بۉری
پنجشنبه ۲۱ جوزا
-
-
اۉزبېک ادبیاتی ← حکایه
-
دوشنبه ۱۸ جوزا
اوزوک (شاعر اعظم اۉکتم خاطرهسیگه)
«حکایه یازیش آسان می، قیین می؟»
تۉغریسینی اَیتسم، هلیگچه شو سوالگه جۉیهلیراق جواب بېره آلمهیمن.
منه، بیر نېچه کوندیر که، توغیلگن کونیده قیزیمگه ساوغه قیلگنیم اوزوک خَیالیمدن کېتمهیدی.
اینگیچگه، نازک، کۉکیش۔یشیل تاشچهلی زېنت اونی قووانتیردی، صاف نگاهیده سېوینچ پارلب کېتدی، آلدیمده بیر آز تارتینسه هم، بریبیرهم بیر نېچه مرته ایلنتیریب قرهب۔قرهب قۉیدی.
اۉزیم هم قوواندیم، کۉزچهلریدهگی سېوینچ قلبیمگه کۉچیب اۉتدی. «یخشی کونلرینگده تقیب یور» دېدیم اونگه. کېین، بیر محللر آنهمدن اېشیتگنیم حضرتِ سلیمان اوزوگی حقیدهگی روایتنی اَیتیب بېردیم.
«لېکن بو اونقهسی اېمس، عاديگینه. آتهنگنینگ قۉلیدن کېلگنی شو خلاص، - دېدیم کولیب. - اما سلیمان اوزوگیچهلیک معنالری بار. او معنالرنی وقتی کېلگنیده بیلیب آلرسن».
شوندهی دېسم۔ده، اۉزیمنینگ روایتیم اۉز خَیالیمنی باشقه یاقلرگه یېتکلب کېتدی.
* * *
آتهم نهایتده بېآزار، عمرینی بالهلریگه فدا قیلیب یوبارگن کیشی اېدی.
بیزلر تۉقّیز جۉجیق، آنهم اویده، فقط آتهم ایشلردی، خلاص. یېتیشماوچیلیک باشیمیزده قیلیچ کبی آسیلیب تورر، سحرلب توریب، کېچ کوزنینگ ساووق بولدوروقلری ییلتیرهگن دلهلرده تورلی یوموشلرنی بجریشگه مجبور اېدیک. یلنگ آیاققه کلیش کيیب آلر، آیاقچهلریمیز ساوقاتردی. یېرلرنی قیراو باسگن، مککه پایهلری قۉلگه موزدهی تېگهدی. تا سییرهک تومن ارا تېرهکلر آرهسیدن اولکن قیزیل قویاش کۉتریله باشلهگونیگه قدَر اورینیب۔بېرینر، کېین شاشه۔پیشه چای ایچیب، یریمته ناننی آلیب مکتبگه جۉنردیک.
قیشلرده موز قاتگن یېرلرنی اۉیر اېدیک. اۉییب بۉلیب، حاصل بۉلگن چوقورنی غۉزهپۉچاققه تۉلدیرگچ، پقیرده اریقدن سوو تشیر، تیزّه بۉیی کېلهدیگن سووگه توشیب آلگن آتهم غۉزهپۉچاقنی سوو بیلن قاریشتیریب بیر تامانگه اویهوېرر، نهایت، زحمتلی شو ایش توگهگچ، اوستیگه گۉنگ ارهلش توپراق تارتیلیب، اېسکی۔توسکی کۉرپهلر یاپیلگنیده دلدیرهب اویگه کیرردیک. هۉل غۉزهپۉچاق کون اۉتگنی سیین اۉز۔اۉزیدن قیزیب، چیریندیگه ایلنر، او چیریندی اۉغیت اۉرنیده اېکینگه سالینردی. پېچ (بخاری)گه اۉت یاقیلگچ اوی استه۔سېکین ایلیر، اۉشه ایلیقلیک بدنگه اۉتیب اېلیتگنیده طعامگه هم قرهمهی اوخلب قالگنلریمیز اېسیمده. تۉقّیز باله، تۉقّیز اۉغیل۔قیز…اېرتهلب تورگنیمیزده آتهم الّهقچان اویغانگن، پېچ (بخاری)ده اۉت گوریللب یانهیاتگن، اوستیگه کېچهگی نانلرنی قۉییب، ایلیتیب اۉتیرگن بۉلر، اوینی ایسیگن ناننینگ یاقیملی ایسی توتیب کېتردی.
