نوایینینگ یازیلمهی قالگن اثری
سهشنبه ۲۶ جوزا
-
-
تیل و ادبیات
-
سهشنبه ۲۶ جوزا
نوایینینگ یازیلمهی قالگن اثری
ولی اېندی عزمیم بودور که خدای،
اگر بۉلسه عمریمغه مهلت فزای.
چېکیب طرفه تأریخینگه خامهنی،
قیلیب نکتهغه تېز هنگامهنی.
وقتیمنینگ کۉپ قسمی نوایینی اۉقیش، اۉرگنیش و تحقیق قیلیش بیلن اۉتهدی. بو ایشیمدن لذتلنهمن، مراقلیدیر مېن اوچون البته. یاشلیگیمده نوایی شعریتینینگ آهنگی یورهگیمنی اۉغیرلهگن بۉلسه، ییگیتلیگیمده شعر معنالریگه چۉمیب کېتدیم. اۉرته یاشیمده نوایینی انگلش بیلن بیرگه اونینگ اثرلریگه تنقیدي قرهش شکللندی مېنده. کېکسهلیک دوریگه کېلیب اېسه، نوایی اثرلرینینگ تیلی جانیمگه چۉغ بۉلیب یاپیشیدی، مېنی اۉزیگه مبتلا قیلدی. تیل مسألهسیده ایتیلیشی کېرهک بۉلگن گپلر کۉپ نواییده. مسألهگه تنقیدي قرهلسه، نوایی کېرهکسیز جوده کۉپ فارسي اضافتلرنی قۉللب، جدّی کمچیلیککه یۉل قۉیگن. او، اۉزبیک تیلی گرامریگه خاص بۉلمهگن فارسي عنصرنی آلیب کیرگن. شاعر تۉرت دېواننینگ هر بیریده 2000دن آرتیق فارسي اضافه اوچرهیدی. عمر وفا قیلسه، اولوغ شاعر اثرلریدهگی فارسي اضافهلر لغتینی توزیش نیتیمیز هم یۉق اېمس. شونگه قرهمهی، نوایینینگ اېسکی تیلیمیزگه قیلگن خدمتلری آلدیدیده اوشبو فارسي اضافتلر هیچ نرسه اېمسدهی کۉرینهدی بو کمچیلیک. نوایی اۉزبیک کلاسیک شعریتینی قنچهلیک یوکسکلرگه کۉترتگن بۉلسه، اېسکی اۉزبیک تیلی مقامینی هم شونچهلر آشیردی. آخرگی ایکّی ییل ایچیده اولوغ نوایی اثرلرینی تیل تاماندن بیر سیدره اۉقیب چیقهیین، دېیه عزم قیلدیم. سۉزمه۔سۉز و جملهمه۔جمله قرهب چیقیشگه تۉغری کېلدی. شوندن سۉنگ خرمان۔خرمان مثال، دلیل و فاکتلرنی ییغیش، بېلگیلش و تۉپلش ایشیم بۉلب قالدی. ایلگریلری مېن اۉقیب یورگن (فاکولتهده هم)، بیلگن و تنیگن نوایی بیلن حاضرگی توشینگنیم نوایی اۉرتهسیده فرق کته بۉلیب چیقدی.
آلدینگی نوایی، یاشلیگیمنینگ مستانه آنلرینی قوناق اۉتیشیگه، ییگیتلیکنینگ شدتلی لحظهلرینی معنالی کېچیشیگه یار و یاور بۉلگن بۉلسه، حاضرگی نوایی مېن بیلن یۉلداش، دردداش، سِرداش، یخشی۔یامان کونلریمگه شریک، یالغیزلیگیمده تېپهمده حاضر و ناظر تورهدیرگن بۉلدی. نوایی مېنی اۉزیگه مفتون ایلب گرفتار قیلدی. تعبیر جایز بۉلسه، اولوغ نوایی مېن اوچون اداغی کۉرینمس چۉنگ اچین بۉلیب قالماقده.
