بۉری
پنجشنبه ۲۱ جوزا
-
-
اۉزبېک ادبیاتی ← حکایه
-
دوشنبه ۱۸ جوزا
مېنینگ گُلیم
اېرته بهار اېدی.
کۉنگیل باغیمدن بیر نهال اونیب چیقدی.
نمخوش، قارهمتیر توپراقدن ایپدهیگینه بۉلیب آسمانگه - بولوتلر دیاریگه بۉی چۉزماققه چاغلنگن بو ججّی جانگه اوّل۔باشده کۉپ اعتبار قیلگنیم یۉق. باغ کتّه، گُللر کۉپ، شو عاجز وجودنینگ یانگینهسیده کرنَی گل تروهقهیلهگن، اونینگ نریاغیده یاشلی کۉزچهلرینی گلبرگلری ایله پنه قیلگنچه نمازشامگُللر یستهنیشگن، سۉنگراقده اېسه قیزیل، سریق، کۉک، پُشتی رنگلرنینگ طوفانینی حاصل قیلیب بېعارگللر برق اورگن اېدی، اویاغیده اېسه پېچکگللر۔و عطرگللر باری طراوتینی کۉز۔کۉز قیلیب بېزهنگن، یستنگن، اۉرلهگن، چیرمشگن، خلص - یشر اېدیلر.
بو ججّی نهالچه کتّه بیر کېسک یانیدن اونیب چیقیپتی. شو قدَر قۉپال، غدیر۔بودیر مکاننی تنلهگنیگه حیران قالهسیز. ایپدهی گودهسی بیلن حتا کېسکتاغنی خیال اۉرنیدن جلدیریپتی هم - قَیصرگینه، اۉجرگینه، اۉزبیلرمانگینه اېکن بو نهالچه.
بیر۔ایکّی کوندن کېین یامغیر یاغیب، کېسکلرنی ایویتیب یوباردی، اولر لایقه۔بۉتنه بۉلیب، گُلچه پاییگه یستندیلر. آسمان جودهیهم بلند، کۉم۔کۉک.. غلطی اېدی، بو نونهال آسمانگه مهلیا بۉلگنی باعث می، شوندن کېین بِیرهم گورکیرهب اۉسدی که، استی قۉیهوېرهسیز. اۉسگنی سیین اۉز طراوتیدن اۉزی مست بۉلهدی: گاه نازک نیمیشیل یپراقلرینی یاییب یوبارهدی، گاه بیر هیمرهنیب، بېشبتر اۉجر بۉلوالهدی. اۉزی میتّیگینه۔یو تیکانچهلرییم بار. بو تیکانچهلر هلی قاتمهگن، سنچیلیش اویاقده تورسین، قدهلسهیم قَیریلیب کېتهدی، اما بو باغ قَیصری یقینلشگن جان ذاتیگه تیکنلرینی کۉز۔کۉز قیلیشینی قۉیمهیدی.
شو قدَر عجایب، خوش بیر گُل. بیر آی اۉتیب۔اۉتمهی، ایکّیته غنچه توگدی - غنچهسییم عجیب: یشیل تۉن کییگن، تۉنینینگ آستیدن پوشتی قباسی خیال کۉرینیب توریپتی، قبانینگ چېتلری نازک نقشلر بیلن منقش بولگن. بوندهی لباس عالمدهگی هېچ بیر گُلده یۉق.
- اېرتهگه قوشچهگه ایلنیب اوچیب کېتیب قالمهیسیز می؟ - دېب سۉرهب قۉیهمن اېرکهلب.
او مغرور، اۉزیگه جوده بنا قۉیگن - جوابنی۔ده روا کۉرمهیدی.
تروهقهیلهگن کرنَی گللرنی، جای تنلهمس بېعارگللرنی یامان کۉردیم. ایکّیتهسینی تگ۔توگی بیلن کېسیب تشلهدیم. نتیجهده قیصریم تېگرهسی انچه کېنگهیدی. اېرتهسیگه عطرگللرنینگ نریراققه سوریلیب آلیشگنینی کۉردیم - اولر همه نرسهدن هم اۉز جانلرینی اسرهب۔اوهیلشلرینی مېن بیلمهسم اېکن؟!
