«بابرنامه» و «تاریخِ رشیدي»ده نوایی سیماسی
دوشنبه ۱۸ جوزا
-
-
تیل و ادبیات
-
دوشنبه ۱۸ جوزا
«بابرنامه» و «تاریخِ رشیدي»ده نوایی سیماسی
علیشېر نوایینینگ شخصیتی، اثرلرینینگ برکماللیگی و یوکسک بدیعي صلاحیتی حقیده اونینگ حیاتی دوریده، کۉپ اۉتمهی ۱۶۔عصر ادبي، تاریخي اثرلریده یوکسک درجهده فکرلر بیلدیریلگن. ظهیرالدین بابرنینگ «بابرنامه»، «عروض رسالهسی» و باشقه اثرلریده نواییگه عاید فکرلر ادبیاتشناسلیکده انچه اۉرگنیلگن. محمد حیدرنینگ «تاریخِ رشیدي» اثریده علیشېر نوایی حقیده بیلدیریلگن فکرلرنی عمکیسی بابرنینگ فکرلری بیلن قیاسي اۉرگنیش ممتاز ادبیاتیمیزنی ینهده تېرنراق تصور اېتیشگه امکان بېرهدی، دېگن امیددهمیز.
«بابرنامه»ده مؤلف علیشېر نوایینینگ دولتچیلیک ایشلریدهگی اشتراکی و موقعی، دور سلطانیگه خدمتلری و، کېزی کېلگنده، سلطنت رواجیگه کۉرستگن مادّي یاردمی حقیده ایلیق سۉزلرنی بیلدیرهدی. شو قطاری، ایجادی حقیده هم سۉز یوریتیب، اثرلرینی یوکسک بهالهیدی: «تورکي تیل بیله شعر ایتیبتورلر، هېچ کیم آنچه کۉپ و خوب ایتقان اېمس». «تاریخِ رشیدي» مؤلفی اېسه، «...اونینگ تخلصی - نواییدیر. اونگچه هم، اوندن کېین هم تورکي تیلده هېچ کیم اونچهلیک کۉپ شعر بیتگن اېمس»، دېب دېیرلی بابر بېرگن بهانی تکرارلهیدی. بونده حیدرنینگ بهاسی بابر تعریفیدن تقریباً 30۔35 ییل کېین بېریلگنینی انابتگه آلسک، حیدر تامانیدن علیشېرنینگ تخلصی نوایی اېکنلیگی، تورکي شعرده «اوندن کېین هم» بو درجهدهگی شاعر ایجاد قیلمهگنلیگینی اۉز زمانداشلریگه انیقراق یېتکزیش ضرورتی پیدا بۉلگنلیگینی پَیقش قیین اېمس. اگر بابر نوایینینگ شعریتی شهرتینی «هېچ کیم آنچه کۉپ و خوپ ایتقان اېمس»، دېیه تعریفلهسه، حیدر: «او شعر علمینینگ اوستاسی، اونینگ تورکيچه شعرلرینینگ شهرتی ملا جامينینگ فارسچه شعرلری شهرتی بیلن تېنگ»، دېب بهالهیدی. بو، بیرینچیدن، حیدرنینگ نوایی ادبي میراثیدن تۉلیق خبردارلیگینی بیلدیرسه، ایکّینچیدن، اونینگ شعریتینی سَلماغی و یوکسک بدیعیتی جهتیدن عبدالرحمان جامي میراثی بیلن تېنگ بیلهدی.
«تاریخِ رشیدي» مؤلفینینگ نواییگه بېرگن ینه بیر یوکسک بهاسی خسرو دهلوي ایجادیگه جواباً نوایی یرهتگن قصیدهگه مناسبتیده کۉرینهدی. نوایی دوریده سَلفلر ایجادیگه جواب یازیش هم مهارت مېزانی بۉلگن. شو قطاری، حیدر نوایینی مشهور فارسيزبان شاعر حافظ شېرازينینگ دېوانیگه هم نظیره اېتیب جواب بیتگنلیگینی ایتیب، نوایینینگ بو بارهده مثلسیز متانت کۉرستگنینی تأکیدلب، یوکسک پۉئیتیک قدرتیگه اشاره قیلهدی: «او خواجه حافظ شېرازي دېوانیگه نظیره طرزیده دېوان توزگن. خواجه خسرو دهلويدن کېین «یخشیلر دریاسی» («دریای ابرار») قصیدهسیگه هېچ کیم میر علیشېر نواییچهلیک جواب یازالمهگن».
