توران و تورکستان توشونچه‌لری آرتیده‌گی تاریخي حقیقتلر

مرکزي آسیا: اتمه‌لر تاریخی و اېتنیک قتلملر

بوگونگی کونده‌ «مرکزي آسیا» و «اۉرته‌ آسیا»، قدیمده‌ اېسه‌ توران همده‌ تورکستان ناملری بیلن تنیلگن منطقه‌میز اۉتمیشی کۉپلب یازمه‌ منبعلرده‌ اۉز عکسینی تاپگن. اولرگه‌ کۉره‌، اېنگ قدیمگی اتمه‌لردن بیری بۉلگن توران میلاددن اوّلگی سۉنگگی مینگ‌ییللیک‌نینگ اۉرته‌لریده‌یاق قۉشنی اېللرگه‌ تنیله‌ باشله‌گن. اونینگ بیر بۉلگی اوچون کېینچه‌لیک قۉللنیله‌ باشله‌گن تورکستان اتمه‌سی اېسه‌ ایلک اۉرته‌ عصرلرگه‌ (۶۔۸۔عصرلر) باریب تقه‌له‌دی. اوشبو اتمه‌لر یقین عصرلرگچه چیغتای تورکچه‌سی، فارسچه‌ و باشقه‌ تیلده‌گی منبعلرده‌ بیر۔بیرینی تۉلدیرگن حالده‌ قۉللنیب کېلگن.

منطقه‌ بیلن باغلیق باشقه‌ اتمه‌لر هم موجود. جمله‌دن:

 ترانس‌اکسیانا (Transoxiana)‌ («اُکس‌نینگ نرییاغی» / آمودریاآرتی) – میلاددن اوّلگی دورلردن؛

ورارود («دریا‌نینگ نریگی تامانی») و ماوراءالنهر - قریب مینگ۔یریم مینگ ییل آلدینگی منبعلرده‌ اوچره‌یدی.

 بیراق بو اتمه‌لر توران و تورکستان کبی کېنگ قمراولی بۉلمه‌گنیدېک، هېچ بیریده‌ بیرار اېل یاکه اېتنیک تېگیشلیلیکنی کۉرسه‌تووچی بېلگی موجود اېمس اېدی.

 

اېتنیک رنگ۔برنگلیک و منطقه‌ کۉلمی

منطقه‌ تاریخی بیلن قیزیقووچیلر آره‌سیده‌ اونینگ ایلک نامی و توب یاکه «کېلگیندی» اېلتلر حقیده‌گی بحثلر تینمه‌یدی. بیراق اوشبو اۉلکه‌ اوزاق اۉتمیشدن بېری کۉپلب اېلتلرنی اۉز ایچیگه‌ آلگن بۉلیب، اونینگ تورلی بورچکلریده‌ فقط بیرته‌ تیلده‌ سۉزلشووچی خلقلر یشه‌گن دېییش ناتۉغری.

 بوگونگی اۉزبېکستان، قزاقستان، قیرقیزستان، تاجیکستان و تورکمنستان‌نی قمره‌ب آلگن مرکزي آسیا میدانی ۴ میلیون کیلومتر مربع‌دن آرتیقدیر. اصلیده‌ بو حدود کېنگراق بۉلیب، والگا‌۔اورال‌بۉیی، آلتای، مۉغولستان، شرقي تورکستان (شینجان) و افغانستان‌نی هم اۉز ایچیگه‌ آله‌دی.

 

منطقه‌ خلقلری‌نینگ جایلشووی و سیلجیشی

اۉتمیشده‌ توران‌نینگ شمال و شرقیده‌ تورک اېلتلری، جنوب و غربیده‌ اېسه‌ اېراني تیللی اېلتلر یشه‌گن. اولر‌نینگ توتشگن مرکزي قسمی آمودریا و سِردریا حوزه‌لریگه‌ تۉغری کېلگن.

زمانلر اۉتیشی بیلن اېلتلر‌نینگ یشش حدودلری اۉزگریب باردی:

 تورک اېلتلری (اساساً اۉغوز و قرلوقلر) یېتّی‌سوو و سِردریا بۉیلریدن آمودریا آرقه‌لی خراسان همده‌ شمالي هندوستان تامانگه‌ تینچ یۉل بیلن کېنگه‌یدی.

