اېل نېتیب تاپقهی مېنی…
دوشنبه ۱۸ جوزا
-
-
تیل و ادبیات
-
دوشنبه ۱۸ جوزا
اېل نېتیب تاپقهی مېنی…
تا محبت دشتِ بېپایانیده آوارهمېن،
هر بلیّت کېلسه عشق آشوبیدین بېچارهمېن.
اېل نېتیب تاپقهی مېنی کیم مېن اۉزیمنی تاپمهنام،
بویلهکیم عشق و جنون صحراسیده آوارهمېن.
قَیسی زخمیمغه قیلورسېن چاره چون مېن اې رفیق،
تير بارانی بليتدین سراسر یارهمېن.
آه دودی ایچره بیر اوچقون کیبی کۉرگن مېنی
بیلدی کیم، هجران تونیگه کوکبِ سیارهمېن.
کېچه اۉرتنسم، سحر فریاد قیلسم، نې عجب،
عشق ارا پروانه و بلبلغه چون همکارهمېن.
اې خرابات اهلی، گر سیز مست اۉلوب، مېن بۉلمهسم،
عیب اېمس، نېوچون که سیز - میخواره، مېن خونخوارهمېن.
اې نوایی، باردی دېب احباب، تعجیل اېتمه کۉپ،
ایت کیبی مېن اېریشیب اول کارواننی بارهمېن.
بو اثر «خزاین المعاني»نینگ ایکّینچی جلدیدهگی 496۔غزلدیر. نوایی «نوادرالشباب»دهگی اثرلرنی ییگیتلیک ایامیدهگی نادرلیکلر بیلن قیاسلهیدی. بو معنانی تأکیدلهیاتگنیمیزنینگ باعثی شونده که، بعضیلر ایتگنیدېک، «خزاین المعاني»گه کیریتیلگن اثرلر شاعر عمرینینگ شونگه موافق دوریده یازیلگن اېمس، یعنی «غرایب الصغر» دېوانی فقط بالهلیک - صغیر یاشیده بیتیلمهگن، یاکه «فوایدالکبر» - قری چاغیده یازگن غزللریدن عبارت اېمس. دېوانلرنینگ ناملری شرطلی بۉلیب، دېوان ترتیب بېریش چاغیده هر بیر دېوانگه بیر خیل - 650تهدن غزل کیریتیلگنی هم شونی کۉرستهدی.
مذکور غزل روحیگه دقّت قیلسک، او نوایینینگ خیله کېکسرگن، حیات و اۉلیم حقیده اۉیلهی باشلهگن، استادلری و بیر قنچه یقین دۉستلری حیاتدن کۉز یومگن چاغده بیتیلگن کۉرینهدی. چنانچه، سۉنگگی بَیت شونی کۉرستهدی:
اې نوایی، باردی دېب احباب، تعجیل اېتمه کۉپ،
ایت کیبی مېن اېریشیب اول کارواننی بارهمېن.
یعنی، اې نوایی، دۉست۔یارلریم کېتدی، دېب شاشیلمه، بو کاروانگه ایت کبی اېرگشیب بارهمن (قالیب کېتمهیمن).
اېندی غزلنینگ مطلع - ایلک بَیتی معناسی بیلن تنیشهیلیک.
تا محبت دشتِ بېپایانیده آوارهمېن،
هر بليت کېلسه عشق آشوبیدین بېچارهمېن.
محبتنینگ چېک۔چېگرهسیز دشتیده سرسان حالده یورر اېکنمن،
عشق سراسیمهسیدن، هرقندهی بلالر باشیمگه توشسه، چارهسیزمن.
عاشق محبتنینگ پایانسیز دشتیده آواره بۉلیب یورر اېکن، بوندن انگلشیلهدی که، عشقنینگ اۉزی بېحدوددیر. بو عشق - الهي عشق، چونکه انساني عشقنینگ باشی و آخری، اوجی و سستی، چېک۔چېگرهسی بۉلهدی، فقط اللّه عشقینینگ پایانی یۉق. بو عشق طفیلی باشگه توشهدیگن بلالر قرشیسیده عاشق چارهسیز، زېرا قضاگه راضی و بلاگه صابر بۉلیش - مومننینگ شعاریدیر.
اېل نېتیب تاپقهی مېنیکیم مېن اۉزیمنی تاپمهنام،
بویلهکیم عشق و جنون صحراسیده آوارهمېن.
مېن اۉزیمنی تاپه آلمهیمن و، آدملر مېنی قندهی قیلیب تاپسین؟
مېن شو طریقه عشق و جنون صحراسیده آوارهمن.
