجه جلالالدین، مدرسه فصحیه و مدرسه نوایی. شولر جملهسیدن دیر. مولانا عبدالرحمن جامی ۲۰دن آشیق قصیدهسینی هرات عمارتلریگه بغیشلب یازگن.
هرات شهرینینگ کۉرکیگه کۉرک قۉشیب کېلگن باغلر: جهان آرا، باغ زبیده، باغ دلکشای، باغ چمن آرای، باغ سفید، باغ زاغان، باغ قرنفل، باغ خیابان، باغ نظرگاه، باغ مختار، باغچه تخت عزیزان، باغچه گازرگاه، تخت باباسوخته و باشقهلر. میرزا بابر اۉزینینگ «بابرنامه»سیده کۉزی بیلن کۉرگن باغلردن 21تهسینی سنب کۉرستهدی: باغ بهشت، باغ بۉلدی، باغ وفا، باغ دلکشا، باغ جهان آرا، باغ کلان، باغ میدان، باغ نو، باغ نوروزی، باغ نظرگاه، باغ سفید، باغ صفا، باغ فتح، باغ خلوت، باغ چنار، باغ شمال، باغ خم، باغ شهر، باغ یورونچقه، باغلان.(«بابرنامه»)
علیشېر نوایی اۉزینینگ 30دن آشیق علمي، تأریخي، دیني و ادبي اثرلریده خراسان و هراتنی جۉشقین رنگلر بیلن تصویرلهیدی. بو جایلرنی او تورلی مناسبتلر بیلن قیته۔قیته تیلگه آلهدی. قیغولی و شادیانه کونلریده هم نوایی خراسان و هرات بیلن همنفس یشهیدی. شاعر بیر یاقدن خراسان و هراتنینگ آباد، سۉلیم، کۉرکم باغ و بۉستان بۉلیب کېتیشیگه سېوینسه، باشقه تاماندن اونینگ اینچلی کونلریگه کوییب اچینهدی و قیغوداش بۉلیب یشهیدی.
ای مغنّی توت «عراق» آهنگی و کۉرگوز «حجاز»،
کیم نوایی خاطری بۉلمیش خراساندین ملول.
هرات ایجاد بابیده علیشېر نواییگه بختیارلیک قوچاغینی آچدی و منگو حیات بخشیده قیلدی. نوایی هراتنی اۉز دیوانیده شوندهی تیلگه آلهدی:
نوایی اۉلمسیغه عازم عراق و حجاز،
مگر نزاهتِ مُلک هری اېرور باعث.
بیتنینگ معناسی:
نوایینینگ اۉلمسلیگیگه عراق و حجازگه سفری نیتی اېمس، بلکه هرات ملکیدهگی اېزگولیکلر، پاکلیکلر سبب دیر. دېمک، هرات نوایینی آق ترهب، آق اۉرهب بغریده اۉستیرگن عزیز دیار بۉلگن. علیشېر نوایی اېمکداش، سباقداش و قدردان دوستی سلطان حسین بایقرادن کۉپ یخشیلیکلر کۉرگنی و آنه یورتی گۉزل هراتده اۉسیب اولغهیگنینی اونوتیلمس آنلر دېب بیلگن. یوقاریدهگی پاکلیک، ارمانی تویغولریدن مقصد هم انه شو جانیگه چۉغ بۉلیب یاپیشگن ناستالژی بۉلگن بۉلسه عجمس.