 سغدلر اېسه‌ زرافشان قیرغاقلریدن سِردریا‌نینگ اۉرته‌ آقیملری و یېتّی‌سوو اۉلکه‌سیگه‌ قره‌ب سیلجیگنلر.

 دېمک، مرکزي آسیا دایما تورلی تمدنلر و تیل گروهلری اۉزارا اویغون و اره‌لش یشه‌گن بې‌پایان مکان بۉلیب کېلگن.

 

تورک و تاجیک: منطقوي اۉزلیک و عصري اویغونلیک

توران - تورکستان منطقه‌سیده‌ تورلی تیل عایله‌سیگه‌ منسوب اېلتلر‌نینگ مینگ ییللر دوامیده‌ تینچ۔تاتوو یششی اولر اۉرته‌سیده‌ اۉزارا بیردملیک و مستحکم مدني علاقه‌لرنی شکللنتیردی. بو جریان اقتصادي همکارلیک بیلن چېکلنمسدن، قوده۔انده‌چیلیک، عرف۔عادت و دنیاقره‌شلرنی حرمت قیلیش، مشترک اینانچ تیزیمینی یره‌تدی.

 ۸۔عصر باشلریده‌یاق بیلگه‌ خاقان و کول‌تېگین بیتیک‌تاشلریده‌ تورکلر «اۉن اۉق اېلی»، شرقي اېران تیللی اهالی اېسه‌ «تات» اتمه‌سی بیلن یوریتیلیب، اولر‌نینگ بیرلیگی یورت تیه‌نچی صفتیده‌ اعتراف اېتیلگن. آره‌دن تۉرت عصر اۉتیب، محمود کاشغري‌نینگ «دېوان لغات الترک» اثریده‌گی «باشسیز بۉرک بۉلمس. تاتسیز تورک بۉلمس» مقالی توران اېللری‌نینگ تقدیری چنبرچس باغلیقلیگینی کۉرسته‌دی.

 

ایلک و سۉنگگی اۉرته‌ عصرلرده‌گی اېتنومدني سیمبیوزی

 تورک خاقانلیگی دوریده‌ باشلنگن تورک۔سغد اېتنومدني یقینلشووی کېینگی دورلرده‌ هم ایزچیل دوام اېتدی. سمانيلر، قاره‌خانيلر، سلجوقيلر، خوارزمشاهلر، چیغتای اولوسی، تېموريلر، شونینگدېک، شیبانيلر و اشترخانيلر سلاله‌لری حکمرانلیگی چاغیده‌ بو توتوم «تورک و تاجیک» عباره‌سی آستیده‌ ینه‌ده‌ مستحکملندی.

خانلیکلر دوریده‌ باشقرووچی سلاله‌لر تورلی اوروغلرگه‌ منسوب بۉلیشیگه‌ قره‌مه‌ی، «تورک» اتمه‌سی عمومي بیرلشتیرووچی توشونچه‌ صفتیده‌ سقلنیب قالدی:

خیوه‌ خانلیگی: ابوالغازی بهادیرخان‌نینگ «شجره‌ی تورک» اثریده‌ یوزلب اېتنیک ناملر قطاری اولر‌نینگ برچه‌سی یگانه‌ «تورک» سۉزی آستیده‌ عموملشتیریلگن.

قۉقان خانلیگی: ادبي محیطده‌ اۉزبېک، قزاق، قیرغیز، قاره‌قلپاق کبی اېتنونیملر بیلن بیرگه‌ اولر اوچون عمومي «تورک» اتمه‌سی فعال قۉللنیلگن.

بخارا امیرلیگی: ابو طاهرخواجه‌ سمرقندي‌نینگ «ثمريه‌» اثریده‌ «تورک» و «اۉزبېک» توشونچه‌لری سینونیم طرزیده‌ ایشله‌تیلیب، محلي خلق حیاتیده‌ اولر بیر۔یرینی تۉلدیریب کېلگنی قید اېتیلگن.

