توران: جغرافیه، میفالوژی و سیاست
شنبه ۲۸ سنبله
-
-
دین و تاریخ
-
شنبه ۲۸ سنبله
توران: جغرافیه، میفالوژی و سیاست
توران اتَمهسی ممتاز فارس و تورک ادبیاتی آرقهلی بیزگه یخشی معلوم. منطقه تاریخی بیلن باغلیق بدیعي و علمي متنلرده او عینِ منبعلرگه اساسلنگن حالده، بعضاً علمي اتَمه صفتیده، بعضاً هیستوریزم یاکه تاریخي۔میفالوژیک رمز اۉلهراق ایشلهتیلهدی. آخرگی ییللرده اېسه بو توپونیمگه رئال جغرافي یاکه سیاسي مضمون بېریش تکلیفلری هم ایلگری سوریلماقده. بو تکلیفلردن تورلیچه مقصدلر کۉزلنگن: کیمدیر توراننی بیرلشتیرووچی اساطیر دېب بیلسه، کیمدیر، عکسینچه، اجرهتووچی دېب حسابلهماقده؛ بعضاً اېسه توران تاریخي میراث اوچون کورهش و مدني مالکیت موضوعیگه اَیلنماقده.
اوشبو مقاله دایرهسیده توران بیلن باغلیق اوچ اساسي مسأله کۉریب چیقیلهدی:
- توران بوگون مکاني، علمي و مدني۔رمزي کتگوري صفتیده قندهی کانتېکستلرده قۉللنماقده؛
- بو اۉزارا رقابتلشووچی تلقینلر قندهی ممتاز تاریخي و میفالوژیک عنعنهلرگه باریب تقهلهدی؛
- بو عنعنهلر توراننینگ تاریخي مصداقینی قَی درجهده عکس اېتتیرهدی؟
یعنی مقاله توزیلیشی تزلرینی تېسکری کرونولوژي بۉییچه جایلشتیرهدی. بوندن مقصد - توران توشونچهسینینگ بوگونگی تلقینلرینی کۉریب چیقیب، یکونده بو تلقینلرنینگ تاریخيلیگینی امتحاندن اۉتکزیشدیر.
توران: علمي دیسکورس (مباحثه)
علم۔فن، مدنیت، سیاست و باشقه ساحهلر بۉییچه ینگیلیکلرنی کوزهتهدیگن، اۉقیب بارهدیگن انسان بار که، توران سۉزیگه تېز۔تېز کۉزی توشهدی. بو توشونچه اونگه تنیش تویولهدی، ضمیریده قندهی معنا یاتگنینی انگلهگندهی بۉلهدی. لېکن بو اتمهنی قۉللهیدیگن هر بیر مؤلف اونگه اۉزیگه خاص معنا بغیشلشیگه، توران جغرافيهسینی اۉزیچه بېلگیلشیگه، بونده معلوم عنعنهگه تیهنیشیگه همه هم اعتبار قرهتمهیدی.
علمي دیسکورسدن باشلهسک - توراننی علمي اصطلاحگه ایلنتیریشگه اورینیشلر کۉپ بۉلگن (Atwood 2011, 62; Bosworth 1990, 169-172). مثلاً، آلمان تیلشناسی ماکس مولر ۱۹۔عصر اۉرتهلریده توران تیللرینی اجرهتیب کۉرسهتیشنی تکلیف قیلگن. بو جوده کېنگ مکروعایلهگه اورال، آلتای، دراوید، تای۔کادای، تبت۔برمه، مالای کبی تیل عایلهلری کیریتیلگن (Müller 1854, 8-14, 142-155, 187-213). کېینچهلیک بو تیللر چوقورراق اۉرگنیلیب، تصنیفلر انیقلشتیریلدی، توران تیللری نظریهسی اېسه اونوتیلدی.
۲۱۔عصر تیلشناسلیگیده بو اتَمهنی تارراق معناده قَیته استعمالگه کیریتیش حرکتلری بۉلدی. روسیهلیک نامشناس الکساندر شاپوشنیکوف قطار ایشلریده شرقي اېراني تیللرنی توران تیللری دېب اتب کېلدی (Shaposhnikov 2005, 117; Shaposhnikov 2007, 255-322). اوندن مستقل روشده اۉزبېک تاریخچیسی عظیمخۉجه آتهخۉجهیېف هم خودّی شو اتمهنی بیرآز کېنگراق معناده قۉللشنی تکلیف قیلدی (Отахўжаев 2024, 2-3). اولردن باشقه عالملرنینگ ایشلریده شرقي اېراني تیللر مذکور نام بیلن یوریتیلمهیاتگنیگه قرهگنده، اولرنینگ بو تکلیفلری علم۔فنده اعتراف تاپمهگن کۉرینهدی.
توران توشونچهسینی ۲۰۔عصرده جسماني انتروپولوژی اتَمهسی صفتیده استعمالگه کیریتیش حرکتی هم بۉلدی. مرکزي آسیاده ترقلگن، مونگولوئید و یېوروپائید کتّه عرقلرینینگ ارهلشمهسیدن شکللنگن دېب حسابلنووچی آرهلیق کیچیک عرق توران عرقی (تورانئید) دېب اتلدی (Lipták 1965, 170). بوگونگی جسماني انتروپولوژی تیپولوژیک یاندشوودن واز کېچیب، جمعیت (نفوس)گه اساسلنگن یاندشووگه اۉتگنی مناسبتی بیلن بو اتَمه انیق توصیفینی تاپمهی توریب دالزربلیگینی یۉقاتدی (Relethford 2009, 16-22).
لېکن بعضی ساحهلرده توران اتَمه اۉلهراق اۉرنهشیب کېتدی و بوگونگی کونگه قدَر قۉللنماقده. اَیتهیلیک، توران اصلیده هېچ قچان اۉزگرمس جغرافيهگه اېگه بۉلمهگن اېسه۔ده، مرکزي آسیانینگ شمالی۔غربي و مرکزي قسمی توران تېکیسلیگی دېب یوریتیلهدی (Lioubimtseva et al. 2005, 287)؛ شرقي اناتوليدن شینجانگ (سینکیانگ)چه بۉلگن حدودده ترقلگن، بوگونگی کونده یۉق بۉلیب کېتگن یۉلبرس توری توران یۉلبرسی دېب ناملنگن (Chestin et al. 2017, 42-43; Shakula & Shakula 2023, 103).
توران: سیاسي دیسکورس و مدني رقابت
مرکزي آسیا تاریخی و مدنیتی حقیدهگی متنلرده توران سۉزی کېنگ قۉللنهدی. آخرگی ییللرده بو توشونچه مدني مباحثهدن سیاسيگه هم اۉتدی. سیاستشناشلر، علیحده سیاستچیلر و جماعت اربابلری هم اونگه سیاسي، مدني، تاریخي کتگوري صفتیده کېنگ مراجعت قیلهدی. لېکن کانتېکستگه قرهسک، توران تورلی متنلرده تورلیچه تلقین قیلینیشینی کۉریشیمیز ممکن. اونینگ جغرافي چېگرهلری هم هر خیل کۉرسهتیلهدی. اساسي تلقینلرگه تۉختهلیب اۉتسک:
توران - آمودریانینگ شمالي ساحلیدن باشلنهدیگن حدود، یعنی ماوراءالنهرنینگ سینونیمی. بو معناده سۉز، اینیقسه، اېرانلیک و تاجیکستانلیک عالملرنینگ ایشلریده کۉپ اوچرهیدی (Atwood 2011, 62; Hakimi Parsa 2025, 145-146)؛
توران - مرکزي آسیانینگ سینونیمی، یعنی بوگونگی بېش جمهوریتنی قمرهب آلهدیگن کېنگ حدود؛ اینیقسه، سیاسي تدقیقاتلرده، سیاسي تدبیرلرده بوندهی تلقینگه کۉپ مراجعت قیلینهدی (Azizov 2017, 126-128).