محمد حیدر «تاریخِ رشیدي» اثرینی قشقرده توریب یازگن، «بابرنامه» اېسه علیشېر نوایی یشهگن محیطگه انچه یقین خراسان و هندوستانده یرهتیلگن. احتمال، حیدر نوایینینگ برچه اثرلریدن تۉله خبردار بۉلمهگن۔دیر یاکه باشقه سببلر باعثیدن۔دیر، «اونینگ اوچته تورکي۔اۉزبېکچه دېوانی بار»، دېیدی. او حتا «تذکرة الاولیا» اثرینینگ نامی «نسایم المحبت» اېکنلیگینی هم ذکر اېتمهگن.
«بابرنامه»ده اېسه بیز نوایی اثرلری حقیده مفصل، انیق معلوماتلرنی کوزهتهمیز. البته، بونگه بابرنینگ نوایی بیلن نسبتاً بیر مکانده بۉلگنیدن تشقری، اونینگ ایجادی دور ادبیاتی بیلن عضوي باغلیقلیگی، دور شاعرلریگه سردارلیگی هم سبب بۉلگن. بابر نوایی اثرلرینینگ بیرینچی منقدی صفتیده اثرلری ناملرینی «بابرنامه»ده کېلتیریشی اولوغ شاعر اعتباری و حرمتی قطاری، اونینگ ایجادینی یوکسک درجهده تصور قیله آلگنلیگینی هم بیلدیرهدی. «آلتی مثنوي کتابی نظم قیلیبتور، بېشی «خمسه» جوابیده، ینه بیری «منطق الطیر» وزنیده «لسان االطیر» آتلیق. تۉرت غزليات دېوانی ترتیب قیلیبتور: «غرایب الصغر»، «نوادر الشباب»، «بدایع الوسط»، «فوائد الکبر» آتلیق....».
هر ایکّله ادیب علیشېر نوایینینگ سخاوتی، بنیادکارلیک ایشلریگه یوقاری بها بېرگنلر. «بابرنامه»نینگ قیسقهبیانلیگی، اونده تاریخ واقعهلری کېنگ قمرهب آلینگنلیگی همده بابر یشهگن پیتده نوایی تامانیدن بنیاد اېتیلگن «بنای خیر»لر قد راستلب تورگنی، کمالگه یېتگن شاگردلر هلی حیاتلیگی باعث، مؤلف تفصیلاتگه بېریلمهیدی: «اهلِ فضل و اهلِ هنرغه علیشېربېکچه مربي، و مقوي معلوم اېمس کیم، هرگز پیدا بۉلمیش بۉلغهی. استاد قولمحمد و شیخ نایی و حسین عودي کیم، سازده سرامد اېدیلر، بېکنینگ تربیت و تقويتی بیله مونچه ترقي و شهرت قیلدیلر. استاد بېهزاد و شاه مظفر تصویرده بېکنینگ سعی و اهتمامی بیله مونداق مشهور و معروف بۉلدیلر. مونچه بنای خیر کیم، اول قیلدی، کم کیشی مونداققه موفق بۉلمیش بۉلغهی».