کۉز یېتمس اوزاق۔اوزاقلرگچه یستهنیب کېتگن باشقه قیشلاقلردهگی آدملر هم شونگه اۉخشهگن ایشلر بیلن مشغول اېدیلر.
نیمهسینی اَیتهی، خاطرهمده جوده کۉپ شونگه اۉخشش منظرهلر سقلنیب قالگن. اولر تینچلیک بېرمهیدی، جانلنهدی، باشقه معنالر کسب اېته۔اېته، آنگ توبلریدن خودّی اۉشه – اوستیده غۉزهپۉچاق قلقیگن قارهمتیر موزدهی سوو کبی یورهکنی موزلهتیب، اېتنی جونجیکتیریب سیزیب چیقهوېرهدی. غلطی بیر حیات کۉز اۉنگیمده گودهلنهدی.
یوموشلر کۉپهیگنی محل بالهلر مکتبگه بارمهی قۉییشردی. محنتلر سیره توگهمسدی۔ده. پایانسیز دلهلرنینگ اېگتلری آرهسیده اۉتیریب، بهی یېردیک. کېچ کوزده مېزانلر اوچر، گاه آقیش تومنلر توشر، نم یېرگه اۉتیریب، آلاو یاقردیک. چیگیتنی اۉتگه تشلهسک، چیرسیللب آتیلردی، یېب کۉرسک، انچهیین شۉر طعمی بۉلردی. معلملریمیز هم اۉزیمیز قطاری، اېتیک کيیب دلهنی ایلنیب یوریشردی.
اېل تیریکچیلیک دېیه تینمهی اورینردی۔ده. یوموشدن آرتر۔آرتمس، سیگیر۔مالنی دلهگه هیدر، کوز مېزانلری اوچگن، خلق «ژاله» دېب اتهیدیگن هیهاتدهی شُدیارلرده تۉپ۔تۉپ بۉلیب مال باقردیک.
مېن شام توشمسدن اویگه قَیتیشیم، قۉرهدهگی بولتورگی قوروق اۉتینلرنی آلیب کېلیب اۉچاققه اۉت یاقیشیم کېرهک اېدی. مېن اۉت یاققچ، آنهیزاریم طعام پیشیرردی.
اۉشندهی محللرده تۉیلر بۉلیب قالسه، سویونیب چاپردیک.
نیمهگهدیر اېسیمده کېچ کوز تۉیلری قالگن. ساووق، گپیرسنگیز آغزینگیزدن هاوور بورقیرهب چیقهدی. کېلین۔کویاو ساوقاتمهسین دېیه، آیاقلری آستیگه تاغارهده چۉغ قۉیر اېدیلر.
شو اثناده کویاو کېلیننینگ برماغیگه اوزوک هم تقیشی کېرهک اېدی.
اوزوک تقیلگنیده همه قییقیریب یوبارردی.
یۉقسه، الّهقچان نکاح اۉقیلدی، اېلگه معلوم قیلیندی، خلق کېلیب دورهنی تۉلدیریب اۉتیریبدی، اېتکراقدهگی تازهلنگن اېکین یېرلریگه قوریلگن کتّه اۉچاقده شۉروا قَینب، آش پیشماقده… اوزوک تقیلگنیده اونیسی کویاو، بونیسی کېلین بۉپقالرمیدی؟ کیم بیلسین، آدملرگه شونیسی معقولراقمیدی؟
اوزوک تقیلگنینی ایلک کۉرگنیمده، اویگه کېلیب آته۔آنهمنینگ برماغیده اوزوگی بار۔یۉقلیگیگه قیزیققنمن، یۉقلیگینی کۉریب، سببینی سۉرهگنمن هم.
- بیزنینگ وقتیمیزده بونقه عرف یۉق اېدی، - دېدی آنهم. - ارابهده کېلین بۉلیب کېلهوېرردیک. کتّه دورهلر هم بۉلمسدی. ساووقلرده اۉرتهگه کتّه اۉت قلنردی، اېسکی۔توسکی لتّهلرنی دومهلاقلب سیمگه بایلب، مایگه باتیریب ولیشلرگه آسیب تۉپچیراق یاقیلردی. سېنینگ اَیتگنلرینگ ینگی زماننینگ عرفلری، بالهم.