بعضاً مرکزي آسیا، توران، تورکستان توشونچهلری تۉلیق سینونیملر اۉلهراق بیر خیل حدودنی افادهلهیدیگن ناملر صفتیده قۉللنهدی. بو قیسیدیر معناده اۉزبېکستان و قزاقستانده رسمي درجهده اوچرهیدیگن تلقین دېب اتهسه بۉلهدی. جملهدن، اۉزبېکستان جمهوریتی فنلر اکادمیسی تاریخ انستیتوتی رئیسی عظمت ضیا «OʻzA»گه بېرگن اینترویوسیده «تا اونگچه بۉلگن مینگ ییللر ایچره عیناً منه شو، بوگون بیز مرکزي آسیا دېب اتهیدیگن حدود توران، تورکستان اتمهلری بیلن مشهور بۉلگن» دېب تأکیدلهگن اېدی (Ziyo 2023)؛ ۲۰۲۵۔ییلده اۉزبېک و قزاق تاریخچیلرینینگ شو انستیتوتده تشکیل قیلینگن قۉشمه ییغیلیشیگه بغیشلنگن مطبوعات خبرنامهسیده هم شونگه یقین «مرکزي آسیا - توران، تورکستاننینگ بیرلیگی» فورمولی ایشلهتیلگن اېدی (Usmonova 2025)؛
توران - تورکي خلقلر یشاوچی حدود؛ اصلیده بوندهی قرهش تورکي عالمده ۱۹۔عصر آخرلریدن باشلنگن اویغانیش حرکتیدن بېری کوزهتیلهدی: یاش تورکلر، جدیدلر و باشقه گروهلرنینگ متنلریده تورکي خلقلر اۉلکهسی توران دېب اتهلیشیگه مثاللر کۉپ (Tokluoğlu 2012, 106-110; Levent 2016, 121-125)؛ تورکچیلیک ایدیولوژيسی ضیا گۉکآلپنینگ ایشلریگه مراجعت قیلسک، او تورکچیلیکنی تورکیه بیرلیگی غایهسی، تورانچیلیکنی اېسه تورکي خلقلر بیرلیگی غایهسی دېب توشونهدی (Gökalp 1923, 20-25; Tokluoğlu 2012, 129-130)؛
بوگونگی تورکچیلرده بو توشونچهلرنینگ مضمونی بیرآز اۉزگرگن: تورکچیلیک دېگنده برچه تورکي خلقلر بیرلیگی، تورانچیلیک دېگنده تورکي خلقلرنینگ قرداش حسابلنووچی خلقلر، جملهدن، مجارلر بیلن بیرلیگی توشونیلهدی (Tokluoğlu 2012, 108).
بوندهی تلقینلر سیاسي مباحثهلرده هم بیرلشتیرووچی، هم اختلاف کېلتیریب چیقرووچی خصوصیتگه اېگه. بیرلشتیرووچی روایتلر توراننی تورکي اۉزلیکدن اجرهتیب، مرکزي آسیانی قمرهب آلیشگه دعوا قیلهدی (Azizov 2017, 126-128). توراننی مرکزي آسیانینگ سینونیمی دېب بیلهدیگن اَیریم فعاللر تورکستان اۉرنیگه توران نامینی کېنگراق قۉللشنی کۉپ باره تکلیف قیلگن - اولرنینگ فکریچه، بو اتَمه منطقهدهگی تورکي خلقلردن تشقری، تاجیکلرنی هم قمرهب آلهدی و بو جهتدن تورکستان اتمهسیدن کۉره کېنگراق معناگه اېگه.
اجرهتووچی روایتلر اوّلا تورکي و اېراني خلقلرنینگ ضیالیلری اۉرتهسیده کوزهتیلهدی: تورکي دولتلر ضیالیلری توراننی تورکي خلقلر تاریخی بیلن باغلشی تاجیکستانلیک و اېرانلیک ضیالیلرنینگ جواب رئاکسیونینی کېلتیریب چیقرهدی - اولر توران اتَمهسی اېراني میفالوژيدن آلینگنینی، تورکي خلقلرگه علاقهسی یۉقلیگینی، تورانلیکلر دېگنده کۉچمنچی شرقي اېراني خلقلر توشونیلگنینی اثباتلشگه حرکت قیلهدی (Abdurahmon 2025, 159-163). حتا خلقارا تاجیکشناسلیک علمي۔تدقیقات انستیتوتی «توراننامه» ناملی علمي ژورنال چاپ اېتیب بارهدی (IRITS n.d.) - بو عیناً «تورکي» تورانگه «اېراني» توراننی قرشی قۉییش، «میراث تلشیش» حرکتیدیر. یعنی هر بیر تامان توراننی رمز اۉلهراق قبول قیلیب، اونی اۉز ملي مدني و تاریخي سرمایهسی صفتیده تصاحب قیلیشگه اورینهدی.
توران: تاریخي و مدني عنعنهلر
یوقاریده سنب اۉتیلگن قۉللهنیملردن هر بیری تاریخده کوزهتیلگن معین عنعنهلرگه تیهنهدی. برچهسینینگ بیرلمچی اساسی، البته، «شاهنامه»دیر. عیناً شو اېپیک اثرده اېران و توران اۉرتهسیدهگی ضدیت و اۉزارا کورهش تصویرلنهدی، توراننینگ چېگرهلری کۉرسهتیب اۉتیلهدی (Yarshater 1984, 570-576; Shahbazi 2004, 200-202). «شاهنامه»، اۉز نوبتیده، ساسانيلر اېرانینینگ کېچکی عنعنهسیدن قالگن خاطرهگه (مثلاً، او زمانده مشهور بۉلگن، اما بیزگچه یېتیب کېلمهگن «خَوَدای نامگ»گه) اساسلنهدی (Daryaee 1995, 129-141; Yarshater 2004, 299-307). یعنی اېران و توران قرشیلیگی، اونینگ جغرافيهسی معلوم معناده اسلامگچه بۉلگن دورده، ۵۔۷۔عصرلرده شکللنگن، دېییشگه اساس بار.
«شاهنامه» ۱۹۔عصر اروپا شرقشناسلیگیگه هم تأثیر اۉتکزگن: او زمانلرده اېندی۔اېندی اۉز ایلدیزلرینی اۉرگنیب بارهیاتگن اروپالیک عالملر و ضیالیلر هند اېپوسی و اوِستادهگی آريلرگه قیزیقیش بیلدیریب، بو نامنی برچه هند۔اروپا خلقلریگه نسبتاً قۉللشگه مایل اېدی (Leerssen 2026, 149-155). هند۔اروپا عایلهسیگه کیرمهیدیگن تیللرنی توران تیللری دېب اتشگه اورینیش، خلقلرنینگ عرقي قیافهسینی اېسه تورانئید دېب تصنیفلش منه شو عنعنهگه باریب تقهلهدی (Müller 1854, 8-14; Lipták 1965, 169-183). بونده اروپالیک ضیالیلر «شاهنامه» عنعنهسیدن الهاملنگنی، شبههسیز (Leerssen 2026, 149-155).