هرات ادبي محیطیده نوایینینگ توتگن اۉرنی، علم۔فن، شعر و ادبنینگ رواج تاپیشیگه خذمتی اولوغ بۉلگن. هراتنینگ گورکیرهب رواجلنیشگه تأریخي فاکتلر سېراب. حسین بایقرانینگ اۉلیمی مناسبتی ایله هراتگه بارگن ظهیرالدین بابر هرات شهرینینگ بیر بۉلگی حقیده منه بوندهی دېیدی: «ییگیرمه کون کیم هریده اېدیم، هر کونده کۉرمهگن یېرلرنی آتلنیب سیر قیلور اېدیم... بو ییگیرمه کونده سیرگاهلردین بیر حسین میرزانینگ خانقاهیدین اۉزگه یېر کۉریلمهگن شاید قالمهدی اېکن. گذرگاه و علیشېربیکنینگ باغچهسی و جوازی کاغاذ و تخت آستانه و پلکاه و کهدستان و باغ نظرگاه و نعمت آباد گذرگاهینینگ خیابانی و سلطان احمد میرزانینگ حضیرهسی و تخت سفر و تخت نوایی و تخت برگر و تخت حاجی بېک ... و نظرگاه مختار و حوض ماهیان و ساقی سلمان و بلوری کیم... تۉرت طرفیدهغی تۉرت عمارت و قلعهنینگ بېش دروازهسی: دروازه ملک و دروازه عراق و دروازه فیروز آباد و دروازه خوش و دروازه قیپچاق و بازار ملک و چارسو و شیخ الاسلامنینگ مدرسهسی و ملکلرنینگ مسجد جامعی و باغ شهر و بدیع الزمان میرزانینگ جوی انجیل یاقهسیدهغی مدرسهسی و علیشېربیکنینگ اۉلتورور اویلری کیم، «انسیه» دېرلر مقبره و مسجد جامعنی کیم «قدسیه» دېرلر، مدرسهسی و خانقاهنی کیم، «اخلاقیه» و «اخلاصیه» دېرلر، حمام و دارالشفاسینینگ کیم «صفاییه» و «شفائیه» دېرلر، بارینی انداق فرصته سیر قیلدیم.
نوایی هراتگه مهر، حسین بایقراگه اېسه اخلاص و ارادت قۉیگنینی شاعر قوییدهگی بیتده شوندهی اېسلب اۉتهدی:
نوایی اۉزگه شاه و اۉزگه کشور اېتمه هوس،
که تاپمهغونگ شاه غازی بیرله هری ینگلیغ.
هرات وصفیده کۉپ و خۉب یازگن بویوک نوایی باشقه بیر غزلیده منه بوندهی دُردانه سۉزلرنی یازیب قالدیرگن:
خیابانده نوایی صبرینی گر خوبلر آلدی،
اۉزیدین واقف اۉلسون، نېگه کیم شهرِ هری دور بو.
بیتنینگ معناسی:
اۉشه زمانده امن و امانلیکده هرات خیابانیده گۉزللر چیرای ساچیب، سلانه۔سلانه یورر، نوایی اۉزیدن واقف بۉلسین؛ نېگه که، هراتده بو کبی سولو و کۉرککه بایلر آز اېمس. بو بیتده نوایی کۉزیدن هرات تبرّک یورت، کعبه و ریاضتدن هم اوستون بیر وطن حسابلنگن:
نوایی، عیش اوچون دیر و ریاضت چیککهلی کعبه،
گر ایسترسېن بو ایکی ایشگه یۉقتور هری ینگلیغ.
یاکه
نوایی، بهشت ایچره فراغت یۉلین سۉردونگ،
نموداری دور انینگ هرینینگ خیابانی.
شعرنینگ معناسی:
یاکه، بهشتدن فراغت یۉلینی تاپیشنی سۉرماقچی بۉلسنگ؛ اونینگ نشانه، بېلگیلری هرات شهرینینگ خیابانی، دېیدی.
خراسان و هرات نوایینینگ سېویملی سۉزلری بۉلگن؛ بو اتمهلر یورهگینینگ بیر بۉلگی؛ اولغهییب، کمالگه یېتگن آنه یورتینینگ ایسّیق قوچاغی دېگن معنانی انگلتگن. شاعر اونلب مرتبه بو ناملرنی ارداقلب تیلگه آلهدی. حتی ادیب اۉزینینگ شاه اثری بۉلمیش «خمسه»نینگ ایریم بابلرینی اۉز آنه یورتیگه بغشیلهیدی.
دانستانلرده عکس اېتگن اۉلکه و کېنت
«خسمه» (بېشلیک) ترکیبیگه کیرووچی «حیرت الابرار» (یخشیلر حیرتی) داستانینینگ ۱۹۔مقالتیده، نوایی خراسان و هراتنی توصیفلشگه علیحده بیر باب اجرهتهدی. همّهسی بۉلیب ۱۱۰ بیتدن توزیلگن اوشبو بابده، اوّل دنیانینگ یرهلیشی، یولدوزلر و سیّارهلرنینگ بیر۔بیریگه اویغون باغلیقلیگی همده اولر بیر۔بیرلرینی تقاضا اېتیب، تۉلدیریب توریشی خصوصیده سۉز یوریتیلیب شوندهی دېیلهدی:
هر بیریسیگه بیریدین تقویت،
هر بیری بیردین تاپیبان تربیت.