مېن کېلین بۉلیب توشگنیمده اۉن آلتی یشر اېدیم. اېنهنگ اۉزینینگ اوزوگینی مېنگه بېرگن اېدی. اما تقمهگنمن، اوهیلب یشیریب قۉیگنمن».
منه شوندهی شرایطده استه۔سېکین آسیب، وایهگه یېتیب بارر اېدیک، بیزلر – بیر قیشلاقنینگ ميده۔چویده بالهچهلری.
* * *
اَیتدیم۔کو، محنت آرهسیده کتّه بۉلگنمن. شو باعث، برماقلری قوریب۔قوریب یاریلگن، یوزلری قارهیگن، ساچلری تیپپه۔تیک، غایتده صافدل قیشلاق بالهلری کۉنگلیمگه جوده یقین. هلییم تورلی قیشلاقلرگه یۉلیم توشسه، اۉشنقه بالهلر بیلن گپلشگیم کېلهدی.
وقتی یېتیب، اویلندیم. مېن هم کویاو بۉلیب کېلین قۉلیگه اوزوک تقدیم. عاديگینه، اینگیچگه، لېکن قیمتبها اېدی. خاتینیم اونی برماغیگه تقیب، خورسند بۉلیب قرهگنلری اېسیمده. کېینچهلیک هم اوهیلب سقلب یورگنینی بیلهمن.
تۉیدن بیر۔ایکّی کون کېین آنهم کېلینینی سوییب۔القب، صندوقیدن اۉز اوزوگینی آلیب بېریبدی. اونی قوچیب، اۉپیب «بو - کېلینلیک اوزوگیم، رحمتلی قَینانهم ساوغه قیلگن اېدی، اېندی سیز کتّه کېلینیمسیز، آلینگ، یخشی کونلرینگیزده تقیب یورینگ»، دېبدی. خاتینیم مقتهنیب، مېنگه کۉرستگنی هم اېسیمده. اېسکی زمانلرنینگ طلاسیدن قوییلگن، حاضرگی نازک اوزوکلرگه اۉخشهمهیدیگن تقینچاق.
آنهیزاریمنینگ مهربانلیگیدن اۉزیمچه سویوندیم، چایلر دَملب بېریب، آیاقلرینی اوقهلب اۉتیریب، سۉرهدیم:
- آتهم۔چی، اوزوک ساوغه قیلمهگنمیدی؟
- آتهنگ هم ساوغه قیلگن، اما تۉیدن انچه کېین، سېن دنیاگه کېلگنینگده، - دېدی آنهم.
- تقّنینگیزنی سیره کۉرمهگنمن۔کو؟
- تقرمیدیم؟ همهسینی صندوققه سالیب یشیریب قۉیهوېرگنمن.
- نیمهگه؟
- آغیر کونلریمیزده ایشلهترمیز دېگنمن۔ده.
شوندهی دېگنی بیلن، آغیر کونلریده هم ایشلتمهگنینی بیلهمن۔کو؟ توبه، اوزوک دېسم، کۉز آلدیمگه اۉشه قیشلی۔قیراولی کونلر کېلهوېرگنی۔چی؟
- آتهنگ او اوزوکنی قنچه زحمتلر، نې۔نې محنتلر عوضیگه، اوزاق شهرگه باریب سرسان بۉلیب آلیب کېلگن. اۉشنده راسه سویونگنمن. شونچه قیمتنی اۉزیده جمعلهگن او اوزوکنی ساتیب، کونیمگه ایشلهترمیدیم؟ آلسم هم ایشلتمسمن! - دېدی آنهم.