کېینچهلیک مرکزي آسیا شمالیده و یېوروآسیا دشتلریده قدیمده استقامت قیلگن سکیفلر و اولرگه قرینداش باشقه کۉچمنچی قبیلهلر شرقي اېراني تیللرده گپیرگنی معلوم بۉلگچ (Skjærvø 2006, 348-349)، توران توشونچهسینی اولرگه باغلشگه حرکتلر عملگه آشیریلدی: شاپوشنیکوف و آتهخۉجهیېفنینگ توران تیللری کانسپسیهلری (Shaposhnikov 2005, 117; Otaxo‘jayev 2024, 2-3)، تاجیکستانلیک ضیالیلرنینگ توراننی تورکيلشتیریشگه قرشی سعی۔حرکتلری شو عنعنهگه اساسلنهدی (Abdurahmon 2025, 159-163).
لېکن ساسانيلر دوریدن باشلب توران توشونچهسی تورکي خلقلر بیلن باغلب کېلینگن. بونینگ سببی - اېراننینگ شرقدهگی دشمنلری دستلب یفتاليلر، سۉنگ تورک خاقانلیگی اېدی. تورانلیکلرنی تورکلر بیلن تېنگلشتیریش ۶۔عصردهگی تورک۔اېران علاقهلریدن کېین شکللنیب، ۷۔عصر باشلریگه کېلیب عنعنهده مستحکملنگن بۉلیشی ممکن (Yarshater 1984, 570-576). ساسانيلر اېران و توران ضدیتی حقیدهگی اېسکی روایتلرنی اۉز دوریگه تعمیم قیلیب، توراننی تورکلرگه نسبت بېرگنی تخمین قیلینهدی (Yarshater 1984, 570-576; Daryaee 1995, 129-141). قیزیغی، تورکلر بو مدني کتگورينی تېزده اۉزلشتیرگن: توران دېگن کیشی نامی اسلامگچه بۉلگن تورک۔رون منبعلریده اوچرهیدی (Bakır 2023, 89). اسلام دوریگه کېلیب تورک منبعلرینینگ اۉزی هم (محمود کاشغري، یوسف خاص حاجب کبی) تورکي خلقلر یشهیدیگن اۉلکهلرنی توران دېب اتهی باشلهیدی، اېراني اېپوسنی تورک فولکلوری بیلن باغلهیدی، توران شاهی افراسیابنی تورکي خاقانلرنینگ اجدادی دېب بیلهدی و شو کبی (Yarshater 1984, 570-576; Babayar 2018, 26-29). بو عنعنه بوگونگی کونده توراننی عیناً تورکي خلقلر بیلن باغلشگه، یعنی توراننی تورکي خلقلر تاریخینینگ بیر قسمی صفتیده کۉریشگه اساس بۉلیب خدمت قیلهدی.
توراننی آمودریانینگ شمالیدهگی یېرلر بیلن باغلش هم «شاهنامه» آرقهلی کېچکی ساساني عنعنهسیگه باریب تقهلهدی: کېینگی اېراني اېپیک۔تاریخي عنعنهده اېران و توران اۉرتهسیدهگی چېگره آمودریا آرقهلی اۉتهدی (Yarshater 2004, 299-307; Bosworth 1990, 169-172). اېرانشهر و تورک خاقانلیگینینگ چېگرهسی اېنگ قیزغین کورهش پلّهسیده عیناً شو دریا آرقهلی اۉتگن. کېینچهلیک تورک سلالهلری بو مدني عنعنهنی سیاسي کانتېکستده هم قۉللهگن. جملهدن، تېمور اۉز دولتینی توران دېب اتهگنی معلوم: ۱۳۹۱۔ییلدهگی قرهسقپهی (Qarasaqpay) بیتیگیده او اۉزینی «توران سلطانی تېموربېک» دېب ناملهیدی (Poppe 1940, 185-187). اونینگ عنعنهسینی بخارا خانلیگی هم دوام اېتتیرگن: بخارا تاریخنویسلری مملکتنینگ ناملریدن بیری صفتیده توراننی کېنگ قۉللهگن (Atwood 2011, 62; Hakimi Parsa 2025, 145-146). توران توپونیمی ۱۹۔عصر اروپا خریطهلریده هم تخمیناً شو حدودده، تورکستاننینگ ترکیبیده قید اېتیلهدی (Berghaus 1835).
توران اوِستادن «شاهنامه»گچه
یوقاریدهگی توصیف کۉرسهتیب تورگنیدېک، توراننی تورلی جغرافي چېگرهلرده، تورلی مدني کانتېکستلرده قۉللش عنعنهلری، اوّلا، «شاهنامه» آرقهلی کېچکی ساسانيلرگه باریب تقهلهدی (اېران و توران حقیدهگی زمانوي بیلیملرگه قۉشیلگن حالده، طبيعي که). لېکن توران تاریخینینگ اوندن هم اېسکیراق قتلمی بار - او اېراني تیللردهگی اېنگ قدیمگی متنلر مجموعهسی بۉلمیش اوِستاده اوچرهیدی. لېکن «شاهنامه»نینگ نفوذی شو قدَر کتّه که، او اوِستادهگی واقعیتلرنی سایهده قالدیرهدی. تورانگه مراجعت قیلووچی مؤلفلر «شاهنامه» تورانی و اوِستا تورانی اۉرتهسیدهگی یقّال فرقلرگه اعتبار قرهتمهیدی، «شاهنامه» عنعنهسینی بېملال اوِستا دوریگه تعمیم قیلهدی. بونینگ نتیجهسیده نهفقط مرکزي آسیا (اۉزبېک، تاجیک، قزاق) تاریخچیلیکلریده، بلکه جهان شرقشناسلیگیده، اېرانشناسلیگیده همده باشقه یانداش ساحهلرده بیر فکر جوده کېنگ ترقلگن. اونی قوییدهگیچه افادهلش ممکن:
قدیمده، اوِستا زمانلریده (یعنی تخمیناً ۳ مینگ ییل مقّدم) اېراني خلقلر ایکّی گروهگه بۉلینگن: آمودریادن جَنوبده یشاوچی اۉتراق، زردوشتيلیک دینینی قبول قیلگن اېراني خلقلر، آمودریادن شمالده یشاوچی کۉچمنچی، زردوشتيلیک دینینی قبول قیلمهگن اېراني خلقلر (سکیفلر و اولرگه یقین قبیلهلر). اوِستاده بیرینچی گروه آريلر (اېرانلیکلر)، ایکّینچی گروه اېسه تورلر (تورانلیکلر) دېب اتهلهدی.
کۉپلب تجربهلی و نفوذلی عالملر بوندهی قرهشنی بېملال، آکسیوم مثال تکرارلب کېلهدی؛ بو قرهش کنفراسلرده اَیتیلهدی، مقالهلرده بیان اېتیلهدی. حتا یونسکو چاپ اېتگن کۉپ جلدلی « History of Central Asian Sivilizations» ناملی بنیادي ایشده هم شو یاندشوو عیناً تکرارلنگن (Abetekov & Yusupov 1994, 24-25). قوییده جهان فنیده اۉرنهشیب کېتگن بو قرهش ینگلیش اېکنینی اثباتلب بېریشگه حرکت قیلهمن.