بو بَیت بوگون اَیریم ادبیاتشناس و اخلاصمندلر تامانیدن بوزیب اۉقیلهدی و شونگه موافق تلقین قیلینهدی. اولرنینگ فکریگه کۉره، شاعر «اېل نېتیب تاپقهی مېنی کیم، مېن اۉزیمنی تاپمهسم» دېگن، یاکه تۉغریراغی، شونقه دېب یازگنیده زۉر بۉلر اېدی. انه اۉشنده «اۉزلیکنی تاپیش، اۉزلیکنی انگلش» کبی حاضر عرف بۉلگن اجتماعي دنیاقرهش نوایی آرقهلی هم تصدیق اېتیلردی… اونینگ ضمنیده «مېن اۉزیمینی انگلهسم (باطنگه نظر)، باشقهلر هم مېنی اعتراف اېتهدی، بیز اۉزیمیزنی تاپسک، انگلهسک، اۉز قدریمیزگه اۉزیمیز یېتگندهگینه اۉزگهلر (یعنی باشقه ملتلر، دنیا…) هم بیزنی تن آلهدی»، دېگن شعار سینگری بیر دعوا یاتهدی.
حال بو که، شاعر اۉزلیکنی تاپیش (انگلش) اېمس، عکسینچه، اۉزلیکنی یۉقاتیش، اۉزینی تاپه آلمهی قالیش معناسینی بیتهدی. تصوفده - حقیقي سالک، ادبیاتده - چین عاشق سېوگی شدّتیدن اۉزینی اونوتیشی، خیالاً معشوقه بیلن بیرلشیب کېتیشی لازم. اعتبار بېرسنگیز، عشق شدّتیدن جنون حالی هم پیدا بۉلدی. بو حالده کیشی اۉزینی بیلمهی قالیشی - منطقي. دوام اېتهمیز:
قَیسی زخمیمغه قیلورسېن چاره چون مېن اې رفیق،
تير بارانِ بليتدین سراسر یارهمېن؟
اې دۉست، سېن یره۔چقهلریمنینگ قَیسی بیرینی دوالهماقچیسن؟
تيرباران بلاسیدن مېنینگ بوتون اعضای بدنیم یره۔چقه۔کو؟
بو تير بارانی اوّلا معشوقه آتگن استغنا اۉقلری. اما بو - باطني (ایچکی) جراحت، ظاهري تاماندن اېسه، عشق جنونیدن تېلبه بۉلگن آدمگه بالهلر تاش آتیب همهیاغینی یرهدار قیلهدیلر. ینه:
آه دودی ایچره بیر اوچقون کیبی کۉرگن مېنی
بیلدیکیم، هجران تونیگه کوکبِ سیارهمېن.
آه توتونی ایچیده مېن بیر اوچقوندهی بۉلیب یاتگنیمنی کۉرگن آدم
بو - هجران کېچهسیدهگی یولدوز۔سیاره اېکن، دېب گمان قیلدی.
بو - جوده مهابتلی منظره. توتون همه یاقنی قاپلب، اونینگ قارانغیسیده اۉرتهنهیاتگن عاشق بیر اوچقوندهی بۉلیب ارنگ کۉزگه تشلنهدی، اونی کۉرگن آدم هجران تونیدهگی یولدوز و سیارلرگه اۉخشتهدی.
تۉغری، سیرتدن قرهگن کیشیگه بو جوده مبالغه، لاف تصویر بۉلیب توییلیشی ممکن. اما یار - اللّه عشقیده تونلری اوخلهمهی، آه تارتیب چیقیلگن زمانلرنی کۉز اۉنگیمیزگه کېلتیرسک، منظره انچه رئاللشهدی.
کېچه اۉرتنسم، سحر فریاد قیلسم، نې عجب،
عشق ارا پروانه و بلبلغه چون همکارهمېن.
تونلری کوییب۔یانسم، تانگ سحرلرده ییغلهسم، عجبلنمنگ.
چونکه عشقده پروانه و بلبل بیلن ایشیم بیر خیل.
بونده ممتاز ادبیاتیمیزگه خاص تناسب صنعتی قۉللنگنی دقّتگه سزاوار، یعنی اۉرتنماق دېگنده النگهگه اۉزینی اوریب کویهدیگن پروانه، سحرده ناله قیلیش اېسه تانگده سَیرهگن بلبلگه قیاس قیلینهدی. سۉنگره:
اې خرابات اهلی، گر سیز مست اۉلوب، مېن بۉلمهسم،
عیب اېمس، نېوچون که سیز - میخواره، مېن خونخوارهمېن.
اې خرابات (میخانه) اهلی، سیز مست بۉلیب، مېن مست بۉلمهسم،
بو عیب اېمس، نېگه که سیزلر می ایچهسیز، مېن اېسه قان یوتهمن.
نظریمیزده، بو غزلنینگ معنا و اشارتگه اېنگ تۉلیق بَیتی - شو. بونده شاعر سیرتدن میخانه اهلیگه مراجعت قیلگنی بیلن، اصلیده - ساخته عاشق۔ساخته سالکلرگه خطاب قیلهدی، اولرنینگ عشق یۉلیده اۉزینی مست۔الست قیلیب کۉرسهتیشلرینی معقوللهمهیدی. نوایینینگ اعتمادیچه، عاشقلیکنینگ ینهده یوقاریراق بیر باسقیچی بار، بو هوشیارلیک ایله یارگه یېتیشیشدیر.