اۉجریم اطرافیده حُر۔حُر یېللر ایلنیشه باشلهدی. او اېسه بولرگه پروا هم قیلگنی یۉق - غنچهلری آزاد، گلبرگلری تیک، قامتی عدل - همان اۉزیگه۔اۉزی مهلیا.
شو گُلنی یخشی کۉریب قالدیم.
بِیرهم قیزغهنهمن دېنگ. هلی آچیلمهگن غنچهلری ایسیدن مست بۉلیب غۉنغیللهیاتگن عسلاریلرنی کۉرسم هم تېپه ساچیم تیکّه بۉلیب کېتهدی. گاه۔گاه نریراقدهگی کرنَی گل برگیگه پاتمهچومچوق می، تۉرغهی می کېلیب، اۉزینینگ صحرایی قۉشیغینی کویلب قالهدی. بوندن بدتر اچّیقلنهمن. ینه کولیب هم قۉیهمن: هۉو نادانلر، بونینگ قنقه قیصر، قنقه اۉجرلیگینی بیلسهلرینگ، یوز چقیریم نریدن قاچردینگلر، دېیمن.
اۉزی۔کو بیر گُل، بیر شیرین خَیال، اما موسیقهنی هم یاقتیرهدی! بونی تصادفاً پیقب قالدیم. ایوانده اېسکی بیر رادیو بار اېدی. شونینگ قولاغینی بورهسم، قیتیر۔قیتیر اېتیب توردی۔ده، بیردنیگه آوازی تینیقلشیب، «چۉلِ عراق»نی کویلب یوباردی. باغنی شو کوی توتدی. صحننی ایلنیب، قَیصریم یانیگه کېلدیم۔و لال قالدیم: مونغهییب آلیپتی! نازک بندلریده میتّی۔میتّی تامچیلر... اۉکسینیبگینه توریپتی...
– بو قندهی کوی؟! - دېب شیویرلهیدی۔یو بدتر اۉکسینهدی.
– بیر آزگینه دنیا غمی... - دېب شرحلب قۉیهمن مېن.
«چۉلِ عراق» بدتر فریاد اورهدی، گریه قیلهدی، گُلیم اېسه ماتمسرا، غمزهده، یپراقلری۔یو آچیله باشلهگن غنچهلری، بوتون وجودی دیر۔دیر تیترهیدی.
نقدر مونس، نقدر مأیوس... غم چېکیب تورگن چاغیدهیم شونچهلر معصومه، لطیف کۉریندی که، اۉزیمنی توتالمهدیم، اېنگشدیم۔ده:
– مېن سیزنی سېوهمن! - دېب پیچیرلهدیم.
پیچیرلب نې زریل اېدی؟ تیترهب تورگن وجود ینه عدل بۉلدی، غنچهلر ینه بلند کۉتریلدی، یپراقلر راستلندی، بېچارهلیکدن۔و اۉکسینیشدن اثر هم قالمهدی. اما لام۔میم دېمهدی – سۉز قاتیشنی۔ده اۉزیگه روا کۉرمهدی. مېن۔ده ایندهمهدیم، اظهارِ دلیمدن پُشیمان بۉلیب، ایوانچهگه قَیتدیم.
گُلگه دل بېریب نې ملامت ایستب اېدینگ؟ آدمسن، آدمگه کۉنگیل قۉیسنگ بۉلمسمیدی، دېیمن۔و قلب چیرقیرهیدی: «عالمده بوندهی گُل تغین بار می؟ بوندهی دل تغین بار می؟ بیر دفعهگینه مېنینگ رأییمگه باقسنگ۔چی، صاحبیم؟!»