اوّلا، اېران و توران قرهمه۔قرشیلیگینینگ بیزگه تنیش بۉلگن یخلیت اېپیک۔جغرافي مۉدلی اساساً ساسانيلر دوریده شکللنگنینی، اوِستاده اېسه بو شکلده عکس اېتمهگنینی تأکیدلب اۉتیش کېرهک. اېران اېپیک عنعنهسیگه کۉره، فریدوننینگ اوچ فرزندی بۉلگن: سَلم، تور و ایرج. ایرجگه مرکزي یېرلر بېریلگن و او اېرانلیکلرگه باشلنمه بېرگن؛ سلمگه غربي یېرلر بېریلگن، او روملیکلرگه (بیزانسلیکلرگه) باشلنمه بېرگن؛ تورگه شرقي یېرلر بېریلگن، او تورانلیکلر و چینلرگه باشلنمه بېرگن. ایرج فریدوننینگ سېویملی اۉغلی بۉلگن؛ سَلم و تور حسد قیلیب، ایرجنی اۉلدیرگن. فریدون بونینگ اوچون اولرنی قرغهگن. شو بیلن اېراننینگ توران و رومگه قرشی کورهشی باشلنگن، ایرجنینگ اولادی منوچهر بلاخر باباکلانینینگ قصاصینی آلگن (Shahbazi 2004, 200-202; Yarshater 2004, 299-307).
بو روایتنینگ کېچکی شکلی ساسانيلر دوری سیاسي جغرافيهسی بیلن جوده یخشی اویغونلشهدی: ۶۔۷۔عصرلرده شرقده تورک خاقانلیگی، غربده اېسه بیزانس اېرانشهرنینگ اساسي رقیبلری اېدی (Yarshater 1984, 570-576). ساسانيلر دوریده اوِستا آرقهلی یېتیب کېلگن اېسکی میفالوژیک ماتریال اۉز دورینینگ سیاسي جغرافيهسیگه ماس روشده قَیته ایشلنگن، دېب تخمین قیلیش ممکن (Daryaee 1995, 129-141). بو سوژهنینگ اَیریم عنصرلری اوِستانینگ بیزگچه یېتیب کېلمهگن قِسملریدن بۉلمیش «چهرداد نسک»نینگ «دېنکرد»ده سقلنگن مضمون بیانیده هم عکس اېتگن (MacKenzie 1991, 560-561; Shahbazi 2004, 200-202)، ساسانيلر دوریگه کېلیب اېسه بو ماتریال ژینیولوژیک و سیاسي جهتدن قَیته ایشلنگن و تیزیملشتیریلگن.
اوِستاده اوچته اېمس، بېشته خلق تیلگه آلینهدی: ایریا۔، تویریا۔، سیریما۔، ساینی۔ و داهی. بو گروهلرنینگ بیرارتهسی یلپی دشمن یاکه قرغلگن خلق دېب تعریفلنمهیدی؛ عکسینچه، «فروردینیشت»ده ایریا۔، تویریا۔، سیریما۔، ساینی۔ و داهی گروهلریدن چیققن اَشَوَنلرنینگ (صالح اېرکک و عیاللرنینگ) فرَوَشیلری (روحلری) اولوغلنهدی (Gnoli 1993, 227-229). تخمینلرگه کۉره، بو بېش خلق قۉشنی بۉلگن، زردوشتيلیک ترغیباتی دستلب برچهسینی قمرهب آلیشگه دعوا قیلگن، لېکن تورلی سیاسي اختلافلر اثناسیده اَیریملری اۉرتهسیده رقابت و دشمنلیک کېلیب چیققن، زردوشتيلیک اېسه کۉپراق آريلر آرهسیده کېنگ ترقهلیب، عنعنه اولرنینگ اطرافیگه قوریله باشلنگن.
بو بېش گروهدن فقط بیرتهسی - ایریا۔ قَیسی تیلده گپیرگنینی نسبتاً ایشانچلی تخمین قیلیش ممکن. اوِستا جمعیتی و مرکزي قهرمانلری بۉلمیش آريلر کتّه احتمال بیلن اېراني تیلده سۉزلشگن بۉلسه کېرهک. قالگن خلقلر بۉییچه تورلی تخمینلرنی ایلگری سوریش ممکن: ۱) آريلرگه قرداش اېراني خلقلر؛ ۲) اېرانيلرگه قرداش، لېکن اولاد قالدیرمهگن باشقه هند۔اېران تیللریده گپیرگن خلقلر؛ ۳) اېرانيلرگچه بو حدودده یشهگن نامعلوم تیللی خلقلر. لېکن بو تخمینلردن هېچ بیرینی اثباتلب بېریب بۉلمهیدی.
اېندی ایرج، تور و سَلم اساطیریگه قَیتسک. اوِستا دوریده بیزانس موجود بۉلمهگنی اۉز۔اۉزیدن توشونرلی. لېکن بو مقّدس کتابنینگ سقلنیب قالگن قسملریده تورلر یشهگن حدود آمودریادن شمالده جایلشگنیگه هم هېچ قندهی اشاره یۉق (Gnoli 1987, 44-47). بونی، عادتده، عالملر اۉتمیشنی قَیته کۉریب چیقیش آرقهلی چیقریشگه حرکت قیلهدی: اۉتراق اېرانيلر جنوبراقده، کۉچمنچی اېرانيلر شمالراقده یشهگن، دېمک، اۉشه شمالدهگی کۉچمنچیلر دشمن تورلر بۉلگن. یعنی «شاهنامه»دهگی کېچکی مۉدل اساسسیز روشده اوِستا دوریگه کۉچیریلهدی.
قیزیغی شونده که، اوِستاده:
- بیرینچیدن، اېران و توران اۉرتهسیده جدّي آنتولوژیک دشمنلیک یۉق: او یېرده تورلر قۉشنی خلقلردن بیری، اولرنینگ آرهسیدن جوده کۉپ اَشَوَن یېتیشیب چیققن؛ زردوشتيلیکنینگ اېنگ مشهور صالحلریدن بیری فِريان یوشیتا هم تورلردندیر (Gnoli 1993, 227-229). دشمنلیک اساساً آري شاهلرینینگ (ویشتاسپ) تور شاهلری (فرانهرسیان، یعنی افراسیاب) بیلن قرهمه۔قرشیلیگیده عکس اېتهدی، اېپیک حکایهلرده تورلرگه قرشی کورهش تیلگه آلینهدی. کېینچهلیک بو ازلي دشمنلیک موتیفیگه ایلنگن بۉلیشی ممکن، بیراق آريلرنینگ باشقه دشمنلری، مثلاً، خیون خلقی وکیلی ارجاسپ تیلگه آلینهدی؛
- ایکّینچیدن، آريلرنینگ اۉزی هم اۉتراق دهقان جمعیت صفتیده گودهلنمهیدی: اساسي بایلیک صفتیده قۉی۔مال سوروولری و ییلاولر تیلگه آلینهدی، جمعیت پستورال (مال۔چارواچیلیک) و اۉته جنگاور قیلیب تصویرلنهدی (Boyce 1987, 62-65). دهقانچیلیککه ترغیب جوده کېچ - اوِستانینگ کېچکی قسملریده باشلنهدی (Boyce 1987, 65-66). اېسکی قتلم بۉلمیش گاتلرده اېسه آريلر اۉتراق، تورلر کۉچمنچی دېب قرهمه۔قرشی قۉییلمهیدی (Boyce 1987, 62-65; Gnoli 1993, 227-229). اۉزی ایلک اوِستا زمانلریده کېینگی دور سکیف دنیاسیگه خاص کلاسیک آتلیق کۉچمنچیلیک هلی شکللنیب اولگورمهگن اېدی (Boyce 1987, 64-65). ینه بیر جهت، ارکیولوژی و ژینیتیکه معلوماتلریگه کۉره، اوِستانی یرهتگن جنوبدهگی اېراني خلقلرنینگ اۉزی هم شمالدن مهاجرت قیلیب، مرکزي آسیانینگ جنوبي حدودلریگه جایلشیب بارگن اېدی (Kuzʼmina 2007,XIII-XIV; Narasimhan et al. 2019, 5-6).