نوایینینگ بدیعتدهگی ایریم قرهشلری مېنگه یاقمهیدی، خرافي گپلری، بیر مونچه منفي فکرلرنی هم بیزگه میراث قالدیرگن. گپنینگ چینینی ایتهیین، شوندن راسه بېزاوتهلنهمن. اخ! شولری بۉلمهسه اېدی دېیمن افسوسلنیب. نیمه قیلسین او هم انسان، اۉز دورینینگ فرزندی. اجتماعي، ادبي اۉی سیتیشدن (تنقیدي قرهش) هیچ کیم قاچیب قوتیلهآلمهیدی. شونینگ اوچون نوایی اثرلریگه تنقیدي قرهگیم کېلهدی، لېکن بو گپیلریمنی کۉپچیلیک یاقتیرمهسه کېرهک. اولر بابیده اۉی سیتیش (نقد - بیران نرسهنینگ ایچیدن مغزینی سیتیب چیقریش) نوایینینگ اولوغلیگیدن بیر نیمهنی کم قیلمهیدی. بو مسألهده وقتی کېلیب سۉز آچماقچیمن. بو نرسه خاصلر اۉرتهسیده محاکمه قیلینهیاتگن مسألهلردن بۉلهدی. بوندهی تنقیدي مناسبتلر. میلی، اونچه۔مونچه کمچیلیک نوایی مقامیگه اصلا سایه سالهآلمهیدی. شاعرنینگ اېزگو فکرلری، انسانپرورلیک غایهلری و یوکسک بدیعی تفکّری برینی یوویب تېکیسلب کېتهدی. اونینگ سۉزلری۔یو، زۉر فکرلریدن تأثیرلنیب، سېوینمهی بۉلمهیدی. نوایی شونداق سېرمحصول و کۉپ قیرّهلی ایجادکار دها.
نوایینی اۉزبېک تیلینینگ پخته بیلمدانی و دانا زرگری تاپدیم. سۉزلرنی مومدهی تاولب تیلگه کیریتهدی، گپیرتیرهدی، اولرگه یوک و معنا بغیشلهیدی. سۉز تنلش، گپ توزیش، قۉشیمچهلرنی قۉللشدهگی مهارتی عقلنی شاشیرهدی. صاف تورکي و اۉزبیکچه سۉزلرنی جوده کۉپ ایشلتگن. بو ایشلری بیلن بابامیز تیلیمیزنی باییتگن، رنگمه۔رنگلشتیریب، جاذبهدار قیلگن، تیلگه اۉزگچهلیک بغیشلهگن. اېسکی اۉزبېک تیلیگه شوندهی مېتین قۉرغان بنا اېتگن که، اونی بوزیشگه هیچ کیم و هیچ نرسهنینگ کوچی یېتمهیدی. نوایی بوگونگی اۉزبېک ادبي تیلیگه اساس بۉلگووچی اېسکی اۉزبېک تیلینی نه قدر کۉکلرگه کۉترگنیگه ینه بیر باره ایشانچ حاصل قیلدیم.
نوایی حمایهلب کېتگن تیلیمیز قراوسیز قالمهسه؛ ادیب سېوگن تیلگه مهریمیز اۉکسیمهسه بۉلگنی دېیمن. یوقاریده قیستیریب کېتگن تنقیدي اۉی۔خیالدن سۉنگ نوایی آلدینگیدن کۉره، مېن اوچون عزیزراق، معتبرراق بۉلیب جانیمنینگ تۉریدن جای آلهدی، نفَسیمگه قۉشیلیب کېتهدی، ارداغیمنی بوتونلهی اېگلّهیدی.
بویوک ذاتلر آرهسیده اۉز خلقیگه قیغوریشده بو ذاتگه تېنگ کېلهیاتگنی بۉلمهسه کېرهک. بدیعي تېرن تفکری، عمومانساني غایهلرنی اۉزیده پرورشلهگنی؛ حیاتنی ترنّم اېتیب، بارلیق کویچیسیگه ایلنگنی بیر مسأله؛ بولر اۉز اوج و مقامیده! نواییدن اۉرگنهیاتگن، اۉزلشتیریش ممکن بۉلگن نرسهلر بغایت کۉپ. شاعرنینگ اۉز تعبیری بیلن ایتسک: «ایتیب ساویمس ترانه و آلیب قوریمس خزانه» اېکن اولوغ بابامیز. بو دېگنلریمگه ایشانه بېرینگ.