بو ندامتلرنینگ سببچیسی اېسه هنوز مغرور، هنوز کبار! «چۉلِ عراق» غمیدن مینگ تۉلغنهدی۔یو یانگینهسیده شو کوینی آرتده قالدیرهدیگن دل دردیدن گۉیا بېخبر!
* * *
بهار اداقلب، یاز کېلدی. کرنَی گللر بدتر تروهقهیلب، یانلریدن ایکّی۔اوچ بچکی شاخچهلر چیقریب یوباردیلر. نمازشامگُللر قرتهیدی، بېعارگللرگینه هنوز رنگلری اَینیگن گلبرگلرینی بېعارلرچه یاییب تورهوېردیلر.
مېنینگ گُلیم اۉزگرمهدی! مېنینگ گُلیمنینگ طراوتی ینهده آرتدی! مېنینگ گُلیم هنوز کبارلیگیچه قالدی!
شوندهگینه رزم سالسم، بیر پیتلر اطرافیده گردی کپلک بۉلگن عسلاریلر الّهقچان عطرگللرگه یاپیشیب آلیشیپتی، پاتمهچومچوغ۔و تورغهیتۉرهلر کرنَی گللرگه عاشق بۉپتی – اۉزلرییم سېمیرگن، برگلرنینگ اولکن گُلورقلری آرهسیدن توریب، تهدیدلی سَیرهب قۉییشهدی.
مېنینگ گُلیمنینگ اېسه ینگی عاشقلری پیدا بۉپتی. تانگ پیتی قرهسم، صبح اۉزینینگ نازک قیزغیش شفقینی یاییب، بیر نیمهلر دېب سِرلی پیچیرلهیاتیر. پېشین محلی قرهسم، قَینب۔تاشگن قویاش اۉزینینگ حرارتیگه اۉزی چیدهیالمهی، عشق آتشیدن سۉزلهیاتیر. شام محلی قرهسم – زنجیوچّه آقشام اۉزینینگ اضطرابلرگه تۉله دل دفترینی صحیفه۔صحیفه آچیب قۉییپتی. خفتن محلی قرهسم، یولدوزلرنینگ بیری آلیب، بیری قۉییب، گُلیم تېورهگیده جیویرلشهیاتیر.
اما مېنینگ گُلیم کبار۔کو! بیراویگهیم پروا قیلگنی یۉق!
- سیز یگانهسیز! - دېب شیویرلهدیم اونگه. - اگر کۉیینگیزده جان بېرسم، تنیم خاکی پایینگیزگه یاییلسه، خوشبختلیکدن تغین تیریلر می اېدیم؟
گُلیم غنچهسینی مېن تامان خیالگینه اېگیب، منّتدارلیگینی انگلهتیب قۉیدی. بو بخت، بو سعادتنی قَی تیل بیرله بیان ایلهی؟
کۉنگیل آباد بۉلدی...
* * *
یاز جوده ایسّیق کېلدی.
مېنینگ گُلیم حسیاتلرگه جوده تأثیرچن، بند۔بندیگچه پاکیزهلیک بیلن تۉلوغ اېدی. بو نې سعادت که، باغدن بیر لحظهگه بۉلسه۔ده، تشقریگه چیقیشنی ایستهمسدیم. آیلب۔ییللب شو معصومه قاشیده اۉتیرگیم کېلهوېرردی.
عالمنی شو قدَر تینیق، صاف دېب بیلر اېدی که، بوندهیین تینیقلیکدن مېنینگ آدمي کۉنگلیم لال قالر اېدی. شونینگ برابریده اوندهگی کبارلیک اویت بیلن، مغرورلیک تاتینچماقلیک بیلن قاریشیق اېدی - قرشیسیده ساعتلب تیز چۉکیب کۉنگیل شرحیدن سۉزلهگنیمده، آچ قیزغیش گُلیپراقلری ینهیم قیزهرردی، گُل کاسهسی قویی اېگیلردی، شونده تېورهککه انواعِ گُل بۉیلری ترهلیب کېتردی. بو الهي عشقنینگ اۉزگینهسی اېدی – اخیر، گُلنی فقط سېویش، سېویش ممکن، خلاص. اهیان۔اهیانده تېنتیرهب اۉتیب قالگووچی بېقرار صبالردن۔ده تارتینر اېدی او. صبالرنینگ غیبتچی اېکنینی اېسه مېن هم یخشی بیلر اېدیم.