بیر سۉز بیلن اَیتگنده، اوِستانینگ اېنگ قدیمگی قتلملرینی جنوبدهگی اۉتراق اېرانيلر و شمالدهگی کۉچمنچی اېرانيلر اۉرتهسیدهگی تیّار بینر سخېمه (ایکّیلیک قالب) آرقهلی تلقین قیلیش اوچون متننینگ اۉزی یېترلی اساس بېرمهیدی. اولر آرهسیده تیل، مدنیت، خۉجهلیک یوریتیش توری بۉییچه جدّي تفاوت شکللنمهگندی، اولر هلی بوندهی گروهلرگه اجرهلیب اولگورمهگن هم اېدی.
شوندهی قیلیب، اوِستاده قوییدهگیچه منظره کۉرهمیز: بېشته قۉشنی خلق موجود، بو خلقلر آرهسیده آريلر کتابنینگ باش قهرمانلری صفتیده گودهلنهدی؛ بو گروهلرنینگ اَیریم وکیللری دشمن، باشقهلری اېسه صالح و ایجابي پرسوناژلر صفتیده نمایان بۉلهدی، تورلر بیلن آنتولوژیک دشمنلیک کۉزگه تشلنمهیدی. اوِستانینگ قدیمگی قتلملریده آريلر پستورال جمعیت صفتیده گودهلنهدی، اونده چارواچیلیک و حربي قدریتلر مهم اۉرین توتهدی، اولرنینگ اۉتراق دهقان جمعیتی صفتیده شمالي کۉچمنچیلر باسقینیگه قرشی کورهشگنی، اۉتراق آريلر و کۉچمنچی تورلر اۉرتهسیدهگی چېگره آمودریادن اۉتگنی حقیده هېچ قندهی معلومات یۉق. بیر سۉز بیلن اَیتگنده، «شاهنامه» عنعنهسی اوِستادهگی منظرهگه مطلقا ماس کېلمهیدی و ساسانيلر دوریدهگی سیاسي واقعلیکنی عکس اېتتیرهدی.
اوِستا جغرافيهسی: «حقیقي» توران قهیېرده اېدی؟
اوِستا جغرافيهسینی قَیته تیکلشگه اورینیشلر اساساً «ویدیوداد» کتابینینگ شرطلی روشده «جغرافي داستان» دېب اتهلووچی ۱۔فرگردیگه (بابیگه) تیهنهدی. اونده ۱۶ ته مملکت سنب اۉتیلهدی (Gnoli 1987, 44-47; Grenet 2005, 29-51). ایتالیالیک اېرانشناسی گراردو نیولی، کېینچهلیک فرانسوز ارکیولوگی فرانس گرنه و باشقه عالملر بو رۉیخط و کتابدهگی باشقه جغرافي معلوماتلر اساسیده اوِستا عالمینینگ احتمالي خریطهسینی تیکلشگه اورینگن (Gnoli 1980, 23-57; Grenet 2005, 29-51). بو قَیته تیکلشلر بیر۔بیریدن سېزیلرلی فرق قیلهدی. شونگه قرهمهی، تدقیقاتلرده بیر قطار عمومي عنعنهلر کۉزگه تشلنهدی:
- اوِستا جغرافيهسی اېران فلاتینینگ مرکزي و غربي قسملرینی قمرهب آلمهیدی؛ نسبتاً ایشانچلی لوکلیزاتسيه قیلینهدیگن غربي حدودلر اساساً مرو-هرات-سیستان چیزیغیدن نریگه اۉتمهیدی؛
- «ویدیوداد»دهگی جغرافي رۉیخط افغانستان، هندکش و اونگه توتش شرقي حدودلرگه کتّه اعتبار قرهتهدی و جنوبی۔شرقده هپته هندو - هند دریالری اۉلکهسیگچه بارهدی؛
- اوِستا اېپیک جغرافيهسینینگ مهم قسمی افغانستان بیلن باغلیق: اېپیک قهرمانلر اساساً کابل، اراکوزيا و هندوستانگه توتش جنوبی۔شرقي یېرلرده حرکت قیلهدی؛
- اېنگ مهمی - اوِستا عموماً شمالي دشت زونهسینی بیلمهیدی.
نیولی اوِستا جغرافيهسیده هلمند و سیستان حدودلریگه علیحده اهمیت بېرگن بۉلسه (Gnoli 1980, 23-57)، گرنه اونینگ مرکزینی بیرآز شمالراق و شرقراققه سوریب، افغانستان تاغلری، اراکوزيا و جنوبي افغانستانگه کۉپراق اورغو بېرهدی (Grenet 2005, 39-45). بحثلر بۉلسه هم، جنوبي لوکاتسيه شبهه اویغاتمهیدی.
حتا اوِستا جمعیتینینگ اۉزینی قهیېرگه جایلشتیریش مسألهسیده هم یگانه قَیته تیکلش موجود بۉلمهگن بیر شرایطده آريلرگه قۉشنی یاکه اولر بیلن بیر قطارده تیلگه آلینگن باشقه گروهلرنینگ جغرافيهسینی انیقلش ینه۔ده قیین. سیریما اېتنونیمی سرماتلر نامی بیلن قیاسلنهدی (Abaev & Bailey 1985, 803)، اما بو اۉخششلیک تصادفي هم بۉلیشی ممکن. خودّی شوندهی، داهی اېتنونیمی کېینگی منبعلردهگی دهلر بیلن اېتیمولوژیک جهتدن یقین بۉلیشی ممکن، بیراق اولرنینگ عیناً بیر خلق بۉلگنی اثباتلنگن اېمس (de Blois 1993, 581). ساینو خلقینینگ جغرافيهسی اېسه عموماً ناانیقلیگیچه قالماقده (Bailey 1987, 681-683). کېینگی دورلرگه عاید اېتنونیملر و جغرافي معلوماتلرنی اوِستاگه کۉچیریش آرقهلی بو خلقلرنینگ ایشانچلی خریطهسینی توزیب بۉلمهیدی.
تویریا خلقینینگ جایلشووی هم نامعلوم. اوِستانینگ اۉزی اولرنی آمودریادن شمالگه جایلشتیرمهیدی، لېکن اولرنینگ باشقه بیر انیق حدودده یشهگنینی هم کۉرستمهیدی (Gnoli 1987, 44-47; Bailey 1987, 681-683). شو نقطهده بیر قرهشده غایت کوتیلمهگن پارالیلگه اعتبار بېرهیلیک.
اوِستا جغرافي دنیاسیگه یقین جنوبی۔شرقي حدودلرده، بیلوجیستانده تاریخاً توران دېب اتلگن رئال منطقه موجود بۉلگن. او حاضرگی پاکستاننینگ کَلات حدودی، بولان داوانی و اونگه توتش تاغلی یېرلرده جایلشگن (Spooner 1988, 598-599, 615-616; Bosworth 2011). ۳۔عصرده بیرینچی شاپور اۉز ملکلری آرهسیده توگران ناملی حدودنی تیلگه آلهدی؛ تدقیقاتچیلر اونی انه اۉشه توران بیلن تقاسلهیدی (Spooner 1988, 615-616). کېینچهلیک توران اۉرته عصر اسلام جغرافيهسیده مکراندن شمالدهگی بیلوجیستان تاغلی ولایتینینگ برقرار نامی صفتیده اوچرهیدی (Bosworth 2011).