 

زرافشان واحه‌سی مثالیده‌ اېتنیک منظره‌

 زرافشان دریاسی‌نینگ قویی و یوقاری آقیمیده‌ (جمله‌دن، اورگوت و شاودار اطرافلریده‌) قدیمدن سغد و تورک اېلتلری اره‌لش یشب کېلگن. وقت اۉتیشی بیلن سغد تیلی اۉرنینی اېران تیللری گروهیگه‌ منسوب فارس۔تاجیک تیلی اېگلله‌دی و سغد اېتنونیمی اۉرنیده‌ «تاجیک» اتمه‌سی قرار تاپدی.

 شو بیلن بیرگه‌، تاغلی حدودلرده‌ اېسکی تورکچه‌ و قرلوق لهجه‌سیده‌ سۉزلشووچی اهالی اۉز تیلینی سقلب قالگن بۉلسه‌، تېکیسلیکلرده‌ مینگ، نَیمان، بهرین، یوز، قیرق کبی اوروغلر کۉپه‌یدی. اولر‌نینگ بیر قسمی «اۉزبېک»، باشقه‌ قسمی اېسه‌ «تورک» یاکه «برلاس» دېب اتلدی. بیراق بو طرفه‌لیک منطقه‌ده‌ اۉزلیک‌نینگ یۉقالیشیگه‌ اېمس، عکسینچه‌، باییشیگه‌ خدمت قیلدی.

 

تاریخي ایزچیللیک

۱۶۔۱۹۔عصرلرگه‌ کېلیب آمودریا و سِردریا آره‌لیغیده‌گی اهالی کۉپراق «اۉزبېک و تاجیک» طرزیده‌ تیلگه‌ آلینه‌ باشله‌دی. بو حالت ایلک اۉرته‌ عصرلرده‌گی «تورک و تات» همده‌ رواجلنگن اۉرته‌ عصرلرده‌گی «تورک و تاجیک» عباره‌لری‌نینگ منطقي دوامی بۉلیب، منطقه‌ده‌ تورکي و فارسي اۉزلیکلر‌نینگ قریب بیر یریم مینگ ییل دوامیده‌ بیر۔بیریگه‌ خلل بېرمسدن، اۉزارا ایناقلیکده‌ یشب کېلگنینی کۉرسته‌دی.

 

سمرقند ادبي محیطی و «تورک» اۉزلیگی‌نینگ تاریخي برقرارلیگی

 سۉنگگی اۉرته‌ عصرلرده‌ سمرقند ولایتیده‌ چیغتای تورکچه‌سی (اۉزبېکچه‌) و فارس۔تاجیک تیللریده‌ ایجاد قیلگن کۉپلب تاریخچی، شاعر همده‌ دولت اربابلری یېتیشیب چیققن. اولر آره‌سیده‌ خُمولي اورگوتي و خدایقولی شیخلر‌نینگ فعالیتی علیحده‌ اعتبارگه‌ لایق.

 

خُمولي اورگوتي و «تاریخی خُمولي»

 تخلصی خُمولي بۉلگن جمعه‌قولی ابن صوفي تغایی تورک اورگوتي سمرقندي بخارا امیری نصرالله دوریده‌ (۱۸۲۷۔۱۸۶۰) اورگوتده‌ قاضیلیک قیلگن. اونینگ «تاریخی خُمولي»، «مظوماتِ تاریخي»، «شاه و گدا»، «دېوانِ خُمولي» کبی اثرلری بیزگچه یېتیب کېلگن.

 اسمیده‌گی «تورک» اتمه‌سی ایکّی خیل معنانی انگله‌ته‌دی:

 ۱. مؤلف‌نینگ اېتنیک جهتدن اۉزبېکلر‌نینگ «تورک» اوروغیگه‌ منسوبلیگینی؛

 ۲. تورانلیک آیدینلر‌نینگ اسمیگه‌ قۉشیب ایشله‌تیله‌دیگن قدیمي عنعنه‌نی.

بو حالت تورک خاقانلیگی دوریدن باشلنگن تورکي اۉزلیکنی افاده‌لاوچی مذکور توشونچه‌‌نینگ اۉزبېک خانلیکلری دوریده‌ هم اۉز اهمیتینی یۉقاتمه‌گنینی کۉرسته‌دی.