کرنَی گللر بدتر خنکلشیب، تروهکهیلب۔سۉلیب بارر، مېنینگ گُلیم اېسه کۉز اۉنگیمده آچیلگنی سیین طراوتگه غرق بۉلر اېدی.
بو خوشبختلیک تعریفینی افاده اېتیشگه حدیم یۉق. فراغت ایچره اېکنیمنی هر آنیمده سېزیب تورردیم; بو تویغولرنینگ یوکسکلیگی، نجیبلیگیدن چۉچیردیم، گُلیمگه تېرمولیب، نېگهدیر اندوهگه۔ده چۉمر اېدیم. عقلیم کاییردی که: «نېچوک فراغتدن غم، خوشبختلیکدن مصیبت ایستهیورسن، نادان؟ بۉیلهکیم، مصیبتدن خوشبختلیک بهراق تورمس می؟» کۉنگیل اېسه اېزیلیب شیویرلر اېدی: «هر قووانچنینگ آرتیده اندوه، هر سعادتنینگ آرتیده غم یشیریغلیق اېمس می؟»
* * *
یاز۔ده اداق بۉلدی. کوز کېلدی.
بو کوزنینگ آتی صیّاد اېدی.
صیّاد اۉز آرتیدن خزان سپاهینی اېرگشتیریب کېلدی.
بو لشکرنینگ نفسی سېزیلگنی همانا کرنَی گللر تسلیم بۉلدیلر – اولرنینگ سېمیز تنهلری قارهیدی، برگلری پلخسه۔پلخسه بۉلیب اوزیلیب توشدی، گُلبندلری توپراققه قاریشدی. بېعارگللر هم محو بۉلدیلر، عطرگللر یپراقلرینی تۉکیب، شومشهییب قالیشدی، پېچکگللرنینگ آزغین، اوزون تنهلری سرغهییب، چۉزیلیب یاتدی.
وداع آنلری یوز کۉرستمکده اېکنینی ایکّیمیز هم سېزر اېدیک. اېندی عالمنینگ اېنگ کهنه کویینی باشقه چالغووچی – صیاد چلمکده اېدی، بو کوینینگ۔ده آتی «چۉلِ عراق» اېدی.
اطرافدهگی بار گُللر۔و میسهلرنی ساووق اوردی، کورمکلر الّهقچان خزانگه یوز توتدی، اجریق پایهلری قارهییب، هیلویرهب قالدی. مېنینگ گُلیمگینه صیاد لشکرینینگ طوفانی ارا همان عدل، همان مغرور، ایفار ساچیب آچیلیب تورهوېردی. ساووقدن قونیشگنیمچه گُلیم آلدیده تیز چۉکیب، چشمیمدن اشکیم پاترهب آتیلهوېرر اېدی: مېن اونی جانیمدن۔ده آرتیق سوییب قالگن اېدیم! مېن اوسیز یشالمسدیم! گُلیم اېسه مېنی شیویرلب یوپهتر اېدی...
ههدېمهی قیراولر۔و بولدوروقلر توشدی. مېزانلر هم آرتیق اوچمهی قۉیدی.
بیر کونی کېچ محلی.... گُلیمنینگ مېنی چارلهیاتگنینی اېشیتدیم. آه، بو آواز!.. اوندهگی التجا، امید، ایلینج، محبت!.. غم۔و خواطر ایچره چقناق بیر ذرّه کبی بۉلیب، آتیلیب قاشیگه باردیم. صیاد، بو مکار، داغولی صیاد اۉزینینگ ازلي ایشینی ادا اېتگن، نگاریم بو بطال قۉشینینینگ قوتقوسیگه داش بېره آلمهگن اېدی.