البته، بو معلوماتلر تورلرنی عیناً بیلوجیستاندهگی توران بیلن باغلش اوچون یېترلی اېمس. ایکّی نام اۉرتهسیده کتّه کرونولوژیک مسافه بار؛ قالهوېرسه، اېتیمولوژیک معمالر هم بار. شونینگ اوچون بیلوجیستان تورانینی «اوِستانینگ حقیقي تورانی» دېب اعلان قیلیش هم آمودریا آرتیده «حقیقي توران» قیدیریش کبی شاشمه۔شاشرلیک بۉلر اېدی.
ینه بیر دقّتگه سزاوار پارالیل هند مقّدس کتابلری - وِدالرده اوچرهیدی. او یېرده تورواسا ناملی خلق بار. لېکن وِدالرده آريلرنینگ ازلي دشمنی صفتیده تورواسالر اېمس، داسه خلقی تیلگه آلینهدی؛ بو نامنی اوِستا رۉیخطیدهگی داهی خلقیگه اۉخشهتیشهدی. یعنی مرکزي آسیاده و هندوستانده آريلرده اۉخشش اېتنونیملر بار، لېکن هر بیریده باشقه۔باشقه خلقلر دشمن صفتیده گودهلنهدی.
بو مثال یېترلی دلیل بۉلمهسه هم، بعضی خلاصهلر قیلیش امکانینی بېرهدی: اوِستاده تورلرنینگ قهیېرده یشهگنی کۉرسهتیلمهگن؛ ۳۔عصرده - آمودریا آرتیدهگی توران کانسېپسیهسی شکللنیشیدن کمیده ایکّی۔اوچ عصر مقّدم توران نامی اوِستا جغرافي عالمیگه نسبتاً جنوبی۔شرقده رئال توپونیم صفتیده اوچرهیپتی، ینهده قدیميراق وِدالرده اېسه اۉخشش اېتنونیم بار. توراننی شمالده جایلشتیریش اونی جنوبده جایلشتیریشدن کۉره اساسلیراق می؟ اساسلیراق اېمس، بو شونچه که کېچکی عنعنهگه آرتیق درجهده ایشانیش عاقبتیدیر. اصلیده تاریخي تورلر شمالده، جنوبده، شرقده یاکه اوِستاده تیلگه آلینگن باشقه گروهلر بیلن ارهلش حدودلرده یشهگن بۉلیشی ممکن. بیزده اولرنینگ مکانینی ایشانچلی بېلگیلش اوچون یېترلی معلومات یۉق.
شو باعث «حقیقي توران قهیېرده اېدی؟» دېگن سوالنینگ اۉزی معین معناده ناتۉغری قۉییلگن. اوِستاده کېینگی «شاهنامه» عنعنهسیدهگی کبی چېگرهلری بېلگیلنگن توران مملکتی یۉق؛ او یېرده تویریا۔ دېب اتهلووچی گروه موجود خلاص. اونینگ یشش حدودینی آمودریادن شمالدهگی مرکزي آسیا بیلن تېنگلشتیریش هم، بیلوجیستاندهگی توران بیلن باغلش هم قۉشیمچه قَیته تیکلشنی طلب قیلهدی. بیرینچی تلقین تاریخشناسلیکده انچه کېنگ ترقلگنی اونی ایکّینچیسیدن ایشانچلیراق قیلمهیدی، قالهوېرسه، یوقاریده بو کېنگ ترقلگن فرضیهگه قرشی کۉپلب دلیل و ملاحظه کېلتیریلدی. موجود منبعلر اساسیده تورلرنینگ «حقیقي» جغرافيهسینی انیقلش، احتمال، عموماً امکانسیزدیر.
شو معناده «شاهنامه»دهگی توران خریطهسینی اوِستا دوریگه کۉچیریش تاریخي فاکتنی تیکلش اېمس، کېینگی دورده شکللنگن جغرافي مۉدلنی انچه قدیمگی و باشقهچه توزیلگن منبعگه رېتروسپېکتیف روشده تطبیق اېتیش بۉلیب قالهدی.
خلاصه
یوقاریده بیان اېتیلگن ملاحظهلرنی قیسقهچه خلاصهلهسک:
توران سۉزی اۉرته عصر منبعلریده کۉپ اوچرهیدی و کۉپینچه اوزاق تاریخ بیلن باغلنهدی. لېکن اۉرته عصر منبعلرینینگ اۉزیدهیاق توران اېنگ قدیمگی تاریخ بیلن باغلیقلیکنی یۉقاتیب، ینگیچه سیاسي و جغرافي معنا کسب اېتیب بارهدی. بو نام سیاسي بیرلشمهلرگه، جغرافي حدودلرگه بېریلهدی. شونینگدېک، توراننینگ اوزاق اۉتمیشی بیلن باغلیق روایتلر، اېپیک عنعنهلر شکللنهدی. لېکن بو عنعنه اوزاق اۉتمیشنی تۉلیق عکس اېتتیرمهی، اۉز زمانهسیگه ماسلنهدی.
۱۹۔۲۰۔عصرلرده توران دستلب اروپالیک عالملرنینگ، سۉنگ تورکي و فارسي تیللی جمعیتلر ضیالیلرینینگ دقّتینی تارتهدی. اولر یازمه منبعلر آرقهلی یېتیب کېلگن تورلی عنعنهلردن فایدهلنیب، توران توشونچهسینی علم۔فنده، مدنیتده و سیاستده دالزربلشتیریشگه حرکت قیلهدی. بوگونگی کون مرکزي آسیا دولتلریده اَیریملر توران منطقه خلقلرینی بیرلشتیرهدیگن توشونچه دېب بیلسه، باشقهلر، عکسینچه، اونی اۉزلشتیریب، اۉز مدني میراثی صفتیده کۉریشگه حرکت قیلهدی. شوندهی قیلیب، توران بیر تاماندن بیرلشتیرووچی اساطیر دېب توشونیلسه، باشقه تاماندن مدني و تاریخي میراث اوچون کورهشنی هم کېلتیریب چیقرهدی. بونده هر بیر تامان توران اۉتمیشده ایشلهتیلگن کانتېکستلردن اۉزیگه قولهیینی سرهلب آلیب، انه اۉشهنی «تاریخي حقیقت» یاکه «باشلنغیچ نقطه» حسابلهیدی. اَیتهیلیک، تورکي خلقلر ضیالیلری توران سۉزینینگ تورکي خلقلرگه باغلب ایشلهتیلیشینی انه شوندهی نقطه دېب حسابلهیدی؛ تاجیکستانلیک و قسماً اېرانلیک ضیالیلر، عکسینچه، بو سۉزنینگ اېراني اېپوس بیلن باغلیقلیگینی تأکیدلهیدی.