* * *
بالهلر اولغهیگنی سیین تشویشلر آرتر، شوقلر آزهیر، مېن اېسه زحمتلرگه کۉمیلیب کېتگن اېدیم. تېرهکلرنینگ برگلری قرمزی قیزرردی. توبه، نیمه اوچون کېچ کوزنی یخشی کۉرر اېکنمن؟ درختلر۔و اۉتلر تورلی رنگلر آلهدی. سریقدن یشیلگچه، یشیلدن قرمزیگچه همه رنگلر کۉز۔کۉزلنهدی. هر نرسه غرق پیشگن، هر درخت «منه، یشب شونی قیلدیم» دېگندهی عمرینینگ حاصلینی کۉز۔کۉزلب تورهدی. ینه مېزانلر اوچهدی، یېر بغیرلب سییرهک تومنلر سوزهدی. ینه تۉیلر موسمی باشلنهدی. کیشیلر شاد۔خرّم، کتّه اۉتلر گوریللب یانهدی. تۉن کيیب، تۉپ۔تۉپ تورگن کیشیلرنی قۉمسهیمن. مېن بیلگنلرنینگ کۉپی حاضر او آرهده یۉق، اۉشهلرنی کۉریب۔گپلشسم دېیمن. اما، گپلشسم هم اَیترلی اوزاق صحبت بۉلمسلیگیگه عقلیم یېتهدی.
- هه، یوریبسن می، توزوک میسن؟
- شکر.
- بالهلرینگ کتّه بۉلیب قالیشگندیر؟
- کتّه بۉلیب قالیشدی.
- توزوک… ایشقیلیب، تۉیلرگه یېتکزسین.
شو، خلاص.
* * *
بیر کونی جوده قدیمي اوزوک روایتیدن خبر تاپدیم.
سلیمان پادشاهنینگ بیر حکمتلی اوزوگی بۉلگن اېکن. او اوزوکنی تقسه، شمال۔و قورت۔قوشلر بۉیسونر، یېر آستی۔یو یېر اوستی خزینهلری آچیلر اېکن.
یاش بۉلگنیمده هوسلنیب، اۉشنقه اوزوکنی آرزو قیلگن بۉلردیم. اما، یاشلیک اۉتدی. اېندی هر نرسهدن معنی ایزلهیدیگن پلّهدهمن۔کو؟
عقلیم تورلی تصادفي واقعهلرنی بیر۔بیریگه اولب، بیر منطق نقطهسیگه یېتکلب کېتدی.
سلیمان پادشاهدن اوّل هم اوزوک هدیه قیلیش عادتی بۉلگنمیکین؟
حضرت سلیماننینگ اوزوگی۔کو اونوتیلهیازگن بیر روایتنینگ عجایباتلریدن درَک بېرماقده. اونینگ حکمتی جوده هیبتلی اېکنی عیان، بیراق، مېن کۉرگن۔بیلگن اوزوکلر شو یاشیمده، تۉستدن تیلگه کیرگنیگه نیمه دېیسیز؟
اولر آته۔آنهم تیلیدن گپیره باشلهدیلر.
«بیزلر، یعنی آتهنگ۔آنهنگ، خداییمنینگ درگاهلریدن شو دنیاگه کېلیب اونیب۔اۉسگن ایکّی جان، سېنی قاشیمیزنینگ آستیده، قراغیمیزنینگ اوستیده اسرهب۔اوهیلب کتّه قیلدیک.
سېن گورکیرهب اۉسدینگ، بالهجان.
آچلیک۔محتاجلیک کۉرمهگین دېیه اۉتگه کیریب، سوولر کېچدیک، شمال ایزیللهگن تونلرده۔یو سرطاننینگ جزیرهمهلریده جانیمیزنی جبّارگه بېریب اوریندیک.
اېندی اولغهیدینگ، سېن هم کتّه بیر زحمت ایچیگه کیریب بارماقدهسن.
تۉیلر قیلدیک، اویلنتیردیک…هلی حیات آلدینده!
بیزنینگ سېنگه بېرر تاپگن۔توتگنیمیز شو.
سېنگه شماللر، قورت۔و قوشلر بۉیسونسین، قرشینگده دنیانینگ ثروتلری آچیلسین دېب نیت قیلمهدیگ۔او لېکن مبادا بیرار کار۔حال رۉی بېریب قالسه، شو نرسه آغیر کونینگگه یرهسین، دېدیک.
بو اوزوک بیزگه آته۔آنهمیزدن میراث قالگن اېدی.
آغیر کونیمیزگه ایشلتمهدیک، سیزلرنی محنتیمیز بیلن وایهگه یېتکزدیک.