صیادنینگ گُمشتهسی - قیرغیيَک شمالی باشیم اوزره غوویللب قهقهه آتر، ساچیمدن یولقیلر اېدی. دنیانینگ اۉزی۔ده اېنگ سۉنگگی کوینی چلمکده، بوتون بارلیق الوداع اَیتیب، شو زوال گِردابیگه چۉمماقده اېدی. نېچون مېن آدم بۉلیب یرهلدیم؟ نېچون بیر میسه بۉلیب یرهلمهدیم، معصومهم بیلن بیرگه شو موزلهگن زمینگه باش قۉیمهدیم؟
شمالده گُلیمنینگ نازک بندی سینگن اېدی. شو حالچه، توپراققه قاریشگن حالیچه هم سوییملی، عزیز، دلبر اېدی.
وداع! وداع! عالم همان وداع مرثیهسینی اَیتر اېدی.
بو مزارستان باشیده قنچه اۉتیردیم اېکن؟ چنان بېهودلیگیمدن صبح۔و شامیمنی بیلمسدیم. کېتیب عقل وجودیمدن، پُخته۔یو خامیمنی بیلمسدیم. بو یۉلده مثلِ مجنوندېک سرانجامیمنی بیلمسدیم، اجل می۔آبِ حیات – سیپقرگن جامیمنی بیلمسدیم... کۉزیمنینگ یاشلری گُلیم بندینینگ سینگن یېریگه تامر، هر تامگنیده معصومهمنینگ خزان وجودی بیر تیترر اېدی...
الحال، غمدن کۉزلریم آچیلدی. سرودن تابوت یسب، گُلدن کفن بیچدیم۔و قَیصریمنی باغیم تۉریگه دفن اېتدیم. بیر مرمرتاش تاپیب، اونگه یورهگیمنینگ قانی بیلن شوندهی بیتیکلرنی بیتدیم:
«بو لوحه بیر دلپارهدن حسن صنمیگه یادگاردیر.
ایا چرخ، اېتتینگ آرتیق جبر بنیاد،
کۉزیم یاشلیغ، دلیمده قالدی فریاد،
حیاتیم لالهزاریدین ایوردینگ،
یاقیب جانیم، کولیم کۉککه ساووردینگ...»
آستیگه اېسه شوندهی دېب یازدیم:
«بونده مدفون کوموشبیبی بنتِ مرغیناني، تاریخِ تولدی ۱۲۴۸، وفاتی ۱۲۶۹ هجري، جمادالاوّل»
* * *
دل بۉم۔بۉش بۉلیب قالدی.
اېندی مېن نې ایلهی؟ بو دل بیلن قَیگه بارهی؟
بو نې باغ که، عشقی بار۔و صنمی یۉق؟
بو نې سلطنت که، فقراسی بار - پادشاهی یۉق؟
باغ اېندی شیپ۔شییدهم، هوویللهگن، مغلوب خزانلر اوزره فقط صیاد، بطال۔و قتال صیاد شومشهییب کېزر اېدی، خلاص.
الحال، کۉنگلیمنی شونده قالدیردیم و اۉزیم آتهبېککه قۉشیلیب، قۉقان خانینینگ امیرلشکری، قۉرباشی قناعتشاه قۉشینی بیلن شهید بۉلماق اوچون کېتدیم...
۱۹۹۴
کۉپ اۉقیلگن مقالهلر
-
محمد عالم کوهکن شعرلریدن نمونهلر
دوشنبه ۴ جوزا -
-
اۉزبېکستان اۉزبېک ادبي تیلیدهگی ایریم قۉپال سۉزلرنینگ فهرستی
سهشنبه ۱۹ جوزا -
«خمسه»نینگ یرهتیلیش جریانی
پنجشنبه ۲۱ جوزا