سۉنگگی هفتهلرده ادیبنینگ نثري اثرلریدن «تاریخ ملوک عجم» («فارس اجدادلری تأریخی»)نی اۉقییاتگندیم. کتابنینگ آخرگی ورقلریگه یېتگچ، چوقور نفس آلیب، بیر آه تارتدیم راستی خبر. نخات! اَ - دېدیم ایچیمده. نواییگه کېرهک می اېدی، شونچه عزیز عمرینی اۉزگه خلقلر تأریخینی یازیشگه بغیشلهگنی؟ بونچه کوچ و عقل و ذکاوتینی بېکارگه صرفلبدی بابامیز، دېب اۉکسینه کېتدیم، اۉیگه تالدیم.
تیلگه آلگنیم کتابنی یازیش هزلهکم ایش اېمس. پېشدادیلر، کیانیلر، اشکانیلر و ساسانیلر تأریخی بیلن باغلیق مینگ۔مینگ واقعه۔حادثهلر تیقیلیب یاتیبدی اونده. شاهلر و شهزادهلر، اېل۔یورت اوستیدن حکمرانلیک مسألهسی، تاج و تختگه دعواگرلیک، جنگ و جدللر آز مونچه گپ می دېیسیز؟! واقعهلر یوز کۉرستگن سنهلرنی ایتمهیسیز می، تأریخي واقعه۔حادثهلر، افسانوي شخصلرگچه؟ «تاریخ ملوک عجم»دهگی منبعلر هم انچه۔مونچه. قالهوېرسه، رسم۔رسوملر، یۉریقلر، توتوملر و هکذالرنی تاپیب، بیر جایگه تۉپلب، اولرنی کتاب حالیگه کېلتیریش جوده کته مشقت، کۉپ پېشانه تېری تۉکیشنی طلب اېتهدی. بولرنینگ قَیناقلری (منبع) بری مهم تأریخي کتابلر۔کو. نوایینینگ کېتگن کوچی و تارتگن محنتیگه اچینهمن راستی گپ.
نوایی بو اثرینی «طبري»، «بناکتي»، «طبقات»، رشیدالدین فضلاللهنینگ «جامع التواریخ»، «تاریخ جوینی»، «عجایب المقدور»، «تاریخ جهانگشا»، «ظفرنامه» و باشقه کۉپلب قدیمي و معتبر منبعلرگه اساسلنیب یازگن.
نیمه بۉلردی نوایی «تاریخ ملوک عجم» اۉرنیده «تورکيلر تأریخی»نی یازسه؟! دېگن سۉراق ایچیمدن اۉتدی. زۉر بۉلردی، باشیمیز کۉککه یېتگن بۉلردی، منگلهییمیز یرهقلب، بای اۉتمیشیمیزنی چوقورراق انگلهگن بۉلردیک، غرورلرگه تۉلیب تاشردیک، دېیمن اۉزیمچه. خلق تشویشیدن باش کۉترهآلمهی، اوروش۔ماجرالرنی تینچیتیش ایشلری بیر یاقده، دولت ایشلریدن آرتیب قالگن بیر پرچه وقتینی بېکار ایشلرگه صرفلبدی۔یه، اولوغ بابام، دېب ینه باش چَیقهیمن. بو بیلن نوایینینگ اوشبو اثری اېندی هیچ و پوچگه چیقدی دېگنی اېمس البته. بونینگ هم اۉز اۉرنی بار.
نیمه بۉلگنده هم تیل تامانلمه بو کتابنینگ قیمتی بغایت یوکسک مېن اوچون. شو پیت قرهسم کتاب خاتمهسیگه کېلیب توریبمن. کۉز اۉنگیمده هلی اۉقیلمهگن ینه ۴۹ ته بَیت مرجاندهی تیزیلیب تاولنهیپتی. بیتلرنی بیرمه۔بیر، توسماللب، اوشلب۔اوشلب کۉرهمن. سلماقلب تنیمده توییب۔توییب، اۉقیشگه توتینهمن. اۉشه بیتلر منه بو معنا۔یو، مضمون بیلن باشلنهدی:
«اگر یزجُرد بۉلسین، گر شهریار و یا بهرام بۉلسین و گر اسفندیار، خواه اسکندر کبی یوریش قیلیب، سوولیک، قوروقلیکنی قۉل آستیگه آلگن بۉلسهلر؛ یاخود ینه تۉقّوز آسماننی ایگلّب، آت اۉینهتیب آی و قویاشنی ضبط اېتگن بۉلیشیلریگه قرهمهی، بولر یاروق آچونگه قدم قۉیرکن؛ بیر کون یۉق بۉلیشلری، دنیانی ترک قیلیشلری مقرر دیر» - دېیلهدی مذکور کتابنینگ توگنچ بابیده:
اگر یزجرد اۉلسون، ار شهریار،
وگر بهرام اۉلسون، گر اسفندیار،
که قۉیدی وجود اوییغه قدم،
ینه انگه بۉلماق کېرهک دور عدم.