خراسان مملکتینینگ جغرافي یېرلشووی، کېنگلیگی، کېنت و قیشلاقلری، کانی۔یو، طبعیتی، سۉلیم منظرهلری تصویرینی بویوک نوایی نهایتده لطیف حسلرگه اۉرهب، مهارت بیلن چیزیب بېریشگه کیریشهدی. نوایی: کۉکده قویاش مثلسیز پارلب تورگنیدېک، یېرده «بو اقلیم» (خراسان) غایت گۉزل و یاقیملی دیر، - دېیدی:
یېرده بو اقلیم دورور دلپذیر،
کۉکده قویاش طارمیدېک بې نظیر.
خراساننینگ گۉزللیگی و تاش۔تېورهگی منه بو کۉرینیشده بۉلگن:
بۉلدی چو موضوع مساحت فنی،
دېیدیلر اقلیم چهارم انی.
ساحتی تۉرتینچی فلکتین وسیع،
رتبهسی یېتینچی سمادین رفیع.
زینت ارا روضۀ رضوان دور اول،
روضهنی قۉی ملک خراسان دور اول.
سبزهسیدین گلشنِ میناغه رشک،
توفراغیدین عنبر ساراغه رشک.
خراساننینگ شهر و قیشلاقلری منه بو رنگلرده کۉرینیش بېرهدی:
خطّهسیده شهر عددین فزون،
هر یېرینینگ زینتی حددین فزون.
شهرلری لطف ایله خلدِ برین،
خوبلر اول خلد ایچیده حورِ عین.
نوایی ۱۴۔۱۵۔عصردهگی هراتنی شوندهی تصویرلهگن:
تاغلری آلینده فلک ساده دشت،
بارچهغه کۉک قلهسیدین سرگذشت.
هر بیرینینگ جوفیده بیر طرفه کان،
کانین اېتیب طرفه جواهر مکان.
چشمهسیدین بۉلمهدی ظاهر سویی،
کاندین آقیب بلکه جواهر سویی.
دشتلری سطح ایله آیینه رنگ،
سبزه اول آیینهغه هرساری زنگ.
اولوغ شاعر خراساننی یېتی اقلیم بایلیگینینگ بیتمس خزینهسی؛ یېتی قطعه تن بۉلسه اونینگ کۉکسی خراسان دېب وصف اېتهدی. انهشو یورتنینگ کۉزلرنی قمشتیروچی بیر باش کېنتی بۉلیب، اونی هرات دېیدیلر. بو شهر منظرهسی شاه بیتلر واسطهسیده شوندهی گودهلنتیریلهدی:
یېتی فلک نقدیغه گنجینه اول،
یېتی اقالیم تن و سینه اول.
انگه جهان کۉکسی کېلیبدور صفات،
انده کۉنگول خطّۀ پاک هرات.
کیمکه کۉنگول وصفیده برهان دېدی،
آنی بدن مُلکیگه سلطان دېدی.
بۉلدی کۉنگول اۉرنیده بۉلماق ایشی،
کیم کۉنگول اندین اوزه آلماس کیشی.
زینتی انداقکه، بدن پیکری،
وسعتی انداقکه،کۉنگول کشوری.
اَیتمه کشور، دې که باغِ ارم.
دېمه ارم، ایت که بیت الحرم.
دورهسی اول نوع که پیک خیال،
یوز ییل انینگ دورنی کېزمک محال.
چرخ نگون سطحینی هنجار اېتیب،
مهرۀ خورشید ایله هموار اتیب.
توفراغینی مشک سرشک ایلهبان،
هیئتینی رشک بهشت ایلهبان.