محمد حیدرنینگ «تاریخِ رشیدي»سیده نوایینینگ خیر و سخاوتی، شاگردپېشهلیگی، علم، ادبیات، صنعت اهلیگه کۉرستگن حاميلیگیگه عاید معلوماتلر کۉپ جهتدن بابرنینگ یوقاریدهگی معلوماتلرینی تۉلدیریب کېلهدی. تاریخي اثرلردن معلوم که، نوایی حسین بایقرا وزیری صفتیده، اۉزی اېگه بۉلگن بایلیکنی خیریه ایشلرگه صرفلهگن. «تاریخِ رشیدي»دهگی معلوماتلر نهفقط بابرنینگ بو موضوعگه عاید فکرلرینی باییتهدی، بلکه کۉپ جهتدن نوایینینگ یرهتگن «مونچه بنای خیر» ایشلری شرحینی کېلتیرهدی، اولوغ شاعرنینگ نقدر هِمتگه فعلی کېنگلیگی، نهفقط ایجادی بیلن، بلکه تۉپلهگن خزینهسینی هم خلق منفعتی یۉلیگه صرفلهگنینینگ انیق افادهسینی بېرهدی: « شوندهی قیلیب اۉشه زمانده خلقنینگ تورلی طایفهلری ایچیدن فاضل، بېنظیر انسانلر چیققنی اونینگ (نوایینینگ - ح.ق.) سعی۔حرکتلری طفیلیدیر. او میر صفتیده شوندهی جد و جهد کۉرستدی که، نتیجهده کتّه بایلیک تۉپلندی، دهقانچیلیکدن و باشقه طرفلردن توشگن کونلیک درآمد اۉن سکّیز مینگ شاهرخينی تشکیل اېتگن. اۉز امیرلیک منصبینینگ برچه جهتلرینی - خدمتکارلرنی، ملازملرنی، خزینهنی، سئیسخانهنی، پادشاهلیک عمارتلرینی او سلطان حسین میرزانینگ نایبی امیر بابا علیگه تاپشیرگن، بو اۉشه دورنینگ بویوک سپاهلریدن اېدی. میر علیشېر عملدارلیک ایشلرینی ییغیشتیریب قۉییب، باشقه عملدارلر و ملازملر بیلن بیر قطارده اۉزینی سلطان حسین میرزا خدمتیگه بغیشلهدی. او قدرتی یېتگونچه اونگه یاردم سۉرهب مراجعت قیلگن محتاجلرگه، عالِم و فاضللرگه حاميلیک قیلدی. اۉز ملکیدن توشگن برچه درآمدنی اېل۔یورت فراوانلیگی اوچون خیریه ایشلریگه صرفلهدی. او خانقالر، مسجدلر و باشقه عمارتلر قوردیردی که، اولرنینگ کۉپچیلیگی حاضرگی کونگچه خراسانده سقلنگن».
«بابرنامه»ده علیشېر نوایی و اونینگ ایجادی بیلن باغلیق بیر قطار تاریخي شخصلر، ادیبلر حقیده قیمتلی معلومات بېریلگن. بولر حسین بایقرا، بنایی، عبدالرحمان جامي و باشقهلردیر. موسیقي، صنعت، میناتور صنعتی و باشقه ساحه وکیللرینینگ ناملری هم اثرده ذکر اېتیلگن، اما مقالهمیز موضوعیگه اونچهلیک ضرور اېمسلیگی باعث، اولر حقیده مفصل تۉختلمهیمیز.
«تاریخِ رشیدي»ده هم یوقاریدهگی شخصلرنینگ ناملری ذکر اېتیلگن و اولرنینگ نوایی بیلن باغلیق جهتلری حقیده سۉز یوریتیلگن. بیز نوایی شخصیتی بیلن بېواسطه باغلیق جامي و بناییگه بابر و حیدر بهالرینی قیاسلشنی معقول کۉردیک.
ظهیرالدین بابر عبدالرحمان جاميگه عاید معلوماتنی حسین بایقرا سلطنتی دوریدهگی شعرالر ذکریده کېلتیرهدی: «شعرادین: بو جمعنینگ سرامد و سردفتری مولانا عبدالرحمان جامي اېدی». انه شو معلوماتدن کېین اثرده جاميگه عاید معلوماتنی بیر نېچه سطرلرده، دور ادیبلریگه سرورلیگیگه عاید معلوماتلر بیانیده کېلتیرهدی. نظریمیزده، بابر جاميگه نسبتاً اۉشه دور ادیبلرینینگ «سرامد و سردفتری»، دېب بېرگن بهاسی بیلن قانیققن و اونی اۉز دوریدهیاق کلاسیک ادیب درجهسیگه یېتگنلیگینی انابتگه آلیب اثرلرینی ناملش، مدحنما بها بېریشنی لازم کۉرمهگن.