سکندردېک آلغن یوروب بحر و بر،
اگر تاپسه مینگ ییل جهانده مقر.
ینه بۉلسه معمور تۉقّوز سپهر،
آتی نعلی بۉلسه یاروق ماه و مهر.
بارورده چو قالمس اولردین بیری،
تمنّیسین ایلرغه قیلمس کری.
بیراوگه که روزی بۉلوب شاهلیق،
ضمیریغه سالسه حق آهلیق.
که بۉلسه جهانغه وفا یۉقتورور،
جهان اهلیغه هم وفا یۉقتورور.
کۉزیگه جهان حشمتین ایلمهسه،
حق امریدین اۉزگه عمل قیلمهسه.
عدالت اوچون ایستهسه ملک و جاه،
ستم دفع ایلرگه چیکسه سپاه.
هر ایش کیم بۉلور مدّعاسی انگه،
غرض بۉلسه تینگری رضاسی انگه.
شونینگدېک: «سېنینگ زمانینگده خستهلیگیم آشیب، کوچیم قالمهگن بیر احوالده پنج گنج (خمسه) یازیب حضورینگگه آلیب باریب تارتیق قیلدیم. دېوانیم (بدایع البدایه) دیباچهسیده هم سېنینگ وصفینگنی قلمگه آلدیم. بولرنینگ هر بیرینی سۉز بیلگووچی جواهرشناسلر قیاسلب، عقلنی ایشلتیب اۉزگچه گوهر اۉلهراق کۉررلر» دېیدی نوایی.
لېکن شوندن سۉنگ «بیزنینگ حسین بایقرا» تیلگه آلینگن پادشاهلر (تاریخ ملوک عجمده کېلگن حکمدارلر) آرهسیده اۉزگچه دیر، دېیه منه بو بیتلرنی یازهدی:
بۉلوب سلطنت تختیده فقرجوی،
شاه اۉلسه ولی بۉلسه درویشخوی.
مونی شهلیغ دېسه اېرمس ییراق،
که غفلتدین آگاهلیق یخشیراق.
دېیه، نوایی حسین بایقرانینگ یخشی صفتلرینی تیلگه آلیب، شاهلیک اونگه یرهشگنینی شعرگه سالهدی و یارقین بیتلرده تصویرلشگه کیریشهدی:
ولی قیلمهدی شاهلردین کیشی،
که بو ایش اېرور شاه غازي ایشی.
دېمهی عینِ انسان که انسان عین،
هم انسان و هم عین سلطان حسین.
* * *
شاها کېلدی شهلیق مسلّم سنگه،
نه شهلیق که درویشلیق هم سنگه.
دېسم ایلهیین وصفینگ آسان اېمس،
که مینگدین بیرین دېمک امکان اېمس.
شعر دوامیده: «ای شاه! سېنینگ یخشی صفتلرینگ سان۔سناقسیز، اولرنینگ برچهسینی ایتیب توگتیب بۉلمهیدی. شونگه قرهمهی، سېن (بایقرا) حقینگده «پنج گنج» («خمسه»)، «نظم الجواهر» («گوهرلردن تیزیلگن شعر») و «دېوان» («بدایع البدایه»، «نوادر النهایه») دېوانلریمنینگ (شاعرنینگ دېیرلی برچه اثرلریده حسین بایقرا تیلگه آلینهدی - تأکید بیزنیکی) - مقدمهسیده، سېنینگ حقینگده انچه۔مونچه سۉز ایتدیم...» - دېیدی. نوایی «تاریخ ِملوک عجم»نینگ آخریده:
دېسم ایلهیین وصفینگ آسان اېمس،
که مینگدین بیرین دېمک امکان اېمس.