نوایینینگ تینیق، گۉزل و بدیعی تفکر ایله سوغاریلگن بیتلریگه اتهیین شرح یاکه، ایضاح بیرمهدېک. بیرینچیدن مصرعلر بېجیریم؛ سیرمعنا؛ سادّه و توشینرلی تیلده یازیگن؛ ایکینچیدن بېریلگن ایضاحلر مذکور بیتلرنینگ آهارینی تۉکیب یوبارهیاتگندهی نظریمده. نوایی شعریتی نهایتده نفیس دیر. نفاستگه یانده شوولر هم احتیاط کارانه بۉلماغی درست. سۉز هری حقده بارماقده. بو شهر ۱۴۔۱۵۔عصر هراتی بۉلیب، تېموریلر دوریده قیته بنیاد اېتیگن هرات دیر:
قۉرغانینینگ پیکری انداق حصین،
کیم اویاتیب قلعۀ چرخ بیرین.
دوریده هر برجیده انداق عروج،
کیم قالیبان آستیده «ذاتالبروج».
ارکی بییکراک تۉقوز افلاکدین،
اۉیله که گردون کرۀ خاکدین.
کنگریده مِهر کیبی تابلر،
بارچه ملک خیلیغه محرابلر.
لوحهسی زینت بیله کاشی نورد،
کاشی انگه یوز فلکِ لاجورد.
پیل فلک کیرگوچه دروازهسی،
طاقِ سما طاقینینگ اندازهسی.
یېر توبیگه خندقی انداق کیریب،
کیم انینگ یېر مهرهسیدین اییریب.
قلعه سیده حصن فلکدېک علو،
شهریده انجم سپه دېک غلو.
تۉرت طرفِ جدولی بازار انگه،
کیرگن اولوس بارچه خریدار انگه.
هرنې خریدار گمان ایله بان،
ساتقوچی یوز انچه عیان ایله بان.
قیمتی اجناس بیله هر دکان،
خالی اېتیب حوصلۀ بحرِکان.
رخت که بزاز تېریب رنگ برنگ،
اطلسِ افلاک کېبی تنگ-تنگ.
حقۀ گوهر بیله هر جوهری،
چرخ ایله ظاهر اېتیبان اختری.
کیرسه چیقر یۉل تاپهآلمهی کۉنگول،
سیریده سودایی بۉلوب عقل کل.
مسجد جامی ینه بیر عالَمی،
طاقی ینه بیر فلک اعظمی.
شهر جهان انده بو هم بیر جهان،
ایکی جهان بیر۔بیری ایچره نهان.
چرخ اوزه زینه انینگ منبری،
پایهسی اول یېرگچه کیم مشتری.
آی کېچه قندیل جهانتاب انگه،
قوس قزح هیاتی محراب انگه.
خمسهنینگ ایلک داستانیده ینه هراتنینگ آبادانچیلیگی حقیده سۉز بارهدی:
شهری ارا بۉیله بنا بی حساب،
قلعهسینینگ تاشیده خود نی حساب.
هر نېچه کۉز توشگوچه دیوار پست،
برچهده معموره ایلیگه نشست.
تاپقلی تعیین محلات بهر،
اهل محلات اییریب شهر-شهر.
شهرلر آتینی محلات اېتیب،
بۉلدی چو یوز شهر هری آت ایتیب.
تعبیر جایز بۉلسه، کمینه قیرق ییلگه یقین شعری مطالعهم دوامیده ،حتّا، فارس شعریتیده، (اینیقسه طبعیت تصویری بابیده) هم بو قدر بدیعی یوکسک شعریتنی اوچرتمهگن من. شونینگ اوچون هم نوایینی یېتوک سۉز صنعتکاری دېیمیز.
ینه هرات تصویری:
الله۔الله، نې هری بو هری،
بیر۔بیریدین طرفه انینگ هر بیری.
ایکی ثوابت فلکیدین نشان،
ایکی خیابانی ایکی کهکشان.
انچه خوانیق باری معمور انگه،
کیم تاپه آلمهی کیشی مقدور انگه.
هر اولهشور نانی انینگ قرصِ مهر،
آلغان انی سایلِ قد خم سپهر.
غلغلۀ ذکر فلکدین اۉتوب،
قیسی فلک خیلی ملکدین اۉتوب.
۱۵۔عصر هرات مدرسهلری۔و بیلیم یورتلرینی نوایی شوندهی صفتلهیدی:
مدرسه لر هر بیریسی ارجمند،
پایهده کۉک مدرسهسیدېک بلند.