محمد حیدرنینگ عبدالرحمان جاميگه مناسبتی اېسه بابر قرهشلریدن انچه فرق قیلهدی. بو فرق، بیرینچی نوبتده، حیدرنینگ دنیاقرهشی، تصوف علمی و اسلام عالمینینگ پېشوالری، شیخ و اولیالرگه نسبتاً یوکسک حرمتی آرقهلی اۉز افادهسینی تاپگن. بیز «بابرنامه»ده مؤلفنینگ تصوف علمی، دیني رسوملر، عزیز۔اولیالرگه ضرور بۉلگن اۉرینلردهگینه مراجعت اېتگنلیگینی کۉرهمیز. «تاریخِ رشیدي»ده اېسه بو مسألهگه علیحده اعتبار قرهتیلگن. حیدر جامينینگ سېرمحصول ایجادی حقیده گپیرر اېکن، «نفحات الانس» اثری دور مشایخلری حقیدهگی قیمتلی اثرلیگینی قیته۔قیته ذکر اېتهدی. خراساندهگی شعرا ذکری حقیده سۉز یوریتر اېکن، اولرنینگ سرامدی عبدالرحمان جامي اېکنلیگینی تأکیدلهیدی و «اگر تکرارگه اعتراض بۉلمهسه اېدی، عالِملر و شاعرلر حقیدهگی فصلنی مولانا نورالدین عبدالرحمان جامينینگ مبارک نامی بیلن باشلش اۉرینلی بۉلردی، شونینگدېک، خراسان اولیالری، عالِملری، شاعرلرینینگ سردفتری هم مولانا جاميدیر،» دېیدی.
«بابرنامه»ده کمال الدین بنایی شخصیتی، اساساً، علیشېر نوایی سیماسی تلقینیده، حسین بایقرا شعرالری ذکریده کۉزگه تشلنهدی: «ینه بنایی اېدی، هريلیقتور، آتهسی استاد محمد سبز بنّا اوچون مونداق تخلص قیلیبتور، دېوان ترتیب قیلیبتور، مثنويلری هم بار». بابر بنایی اثرلریگه بها بېرهدی، اَیریم کمچیلیکلرینی بیان اېتهدی و، اساساً، اونینگ شخصیتیده اۉتکیر هزلکشلیک خصوصیتی غالبلیگی و بو خصوصیت علیشېر نوایی بیلن بۉلگن ظرافتگۉیلیکده یقّال کۉزگه تشلنگنلیگینی تأکیدلهیدی و مثاللر کېلتیرهدی.
«تاریخِ رشیدي»ده هم مولانا بنایی حقیده معلومات کېلتیریلگن و اونده اساساً بنایی و نوایی اۉرتهسیده بۉلیب اۉتگن هزل۔مطائبه، «فکري جنگلر» حقیده سۉز بارهدی.
محمد حیدر نوایی ایجادیگه منسوب ایکّی مثالنی کېلتیریب، اولرنینگ انیق منبع صفتده بیزگه یېتکزگنلیگی بیلن نوایی ایجادیگه عاید معلوماتیمیزنی نسبتاً باییتهدی. «میر علیشېر مولانا صاحبنینگ بیر مطلعینی ساتیب آلیب، اونی نهایهسیگه یېتکزگن. منه اۉشه مطلع:
کۉکرهگیم دور صبحنینگ پیراهنیدین چاکراق،
کیرپیگیم شبنم تۉکیلگن سبزهدین نمراقراق.
ینه بیر مطلع مولانا لطفينیکیدیر. میر علیشېرگه بو مطلع خوش یاقیب، اونی آخریگه یېتکزگن. منه اۉشه مطلع:
باشیمیزدن سایه سروی قدینگ کم بۉلمهسون،
ذاتِ پاکینگ بۉلمهسه، عالم و آدم بۉلمهسون.»