و لېکین منگه اولچه مقدور اېدی،
اول ایشلرنی کیم اسرو مشهور اېدی.
سېنینگ وقتینگ ایچره کۉروب ضعف و رنج،
زمانې که نظم ایلهدیم پنج گنج.
که هر گنجیده اولچه ظاهر دورور،
نثارینگغه یوز مینگ جواهر دورور.
که انی کییورگن زمان قاشینگه،
باریسین نثار ایلهدیم باشینگه.
چو دېوانغه دېباچه قیلدیم رقم،
صفاتینگنی شرح ایلهدیم انده هم.
که هر لفظینی عقلِ جوهرشناس،
کۉریب جوهری فرد ایلر قیاس.
چو «نظم الجواهر» بیتیب آتینگه،
اۉکوش وصف درج ایلهدیم ذاتینگه.
که انجم دُرین گر تۉکر چرخ کوز،
اېمس بیر گوهرنینگ بهاسی هنوز.
ینه داغی کۉپ نظم گوهر فشان،
بسې نثر داغی جواهر فشان.
که چون تارتدیم خامۀ مشکبېز،
سنینگ وصفینگه ایلهدیم نکته رېز.
(«تلهی ساچگی/نثري، ایغاو/نظمی اثرلریمده هم سېن (بایقرا) حقینگده کۉپ و خوب یازدیم. امّا، بولر بیلن سېنینگ حقینگنی ادا قیله آلگنیمچه یۉق؛ برچه یازگنلریم مجمل (قیسقه، ایخچم)، اوزیق۔یولیق، اۉکسیک اېدی. هلی مېنده باشقه رېجهلر بار، - دېیدی نوایی، - اوهم بۉلسه سېن حقینگده بلند آوازهلیک بیر تاریخ یازیشدیر»):
ولی اېندی عزمیم بو دور که خدای،
اگر بۉلسه عمریمغه مهلت فزای.
چېکیب طرفه تأریخینگه خامهنی،
قیلیب نکتهغه تېز هنگامهنی.
یوقاریدهگی بَیتدن معلوم بۉلگنیدېک، نوایی بیر «طرفه تاریخ» یازیب، بو کتابی بیلن هنگامه سالگولیک، شاو۔شو کۉترگولیک نیتی بارلیگینی یشیرمهیدی. اگر نواییگه عمر وفا قیلیب، بو کتابنی یازگنده، اونگه «بایقرانامه» یاکه «تاریخ ِملوک تورک» - دېب آت قۉیگن بۉلر میدی؟ بوندهی دېب خلاصه چیقریشگه بیزده تۉله اساس بار. اېندی نوایی کۉنگلیگه توگیب قۉیگن بو کتاب خصوصیده تۉختلسک. خوش، کتاب قندهی موضوعلر و فصل و بابلرنی اۉز ایچیگه آلگن بۉلیشی کېرهک اېدی. اولرنی شاعر گۉزل بیتلرده منه بوندهی افادهلب بېرهدی:
صفاتینگنی اوّلدین آخرگچه،
خیالات مخفي و ظاهرغچه.
ولادت کونیدین توتوب تا بودم،
بارین شرح ایله ایلهگهیمېن رقم.
«تاریخ ملوک عجم»گه اۉخشهگن بو «طرفه تاریخ»، حسین بایقرانینگ صفتلرینی بیان قیلیش بیلن ابتدا تاپیشی کېرهک اېدی بیزنینگچه. نوایی نگاهیده یازیلمهی قالگن اثرنینگ ینگی موضوعلری نیمهلردن عبارت بۉلماغی لازم بۉلگن؟
بورونراق سالیب طرفه بنیاد انگه،
بېریب ذکر آبا و اجداد انگه.
مضمونی:
«یازیلهجک کتابنینگ بنیادینی قۉیرکنمن۔یازیشگه کیریشرکنمن؛ همّهدن آلدینراق ابوالغازي بهادرنینگ بابا اجدادلریدن سۉز باشلر اېدیم» - دېیدی نوایی.