اما هر دایم شو اوزوک - هر قنچه قدرلی، عزیز بۉلسه۔ده، بیر کون کېلیب مبادا قیینهلیب قالسنگ کارینگگه یرر دېیه اسرهب۔اوهیلب سقلب کېلدیک.
آلهقال، بالهجان. حیات یۉلینگ اوزون بۉلسین.
اوزون بۉلسین۔و اما مشکل بۉلمهسین.
بونی حیات دېب قۉییبدیلر، بیر کون بیزلر یۉقلیگیمیزده آغیر کون باشینگگه کېلسه، سیره ایکّیلنمه، او اوزوکنی صندوقدن آل.
بیر مشکلینگنی آسان قیلسه عجبمس!»
* * *
معنالر آغیر بۉلهدی.
معنالر آدمنی قیینهیدی.
شو معنانی کشف قیلیب آلگنیمدن بېری اۉرتهنهمن.
یقینده مېن هم تۉیلرگه کیرهمن، اۉلیمنی اویلنتیرهمن.
عیالیم اۉز زېب۔زېنتلرینی بختلی کونیده کېلینیمگه ساوغه قیلهمن دېب کۉنگلیگه توگیب اۉتیرگنینی اَیتمهسهیم بیلهمن.
شونینگدېک، سلالهلر ارا اسرهلیب کېلینهیاتگن اۉشه تقینچاقلرنی بالهلریم تقیب یوریشلرینی هم خواهلهیمن.
ینه، او اوزوکلر اولادلرگه سیرهیم «بیر مشکلینگگه یرهسین» دېب اېمس، بار۔یۉغی آته۔آنهدن خاطره بۉلیب قالیشینی ایستهیمن. اولادلر جۉجیقلریگه «اولوغلریمیزدن یادگار، شونی اوهیلب یور، شاید بیر کونی شماللرنی۔یو طبیعت حادثهلرینی، یېر۔و کۉکلرنی بۉیسوندیرسنگ عجبمس… اما سیرهیم آغیر کونینگگه ایشلتمه! باشینگگه اوندهی کون کېلمهسین!» دېییشلرینی ایستهیمن.
* * *
نَیلهیین، عمر اۉتیب بارماقده.
مېن هم، عیالیم هم حیات شمالیده کېچ کوزنینگ مېزانلری کبی، اوزاقدهگی آلتین درختزارلر سری اوچیب بارماقدهمیز.
ایچیمدن بیر شکرانه هم کېلهدی که، نیمهگهدیر مېن یخشی کۉرهدیگن اۉشه کېچ کوزنینگ زحمتلی ساووقلرینی بالهلریم بیلیشمهیدی.
ساووقده موزلب۔کۉکریب کېتگن قۉلچهلرینی، آیاقچهلرینی دلدیرهی۔دلدیرهی صندلگه تیقیب، موزلهگن آیاقچهلریگه ایسّیق اۉتگنیده سېزیلهدیگن اچیشتیرووچی غلطی آغریقدن هم بېخبر اولر.
هر قندهی خدمتلرینی آغرینمهی ادا اېتهدیگن آنهسی، خاندانده تاغدهی بۉلیب تورگن آتهسینینگ ایچیده نې آغریقلری بارلیگینی هم بیلیشمهیدی.
حاضرگینه کېچ کوزنینگ اۉتلاقلریده اۉینهگن ساووقلر ارا اینگیچگه بۉلیب اوچگن مېزانلردن گپیردیم۔اَ؟ بیزلر، یعنی کیچکینه بالهکهیلر او مېزانلرنینگ هیلپیرهب اوچه۔اوچه، قَیگه غایب بۉلیب کېتیشلرینی بیلمس اېدیک. گاها اۉتلرنینگ نم پایهسیگه یا درخت شاخچهسیگه ایلینیب قالگنلرییم بۉلردی.
فرزندلر یاش، کون کېلیب، آته۔یو آنه کېچ کوز ساووقلری اۉینهگن تامانلرگه قرهب اۉشه مېزانلر کبی اوچیب کېتیشینی هم بیلیشمهیدی.
غۉزهپایه اویومی لاووللب یانگن کېچهلرده، اېل ییغیلیب کېلیب شاد ییرهگن تۉی آقشاملریده ساووقده دلدیرهگن کېلین برماغیگه تقیلگن اوزوک منظرهلرینی هم کۉریشمهگن اولر. بو اولادنینگ تۉیلری محتشم تۉیخانهلرده، ایسّیق، آراسته دورهلرده اۉتهدی.