اگرچه حیدر بو مثاللرنی نوایینینگ ادبي۔اِستتیک درجهسینی بېلگیلش، اۉزی تأکیدلهگندېک، «میر علیشېرگچه بیرارته شاعرده شعرنی دوام اېتتیریب نهایهسیگه یېتکزیش قابلیتی بۉلمهگن»، دېب شاعر صلاحیتیگه بها بېرسه هم، او بو مثاللرنی نوایی و بنایینینگ «فکري جنگلری» مثالیده فایدهلنهدی و بو بارهده اۉز قرهشلرینی بیان اېتهدی.
بابر یازهدی: «علیشېربېکنینگ مِزاجی نازکلوک بیله مشهور دور. اېل نزاکتینی دولتینینگ غروریدین تصور قیلور اېدیلر. انداق اېمس اېکن دور، بو صفت انگه جِبِلّي اېکن دور. سمرقندده اېکنده هم اوشمونداق نازک مزاج اېکن دور».
«تاریخِ رشیدي»ده هم بیز نوایینینگ بو خصلتی حقیده اۉقییمیز. حیدر نوایینینگ فضیلتلرینی مِهر بیلن بیان اېتر اېکن، اېنگ اوّلا، اونینگ ذکّا شخصلیگی، اۉز دوری کیشیلرنی انصاف، انساني بورچ، علم آلیش و ایجاد بیلن شغللنیش، طبیعتلریده کیشیلرگه غمخوارلیک قیلیش، آدملرگه یخشیلیک قیلیشنی کسب اېتیش کبی خصلتلرنی تربیهلشنی شعار ایلهگنلیگینی، شونگه قرهمسدن شاعر بویوکلیگینی کۉرالمهگنلر اوندن نقصان قیدیریشگه حرکت قیلگنینی ایتهدی: «او بېحد ذکّا و ذکاوتلی کیشی اېدی. او باشقهلرده هم خودّی شوندهی فضیلتلر بۉلیشینی خواهلر، بونگه اېریشیشی قیین بۉلر، شوندن آدملرگه کینهخانلیکلر صادر بۉلردی. اونینگ نازکطبعلیگی و تېز رنجیب قالیش خصوصیتیدن باشقه کمچیلیکلرینی تاپیشالمهگن. گرچه او فاضل و بېحد دولتمند کیشی بۉلسه۔ده، بوتون قیمتلی حیاتینی نفسینی تيیش و خیرلی ایشلر بیلن اۉتکزدی.
بَیت:
تېرن دېنگیزلردن گوهر۔دُر اونر،
انسانگه کېرهگی - یخشی بیر هنر.
دېمک، میر علیشېرنینگ بیرته کمچیلیگی، یعنی نازکمزاجلیگیدن اۉزگهسی بوتونلهی فضیلت اېدی».
شوندهی قیلیب، بیز حضرت علیشېر نواییگه اونگه زمانداش بۉلگن ایکّی ییریک ادیب ظهیرالدین بابر و محمد حیدر قرهشلری آرقهلی یاندهشیشگه حرکت قیلدیک. نوایینینگ حیاتلیگیدهیاق شونچهلیک شهرت تاپگنی، اۉزیدن اۉلمس اثرلر، اېزگو عمللر قطاری یوزلب شاگرد قالدیرگنی بوگونگی کون اوچون هم یوکسک درجهدهگی عبرت مکتبیدیر.
«اۉزبېکستان ادبیاتی و صنعتی» گزېتهسینینگ ۲۰۱۱۔ییل ۷۔سانیدن آلیندی.
مؤلفنینگ باشقه مقالهلری
کۉپ اۉقیلگن مقالهلر
-
محمد عالم کوهکن شعرلریدن نمونهلر
دوشنبه ۴ جوزا -
-
اۉزبېکستان اۉزبېک ادبي تیلیدهگی ایریم قۉپال سۉزلرنینگ فهرستی
سهشنبه ۱۹ جوزا -
«خمسه»نینگ یرهتیلیش جریانی
پنجشنبه ۲۱ جوزا