چمهمده کتابنینگ باشلمهسیده عنعنهگه کۉره تورکي پادشاهلر (احتمال آلپ اېرتۉنگه (افراسیاب) هونلر، کوشانیلر، یفتلیلر، قارهخانیلر، غزنویلر، سلجوقیلر، خورازمشاهلر و تېموریلر) حیاتیدن بلکه سۉز آچیلیشی کېرهک بۉلر می اېدی.
سورهی نکته سلطانلر احوالیدین،
حکایت قیلیب خانلر احوالیدین.
دېبان برچهنینگ ملک و دورانینی،
معّین قیلیب دَور و پایانینی.
تورکي نسب خانلر و پادشاهلرنینگ احوالینی اولدن آخرگچه حکایت قیلیب، قیسی آلدین کېلدی و قیسی دنیادن کېین کېتگنی، نظرده توتیلگن اېمس میکن اۉشه یازیلمهی قالگن کتابده:
دېبان کیم قیو آلدی اوّل جهان،
جهان آنی نې ینگلیغ اېتدی نهان.
چو مسنددین آلدی انینگ رختینی،
کیم آلدی جهاندارلیق تختینی.
چو اول تاپتی مسند یوزیدین فرار،
ینه شاهلیق کیمگه تاپدی قرار.
یعنی، آلدینلری اۉتیب کېتگن تورکي سلسلهلر آرتیدن قیسیلری کېلدی و قیسیلری کېتدی، دېگن واقعهلرنی کتابیگه جایلهماقچی بۉلگن بۉلردی اولوغ نوایی.
انگه تیگرو کیم سېن شاه نیک بخت،
اتادین۔اتا وارث تاج و تخت.
یوقاریدهگی بیتده علیشېر نوایی، حسین بایقرا دوریگچه باشقه تورکي پادشاهلر سلسلهسی ایچیده، اوزیلیش بۉلگن بۉلیشی ممکن. فقط صاحبقران امیر تېمور زمانیده، اولاددن۔اولادگچه سلطنت، تاج و تخت میراثی بۉلیب کېلگنینی اېسلتهدی و دېیدی:
غرض کیم بو سۉز یېتسه انجاميغه،
بو تاریخ یوز قۉیسه اتمامیغه.
مقصدیم شو که، مېن کۉزلهگن «طرفه تاریخ» مېنینگ سۉزلریم بیلن اداغیگه یېتسه؛ و شو بیلن کتاب هم خاتمه تاپسه، دېیدی ادیب.
انگه هر کیشی سالسه آچیب نظر،
بۉلوب کۉنگلی مضمونیدین بهرهور.
نوایی چو عرض ایلهدینگ مدّعا،
کېل و مدّعا قیلغیل اېمدی دعا.
شو مدّعا۔مقصدنی ایلگریگه سورماقچی میسن؟ بو ایش عملگه آشهدی، کېل اېندی اۉزینگگه آق فاتحه بېر، عاقبت بخیر دعاسینی قیل، دېماقده شاعر.
سېن اۉغیل زمان اهلیغه شاه و بس،
سنگه عدل ترویجی دلخواه و بس.
بیت معناسی:
ای نوایی سېن زمان اۉغلیسن؛ همده زمانهلرنینگ نادریسن، ایستگینگ فقط عدالتنی ترویج قیلیش بۉلسین.
قیامتقچه حشمتینگ مستدام،
سلامینگ قیلیب شاهلر والسلام.
(یازیلمهی قالگن کتابینگ) بیلن حشمتینگ، آت۔آوازهنگ بر دوام بۉلسین، شاهلرنی (تاریخنی یازیب) خشنود قیلدینگ می، سېنی هم اولر یاد ایلب، سلامینگگه علیک قیلسینلر.
عزیز اۉقووچی، بو مقالهنی یازهیاتیب، بیر یشیرین نرسه اوستیدن چیقیب قالگندهیمن و ایچ۔ایچیمدن سویینیب کېتهمن. نواییده انه شونقه مقالهلر آز اېمس.
کۉپ اۉقیلگن مقالهلر
-
محمد عالم کوهکن شعرلریدن نمونهلر
دوشنبه ۴ جوزا -
-
«خمسه»نینگ یرهتیلیش جریانی
پنجشنبه ۲۱ جوزا -
عبدالله قهار جسارتی
جمعه ۲۹ جوزا