عیالیمنینگ صندوقیده ایکّیته می۔اوچته می تقینچاق تۉیلرنی کوتیب یاتیبدی. هه، بیر کونی تۉیلر بۉلهدی. شوندن کېین او اوزوکلر اېگهسیگه ساوغه قیلینهدی. کېلینچک نگاهیده فقط سېوینچ پارلهسه، اونی هدیه قیلهیاتگن کیشینینگ کۉزیده حیات زحمتلرینی و قووانچلرینی عکس اېتتیرگن اۉزگهچه معنالر بلقیسه عجبمس.
نَیلهیین… او منظرهلرنی کۉره۔کۉره یېتیب کېلگن معنالریم - شولر. قوّتگه تۉلیب کېلهیاتگن بالهمگه اۉزیمچه سینچیکلب قرهیمن۔و بیر باشقهچه استعدادی بارمیکین، دېیمن. باشقه بالهلر کۉرمهگن نازکلیکلرنی ایلغهیدی، چیرایلی طرزده حکایه هم قیلیب بېرهدی.
* * *
حکایه یازیش آسان می، قیین می دېدیم۔اَ؟
حقیقتاً هم، بو سوالگه هلیگچه جۉیهلیراق بیر جواب تاپالمهیمن. آسان دېسم، قیینگه اۉخشهیدی. قیین دېسم، معنالر اۉز۔اۉزیدن بلقیب کېلهوېرهدی…
کیم بیلسین، بیر کون کېلر۔و بالهمنینگ نادر استعدادی یرق اېتیب یوزهگه چیقر؟ اۉشنده، مېنینگ عقلیم یېتمهگن عجایب حکمتلرگه بلکه او يېتر؟
بالهم، آرزولریم مۉل، همهسی عجایب، یاروغ.
کون کېلیب، مېن شایان ایستهسم هم اېریشالمهگنیم اۉشه اولوغ حکمتگه… «سلیمان اوزوگی» دېگن عظیم و محتشم بیر معنانینگ توبلریگه البته یېتیشینگگه جوده ایشانهمن.
اۉشنده… شونچه معجزهلرنی یرهتگن پروردگار بیزدن میراث اوزوکلرگه هم اَیری بیر معنا عطا اېتسه۔یو یېر۔و آسمانلرنینگ باری خزینهلری سیزلرگه لنگ آچیلسه دېیمن.
اخیر، عجایب آرزولریمیزنینگ آچیق۔طلسمی اۉزینگیز۔کو؟ دنیاگه کېلگنینگیزده قووانگنلریمیز، میتّی برماقچهلرینگیزدن توتیب گپیرگنلریمیز… مصفا نگاهینگیزگه تېرمیلیب، آرزولریمیزنینگ رۉیابینی کۉرگنلریمیز… همهسی کۉز اۉنگیمیزده.
آی قیزیم، سېن دنیاگه کېلر چاغینگده، آنهیزارینگ توشیده اوزوک کۉرگنی، «اینگیچگه، نازک، کۉکیش۔یشیل تاشچهلی زېنت اېکن… کۉریب جوده قووانیبمن»، دېگنی هم اېسیمده.
اخیر، اوشلمس آرزولر هم بۉلرمیدی؟ زحمتکش آته۔آنهمنینگ بېآزار آرزولری۔که اوشلگن اېکن، بیزنینگ، سیزنینگ آرزولرینگیز… اوشلمهی قالرمیدی؟
البته اوشهلهدی! اۉشنده یۉل آلهمیز، بالهجان، برچهمیز قۉل اوشلشیب، بېپایان امیدلر۔و حکمتلرنینگ عجایب مکانلریگه…
کۉپ اۉقیلگن مقالهلر
-
محمد عالم کوهکن شعرلریدن نمونهلر
دوشنبه ۴ جوزا -
-
اۉزبېکستان اۉزبېک ادبي تیلیدهگی ایریم قۉپال سۉزلرنینگ فهرستی
سهشنبه ۱۹ جوزا -
«خمسه»نینگ یرهتیلیش جریانی
پنجشنبه ۲۱ جوزا