البته، اۉتمیش روایتلریدن، تاریخي و مدني توشونچهلردن بوگونگی سیاسي یاکه ملي اۉزلیکنی مستحکملشده فایدهلنیلیشی ینگیلیک اېمس. بونی مطلقا سلبي بهالب هم بۉلمهیدی - هر بیر خلق اۉز ایلدیزلرینی چوقورراق بیلیشگه اینتیلهدی. لېکن بو ینگی کانتېکستلرگه اساس بۉلیب خدمت قیلهیاتگن عنعنهلردن هېچ بیری مطلق حقّاني اۉتمیشنی عکس اېتتیرمسلیگینی اونوتمسلیک کېرهک. توران حقیدهگی روایتلرنی باشلب بېرگن اېنگ اېسکی منبع - اوِستاگه مراجعت قیلیب، او یېردهگی تورلر ساسانيلر دوریده شکللنه باشلهگن عنعنهدن جدّي فرق قیلیشینی کۉردیک. اوِستا تورلرینی نه تورکي خلقلرگه، نه کۉچمنچی شرقي اېراني خلقلرگه باغلشگه بیرار جدّي اساس یۉق. شوندهی اېکن، توران کنسېپسیهسی بوگونگی کون اوچون مهم دېب کۉریلر اېکن، اونینگ اۉزی مینگ ییللردن بویان مضمونینی اۉزگرتیریب کېلگنینی قبول قیلیش و اونینگ اۉتمیشدهگی اَیریم تلقینلریدن بیرلشتیرووچی اساطیر صفتیده فایدهلنیش کېرهک؛ توران کیمنیکی، حقیقي توران اصلیده قنقه بۉلگن، دېگن بحثلی سواللرگه اېسه انیق جواب یۉق، شوندهی اېکن، بو مسألهدهگی مدني میراث کورهشلری هم ثمرهسیزدیر.
منبع: oyina.uz سایتیدن آلیندی.
ادبیاتلر:
1. Abaev, V. I., and H. W. Bailey. “Alans.” Encyclopaedia Iranica. Vol. I, Fasc. 8. 1985. Pp. 801-803.
2. Abetekov, A., and H. Yusupov. “Ancient Iranian Nomads in Western Central Asia.” In History of Civilizations of Central Asia. Vol. II: The Development of Sedentary and Nomadic Civilizations: 700 B.C. to A.D. 250, ed. János Harmatta. Paris: UNESCO Publishing, 1994. Pp. 24-34.
3. al-Ṭabarī. The History of al-Ṭabarī. Vol. V: The Sāsānids, the Byzantines, the Lakhmids, and Yemen. Trans. and annotated by C. E. Bosworth. Albany: State University of New York Press, 1999.
4. Atwood, Christopher P. “Is There Such a Thing as Central/Inner (Eur)Asia and Is Mongolia a Part of It?” In Mapping Mongolia: Situating Mongolia in the World from Geologic Time to the Present, ed. Paula L. W. Sabloff. Philadelphia: University of Pennsylvania Press, 2011. Pp. 60-84. DOI: 10.9783/9781934536315.60.
5. Azamat Ziyo. Tarix haqiqatlari: bizni boshqacha yoʻldan olib ketishga urinishlar boʻlgan [intervyu] // Oʻzbekiston Milliy axborot agentligi — OʻzA. 2023.
6. Azizov, Ulugbek. “Regional Integration in Central Asia: From Knowing-that to Knowing-how.” Journal of Eurasian Studies. 2017. Vol. 8, no. 2. Pp. 123-135. DOI: 10.1016/j.euras.2017.02.002.
7. Babayar, Gaybullah. “Kutadgu Biligʻte Geçen Türkistan ve Turan Terimleri Üzerine.” Journal of Old Turkic Studies. 2018. Vol. 2, no. 2. Pp. 26-49. DOI: 10.35236/jots.453004.
8. Bakır, Muhammed Mustafa. “Köktürk Harfli Yazıtlarda Görülen Kişi Adları ve Eski Türklerde Adlar Üzerine Bir Bakış.” Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi. 2023. No. 55. Pp. 79-116. DOI: 10.24155/tdk.2023.218.
9. Berghaus, Heinrich K. W. Iran und Turan: Persien, Afghanistan, Biludschistan, Turkestan: eine geographische Skizze. Gotha: Justus Perthes, 1835. Map.
10. Bosworth, C. E. “Central Asia iv. In the Islamic Period up to the Mongols.” Encyclopaedia Iranica. Vol. V, Fasc. 2. 1990. Pp. 169-172.
11. Bosworth, C. E. “Ṭurān.” Encyclopaedia Iranica. Published online 2011; updated 2013.
12. Boyce, Mary. “Avestan People.” Encyclopaedia Iranica. Vol. III, Fasc. 1. 1987. Pp. 62-66.
13. Boyce, Mary. A History of Zoroastrianism. Vol. I: The Early Period. Leiden: Brill, 1975.
14. Chestin, Igor E., Mikhail Yu. Paltsyn, Olga B. Pereladova, Liza V. Iegorova, and James P. Gibbs. “Tiger Re-establishment Potential to Former Caspian Tiger (Panthera tigris virgata) Range in Central Asia.” Biological Conservation. 2017. Vol. 205. Pp. 42-51. DOI: 10.1016/j.biocon.2016.11.014.
15. Christensen, Arthur. Les gestes des rois dans les traditions de lʼIran antique. Paris: Librairie Orientaliste Paul Geuthner, 1936.
16. Christensen, Arthur. Les Kayanides. Copenhagen, 1931.
17. Darmesteter, James. Le Zend-Avesta: Traduction nouvelle avec commentaire historique et philologique. 3 vols. Paris: Ernest Leroux, 1892-1893.
18. Daryaee, Touraj. “National History or Keyanid History? The Nature of Sasanid Zoroastrian Historiography.” Iranian Studies. 1995. Vol. 28, nos. 3-4. Pp. 129-141. DOI: 10.1080/00210869508701832.
19. de Blois, François. “Dahae i. The Name.” Encyclopaedia Iranica. Vol. VI, Fasc. 6. 1993. P. 581.
20. Ferdowsi, Abu al-Qāsem. Šāh-nāma. Ed. Djalal Khaleghi-Motlagh. 8 vols. New York: Bibliotheca Persica, 1987-2008.
21. Geldner, Karl F., ed. Avesta: The Sacred Books of the Parsis. 3 vols. Stuttgart: W. Kohlhammer, 1889-1896.
22. Gershevitch, Ilya. The Avestan Hymn to Mithra. Cambridge: Cambridge University Press, 1959.
23. Gnoli, Gherardo. “Avestan Geography.” Encyclopaedia Iranica. Vol. III, Fasc. 1. 1987. Pp. 44-47.
24. Gnoli, Gherardo. “Conversion i. Of Iranians to the Zoroastrian Faith.” Encyclopaedia Iranica. Vol. VI, Fasc. 3. 1993. Pp. 227-229.
25. Gnoli, Gherardo. The Idea of Iran: An Essay on Its Origin. Serie Orientale Roma 62. Rome: Istituto Italiano per il Medio ed Estremo Oriente, 1989.
26. Gnoli, Gherardo. Zoroasterʼs Time and Homeland: A Study on the Origins of Mazdeism and Related Problems. Naples: Istituto Universitario Orientale, 1980.
27. Gökalp, Ziya. Türkçülüğün Esasları. Ankara: Matbuat ve İstihbarat Matbaası, 1339 [1923].
28. Gökalp, Ziya. Türkleşmek, İslâmlaşmak, Muasırlaşmak. İstanbul: Yeni Mecmua Neşriyatı, 1918.
29. Grenet, Frantz. “An Archaeologistʼs Approach to Avestan Geography.” In Birth of the Persian Empire, ed. Vesta Sarkhosh Curtis and Sarah Stewart. The Idea of Iran, Vol. 1. London-New York: I.B. Tauris, 2005. Pp. 29-51.