طرحیده صنع ایلگی مهندسلری،
روح قدوس فیض مدرّسلری.
فایده غه اهلی چو آچیب ورق،
گرچه عطارد اېسه ایتیب سبق.
طاقلری رفعتینینگ یۉق حدی،
اۉیله که کۉک گنبدیدېک گنبدی.
گنبد کاشیسیده کون عکسی فاش،
اۉیله که کۉک گنبدی ایچره قویاش.
هر ساری گلدستهسی هریان بلند،
کیم اېتیبان فکریده گلدسته بند،
خیل مَلک قبهسینینگ زایری،
اۉیله که سرو اوزره چمن طایری.
قبّه بۉلوب عرش مقدّس انگه،
بیر قفسه چرخِ مقرنس انگه،
هیئتی مخروطی ایله مستطیل،
عرش ستونی بۉلوریدین دلیل.
میل بیله مَهچهسی تارتیب علم،
ظاهر اېتیب نکتۀ لوح و قلم.
مۉذنی هرتون قویی شمعین توتوب،
شمع کواکبنی فلک یاروتوب.
چرخ مروری بیله تاجلیدین،
منطقه خطی سیزیلیب مِیلیدین.
هرات مسجدلری تصویری:
هر ساری بیر مسجد عالی اساس،
زینتینی عقل اېته آلمهی قیاس.
رفعت انگه چرخ معلی کېبی،
چرخ دېمه مسجد ِاقصی کېبی.
فاخته قندیلیده خلوت نشین،
عرشده اول نوع که روح الامین.
جمع ایچیده تقوی و طاعت اېلی،
بلکه فلک خیلی جماعت اېلی.
بېش نوبت غلغله کیم، یۉق حدی،
غلغله یۉق دبدبۀ احمدی.
نوایی اېرتک و افسانهلر شاعری اېمس بلکه، او تیریک طبیعت کویچیسی دیر:
باغلری هر بیری جنت مثال،
روضهغه هر گوشه سیدین گوشمال.
غیر مکرر باری سر منزلی،
عیش و طرب منزلی هر منزلی.
هراتنینگ باغ و چمنلری تصویری:
بارچه چمنلر گل و گلزارلیق،
هرچمنی یۉلی گره کارلیق.
هر گرهیده گل و گلشن داغی،
یۉق که مسدّس که، مثمن داغی.
گللری نوعینینی دې انچه گل،
انچه نې گل کیم، سنهی آلغونچه گل.
نخلینی دهقان که برومند اېتیب،
شاخیگه یوزمیوه نی پیوند اېتیب.
بیر شجر و یۉز گل ایله شیوهسی،
طرفه که یوز نوع بۉلوب میوهسی.
صحنیده یو زگل چیقاریب بیر ییغاچ،
هرگلینینگ عطری باریب بیر ییغاچ.
قوشلری یوز نوع خوش الحان باری،
سبزه و گل اۉزره خرامان باری.
سوو طرب انگیز چېکیب غلغله،
اۉیله که عشرت نفسی بلبله.
عیشغه ترغیب کېلیب اول ندا،
باغ دماغین ترهتیب اول صدا.
هراتنینگ کوشک و ایوانی منظرهسی:
قصرلری بارچه رفیع و متین،
کلک اوشاتیب نقشیدین نقاشِ چین.
زینت ارا اۉیله که چینی پرند،
نقشیغه نقاشِ قضا نقشیند.
طاقیغه کۉک پایهسیدین نردبان،
کُنگری دوریده زهل پاسبان.
هرات شهرینینگ تۉرت تامانی:
حدِ جنوبیسیده بیر طرفه رود،
رود نې کیم، لُجۀ چرخ کبود.
چرخ دېمَی کیم، یوزیده هر حباب،
گنبدِ فیروزه دین آلمهی حساب.
حدِ شمالیسی ساری ایکی نهر،
اول ایکیدین خرم و سیراب شهر.
ایکیسیده طمع زلالِ حیات،
روضه داغی تۉرتگه اندین اویات.
خضر سوییدېک انگه روشن زلال،
نطقِ ِ مسیح انده نسیم شمال.