 

تیم قیشلاغی و خدایقولی شیخ مناقبی

 زرافشان واحه‌سی، خصوصاً، سمرقند اېتنومدني محیطیده‌ تورکي اۉزلیک سقلنیب قالگنینی تصدیقلاوچی ینه‌ بیر منبع - بخارا امیرلیگی دوریگه‌ عاید دیني مناقبدیر. اونده‌ ضیاءالدین و کتّه‌قۉرغان آره‌لیغیده‌گی قدیمي تاتکېنت تومنیگه‌ قره‌شلی تیم قیشلاغیده‌ یشه‌گن یېتوک شیخ خدایقولی حقیده‌ اَیتیله‌دی.

 مناقبده‌ خواجه‌ بهاءالدین‌نینگ تاتکېنت طرفده‌گی بیر «تورک» شیخ (خدایقولی شیخ)نی زیارت قیلیشگه‌ آشیققنی حکایه‌ قیلینه‌دی. تیم قیشلاغی و اونینگ اطرافلریده‌ کۉچمنچی چاروادار اۉزبېک اوروغلری یشه‌گنی حسابگه‌ آلینسه‌، بو معلومات سۉنگگی اۉرته‌ عصرلرده‌ هم محلي اهالی‌نینگ «تورک» اېتنیک اتمه‌سی آستیده‌ یوریتیلگنینی و تورکي اۉزلیک برقرار بۉلگنینی یقّال کۉرسته‌دی.

 توران - تورکستان اېل۔اولوسلری‌نینگ ملي هویت تویغوسی مینگ ییللیک ایلدیزلرگه‌ اېگه‌. ایلک اۉرته‌ عصرلر بیتیک‌تاشلریدن تارتیب، یقین عصرلرده‌ یره‌تیلگن منبعلرگچه بۉلگن دور آمودریا و سِردریا آره‌لیغیده‌ «تورک» اتمه‌سی اهالی‌نینگ مهم‌ قسمی اوچون ملي اۉزلیک وظیفه‌سینی بجرگنینی کۉرسته‌دی.

 شو بیلن بیرگه‌، منطقه‌ده‌ «تورک و تات»، «تورک و تاجیک» همده‌ «اۉزبېک و تاجیک» کبی عباره‌لر‌نینگ قۉللنیشی تورلی تیلده‌ سۉزلشووچی خلقلر‌نینگ عصرلر دوامیده‌ بیر۔بیریگه‌ خلل بېرمه‌ی، تینچ۔تاتوو و اۉزارا ایناق یشب کېلگنیدن دلالت بېره‌دی.

منبع: oyina.uz

قۉللنیلگن ادبیاتلر:

1. Abu Tohirxoja Samarqandiy. Samariya. Fors tilidan Abdulmo‘min Sattoriy tarjimasi. Nashrga tayyorlovchilar: Bo‘riboy Ahmedov va A.Juvonmardiyev. Toshkent: “Kamalak” nashriyoti, 1991.

2. Abulg‘oziy. Shajarayi turk. Nashrga tayyorlovchilar: Q.Munirov‚ Q.Mahmudov. Toshkent, 1992.

3. Ibratul xavoqin / Niyoz Muhammad Xukandiy; (Ta’rixi Shaxruxiy): Xudoyorxon ajdodlari tarixi / Shohruxbek Umarov. – Toshkent: Turon zamin ziyo, 2014.

4. Mahmud Koshg‘ariy. Turkiy so‘zlar devoni (Devonu-lug‘at it-turk) / Tarjimon va nashrga tayyorlovchi S.M.Mutallibov. 1‑tom. – Toshkent, 1960.

5. Karimiy G‘. Payg‘ambarning xirqasi: esse // Sharq yulduzi. – 2010. – № 4. – B. 131–137.

6. Mullā Jum'a-Qulī Khumūlī. Tārīkh-i Khumūlī. Nashrga tayyorlovchilar: G‘ulom Karimiy va Iroda Qayumova. Bosh muharrir: Haydar Yuldoshxo‘jayev.
Samarqand–Toshkent: IICAS (EFFIAK), 2013.