30. Hakimi Parsa, Mohammad Amir. “The Imperial Legacy of Nader in Transoxiana (Turan) as Reflected in Early Manghit Chronicles.” Iran: Journal of the British Institute of Persian Studies. 2025. Vol. 63, no. 1. Pp. 145-160. DOI: 10.1080/05786967.2023.2170816.
31. Humbach, Helmut, Josef Elfenbein, and Prods Oktor Skjærvø. The Gāthās of Zarathushtra and the Other Old Avestan Texts. 2 vols. Heidelberg: Carl Winter, 1991.
32. Huyse, Philip. Die dreisprachige Inschrift Šābuhrs I. an der Kaʿba-i Zardušt (ŠKZ). 2 vols. Corpus Inscriptionum Iranicarum, Part III, Vol. I, Texts I. London: School of Oriental and African Studies, 1999.
33. Insler, Stanley. The Gāthās of Zarathustra. Acta Iranica 8. Tehran-Liège-Leiden: E. J. Brill, 1975.
34. Kellens, Jean, and Éric Pirart. Les textes vieil-avestiques. 3 vols. Wiesbaden: Dr. Ludwig Reichert Verlag, 1988-1991.
35. Kowalski, Tadeusz. “Les Turcs dans le Šāh-nāme.” Rocznik Orientalistyczny. Vol. 15. 1949. Pp. 84-99.
36. Kuzʼmina, Elena E. The Origin of the Indo-Iranians. Ed. J. P. Mallory. Leiden: Brill, 2007.
37. Leerssen, Joep. Charismatic Nations: A Cultural History of Nationalism in Europe from 1800 to the Present. Cambridge: Cambridge University Press, 2026. Особенно Chapter 6, “Languages, States, Races,” pp. 133-157. DOI: 10.1017/9781009667142.
38. Levent, Sinan. “Common Asianist Intellectual History in Turkey and Japan: Turanism.” Central Asian Survey. 2016. Vol. 35, no. 1. Pp. 121-135. DOI: 10.1080/02634937.2015.1062601.
39. Lioubimtseva, Elena, Roy Cole, Jonathan M. Adams, and G. Kapustin. “Impacts of Climate and Land-Cover Changes in Arid Lands of Central Asia.” Journal of Arid Environments. 2005. Vol. 62, no. 2. Pp. 285-308. DOI: 10.1016/j.jaridenv.2004.11.005.
40. Lipták, Pál. “On the Taxonomic Method in Palaeoanthropology (Historical Anthropology).” Acta Biologica. 1965. Vol. 11, nos. 1-4. Pp. 169-183.
41. MacKenzie, D. N. “Čihrdād Nask.” Encyclopaedia Iranica. Vol. V, Fasc. 5. 1991. Pp. 560-561.
42. Maḥmūd al-Kāšḡarī. Compendium of the Turkic Dialects (Dīwān Luγāt at-Turk). Ed. and trans. Robert Dankoff with James Kelly. 3 vols. Cambridge, MA, 1982-1985.
43. Müller, F. Max. Letters to Chevalier Bunsen on the Classification of the Turanian Languages. London: A. & G. A. Spottiswoode, 1854.
44. Narasimhan, Vagheesh M., et al. “The Formation of Human Populations in South and Central Asia.” Science. 2019. Vol. 365, no. 6457. eaat7487. DOI: 10.1126/science.aat7487.
45. Relethford, John H. “Race and Global Patterns of Phenotypic Variation.” American Journal of Physical Anthropology. 2009. Vol. 139, no. 1. Pp. 16-22. DOI: 10.1002/ajpa.20900.
46. Shahbazi, A. Shapur. “Iraj.” Encyclopaedia Iranica. Vol. XIII, Fasc. 2. 2004. Pp. 200-202.
47. Skjærvø, Prods Oktor. “Iran vi. Iranian Languages and Scripts (2): Documentation.” Encyclopaedia Iranica. Vol. XIII, Fasc. 4. 2006. Pp. 348-366.
48. Spooner, Brian. “Baluchistan i. Geography, History and Ethnography.” Encyclopaedia Iranica. Vol. III, Fasc. 6. 1988.
49. Tokluoğlu, Ceylan. “Ziya Gökalp: Turancılıktan Türkçülüğe.” Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi. 2012. Vol. XXVIII, no. 84. Pp. 104-143.
50. Usmonova, N. Oʻzbek va qozoq tarixchilarining birinchi ilmiy yigʻini // Oʻzbekiston Milliy axborot agentligi — OʻzA. 2 November 2025.
51. Yarshater, Ehsan. “Afrāsīāb.” Encyclopaedia Iranica. Vol. I, Fasc. 6. 1984. Pp. 570-576.
52. Yarshater, Ehsan. “Iran iii. Traditional History.” Encyclopaedia Iranica. Vol. XIII, Fasc. 3. 2004. Pp. 299-307.
53. Yusuf Has Hâcib. Kutadgu Bilig I: Metin. Ed. Reşid Rahmeti Arat. İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, 1947.
54. Yusuf Has Hâcib. Kutadgu Bilig II: Tercüme. Trans. Reşid Rahmeti Arat. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1959.
55. Ізтілеуова, Дана. Сауытбек Абдрахманов: «Қазақстан өзінің жақсы атын қайтарып ала алды» // Turkystan. 20 October 2022.
56. Камол, Хамза. Туран // Институт истории, археологии и этнографии им. А. Дониша Национальной академии наук Таджикистана. Электронный ресурс.
57. Мусабек, Ерсін. Тұтас Тұранның тұғыры // Ortalyq Qazaqstan. 16 November 2021.
58. Мухаммад Абдурахмон. Туран — это не Туркестан: основные гипотезы и теории (опыт историко-политического анализа) // Вестник Таджикского национального университета. Серия социально-экономических и общественных наук. 2025. № 1. С. 159-163.
59. Отахўжаев А. Турон халқларининг қадимги тиллари хусусида мулоҳазалар // ЎзА илм-фан бўлими электрон журнали. 2024. № 6 (56). С. 3-12.
60. Поппе Н. Н. Карасакпайская надпись Тимура // Труды Отдела Востока Государственного Эрмитажа. Т. II. Л., 1940. С. 185-187.
61. Тӯроннома / Туран-наме / Turan-Name: Scientific Research Quarterly. International Research Institute for Tajik Studies. Sweden. ISSN 2003-9247.
62. Шакула Г. В., Шакула Ф. В. Дикие кошки заповедника Аксу-Жабаглы // Природа Внутренней Азии / Nature of Inner Asia. 2023. № 1 (23). С. 98-111. DOI: 10.18101/2542-0623-2023-1-98-111.
63. Шапошников А. К. Древнейшая ономастика Таврического полуострова. 1. Сурожская земля // Вопросы ономастики. 2005. № 2. С. 111-125.
64. Шапошников А. К. Сарматские и туранские языковые реликты Северного Причерноморья // Этимология. 2003-2005 / отв. ред. Ж. Ж. Варбот. М.: Наука, 2007. С. 255-322.
مؤلفنینگ باشقه مقالهلری
کۉپ اۉقیلگن مقالهلر
-
شهریار شوکت و اونینگ شعرلری
شنبه ۲۰ سرطان -
-
مناجات
شنبه ۱۰ اسد -
نوایینینگ یازیلمهی قالگن اثری
سهشنبه ۲۶ جوزا