خطّه سیغه اۉیله معظم سواد،
کیم انگه هر گۉشه بیر اعظم سواد.
مصر و سمرقند نې مانند انگه،
ضمنیده یوز مصر و سمرقند انگه.
کیم انی حق اسرهسون آفاتدین،
ایمن اېتیب بارچه بلیّاتدین.
نوایی قلمیده تصویرلنگن هرات بیلن بوگونگی هراتنی سالیشتیریب باقسنگیز یېر بیلن آسمانچهلیک فرق کۉزگه تشلنهدی. نوایی قوردیرگن تأریخی آبدهلردن درک یۉق، منارهلردن اوچته گینهسی ییقیلهی۔ییقیلهی دېب کۉککه بۉی چۉزیب توریبدی. نه جادهدن خبر، نه سرای، نه خانقاه، نه حوض، نه کۉپریک، نه شفاخانه، و نه ۔ده باغ و مدرسهلردن درک بار. قبرلرگچه بوزیلیب، تاشلری هۉپریلیب، اۉغیرلب کېتیلگن. صاحبقران تېمور فرزندلریدن افغانستانده خرابهلر و قورق یېرلر قالگن. هیچ کیم ایشانمهیدی که، بیر زمانلر اۉزبیکلرنینگ اجدادلری بو یورتده سلطنت قوریب، دور و دوران سوریب اۉتگن بۉلسین. عقلگه سیغمس بیر وضعیت حکمران هراتده وبوتون مملکتده.
نتیجه
افغانستانده دوام اېتیب کېلهیاتگن اوزاق ییللیک اوروشلر بو اولکهنینگ مادی و معنوي بایلیکلرینی یېب، یوتیب یوبارماقده. اوروشلرنینگ چوقور تأثیری بوتون خلقنینگ حیاتینی ایزیدن چیقریب، روحینی ققشهتیب باره یاتیر. بوندهی وضعیتده مملکتنینگ اۉتمیشگه کۉز قیری سالیب، مثبت خلاصهلرنی چیقرماق دور تقاضاسی دیر. عادتده بوندهی ایشنی بجریش بیرینچی گلده تفکّر اېگهسی بۉلمیش قلمکش ایجاد کارلر اېلکه سیگه یوکلنگن بۉلهدی. شاعر، یازووچی، عالم و دانشمندلر ترهتگن گۉزل، حیات بخش و امیدلنتیرووچی فکرلر خلقنی تربیهلب، جمعیت دردینی آلهدی، دېب اۉیلهیمیز. علمي، تحقیقی ایشلر یاش اولادنی وطنپرورلیک روحیده اۉنیب اولغهیشیگه کۉمکداش بۉلیشیگه ایشانهمیز. مقالهده کۉزده توتیلگن مقصد هم شو نکته لرگه قره تیلگن دیر. اۉتمیشی آباد، ترقی تاپگن یورت انسانلری وطنینینگ بوگونی و اېرتنگی کونیگه هم بی فرق قالمهیدی. ارزیگولی تحقیقی مقالهلرنی اۉقیب ایجابی اۉزگریشلرگه یوز بوریب، ینگیلیک، ترقیات و دموکراسی اېپکینلریگه بغیر آچهدی، دېگن امیددهمیز.
علمي۔تحقیق مقالهلر قدیمی هرات شهرینی اسرهب اَوَیلش، اونینگ مادی و معنوي بایلیگینی قیته تیکلش و مدرن قیافه کسب اېتیشیگه حصّه قۉشهدی، دېب امید قیلسه بۉلهدی. اۉتمیشی یۉق خلقنینگ کېلهجگی هم تأریخی تجربهدن خالی بیر قارانغی جغرافيه بۉلیب قاله بېرهدی.
مؤلفنینگ باشقه مقالهلری
کۉپ اۉقیلگن مقالهلر
-
محمد عالم کوهکن شعرلریدن نمونهلر
دوشنبه ۴ جوزا -
-
اۉزبېکستان اۉزبېک ادبي تیلیدهگی ایریم قۉپال سۉزلرنینگ فهرستی
سهشنبه ۱۹ جوزا -
مېنی هم تورتیب قۉی، اېرته اویغانسنگ...
دوشنبه ۱۸ جوزا