نهایت، سۉنگگی بَیت:
اې نوایی، باردی دېب احباب، تعجیل اېتمه کۉپ،
ایت کیبی مېن اېریشیب اول کارواننی بارهمېن.
اې نوایی، دۉست۔یارلریم کېتدی، دېب شاشیلمه،
بو کاروان آرتیدن ایت کبی اېرگشیب بارهمن.
بیز یوقاریده بو بَیتنینگ حیاتي معناسیگه اورغو بېرگن اېدیک. اېندی ایکّی آغیز اونینگ صوفیانه مضمونی حقیده تۉختلسک. منبعلرنینگ شاهدلیک بېریشیچه، نوایی عمری دولت و جماعت ایشی، ایجاد بیلن اۉتیب، صوفيلیکده اۉزی خواهلهگن درجهگه یېته آلمهگنیدن اۉکینگن. بو بارهده ایلگریلب کېتگن اهلِ حاللر - اولکن صوفيلرگه هوس بیلن قرهگن، بیر تاماندن، تسلی اوچون، قالهبېرسه، شو ارمان یۉلیده «نسایم المحبت» اثرینی بیتگن. غزل نهایهسیده نوایی امیدلنهدی - دۉست۔یارلر (اهلِ حاللر) کېتیب قالدی، اولرگه یېتیب بۉلرمیکین، دېب کۉپ آشیقیب اۉزینگنی عذابلهمه، ایت کاروانگه اېرگشیب بارهبېرگنی کبی، زاره مېن هم اولرگه یېتالسم…
بو غزل - اگر باشدن آخر معناسیگه دقّت قیلسک - کیشینینگ عاشق بۉلیشی، بو یۉلده اونینگ باشیگه تورلی غوغا۔شۉرشلر یاغیلیشی، اما او عشق یۉلیدن تيیلمهی، عکسینچه، اۉزینی اونوتیش درجهسیده بېریلیشی، عاقبت - باشدن۔آیاق بلا اۉقلریگه نشان بۉلیشی، کېینچهلیک اېسه اۉزی تارگن آهلر دودی ایچده گۉیا بیر مجنون تونده آلاو یاقیب، النگه توتونی ایچره گلخننی کۉرگن آدملر اونی تون آسمانیده یولدوز و سیارهلرگه اۉخشهتیشی، شو طریقه عشق شدّتینینگ زۉرلیگیدن کېچهلری کوییب۔یانیب، تانگ سحرلرده فریاد قیلیشی، چاره ایزلب خرابات (میخانه) سری یۉل سالیب، اما بونده هم دردیگه دوا تاپه آلمهی، قان یوتیشی و نهایت، کېتگن کاروان آرتیدن اېرگشیشی - فنانی ترک اېتیشیدهی ایزچیللیککه اېگه اېکنینی کۉرهمیز. عشقنینگ شه حالی نوایینینگ اوشبو یېتّی بَیتلی غزلیده شوندهی تجسم تاپگن.
علیشېر نوایی اثرلریده قۉللنگن سۉز و عبارهلرنی توشونیش، تلقین اېتیش اوچون او یشهگن دوردهگی اجتماعي۔مدني حیات، ادبي محیطنی، بدیعي مېزانلرنی، دیني، صوفیانه و ادبي اصطلاحلرنینگ کېلیب چیقیشی همده اولردن هر بیری افادهلهگن ظاهري و باطني معنالر مغزینی چقیش لازم. چنانچه، انه شو سۉنگگی بَیتده نوایی اۉزی حقیده «ایت کبی اېرگشیب» دېگن افادهنی بیتر اېکن، او بیر قۉپال تصویر، یا اینکه ملامتپېشه آدمنینگ اۉزیگه قیلگن لطفی اېمس، بلکه مشهور بیر افسانهگه اشارهدیر. معلوم که، اوچ صالح ییگیت ظالم حکمدار دقّیانوس (دکلیانیوس) زمانیده تاغ سری باش آلیب کېتهدیلر، اولرگه قیتمیر دېگن بیر ایت هم اېرگشهدی و همهسی بیر غارگه یشیرینیشهدی. اللّه اولرنی ظلم تعدیسیدن اسرهب، اویقوگه چۉمدیرهدی و دقّیانوس وفاتی (ایتیشلریچه، اوچ یوز ییل)دن کېین اویغاتهدی.
بایهگی ایت اېسه، صالحلرگه اېرگشگنی اوچون، صالحلیک رتبهسیگه اېگه بۉلگن اېمیش…
منبع: e-adabiyot.uz
مؤلفنینگ باشقه مقالهلری
کۉپ اۉقیلگن مقالهلر
-
محمد عالم کوهکن شعرلریدن نمونهلر
دوشنبه ۴ جوزا -
-
اۉزبېکستان اۉزبېک ادبي تیلیدهگی ایریم قۉپال سۉزلرنینگ فهرستی
سهشنبه ۱۹ جوزا -
«خمسه»نینگ یرهتیلیش جریانی
پنجشنبه ۲۱ جوزا