تېموري ضیافتلرده نیمهلر مهم بۉلگن؟
پنجشنبه ۲ میزان
-
-
جمعیت و مدنیت
-
پنجشنبه ۲ میزان
تېموري ضیافتلرده نیمهلر مهم بۉلگن؟
امیر تېمور شخصی و او اساس سالگن سلطنت تاریخشناسلیکده اساساً حربي یوریشلر، خلقارا جیوسیاست همده فن۔مدنیت حاميلیگی دایرهسیده اۉرگنیب کېلینهدی. بیراق بویوک سلطنتلر ترقیاتی فقط جنگ میدانلری بیلن چېکلنمهی، بلکه کوندهلیک تورموش مدنیتی، دیپلوماتیک جریانلر و دولت قدرتینی نمایان اېتووچی رمزي مراسملر - عالي درجهدهگی سرای ضیافتلری آرقهلی هم مستحکملنگن.
صاحبقران سراییدهگی گاسترونومي و ضیافت مدنیتی ییریک جیوسیاسي تدبیر، حاکمیت قانونيلیگینی کۉرسهتیش واسطهسی بۉلیشی بیلن بیرگه، توران زمینیده عصرلر دوامیده یانمه۔یان یشب کېلگن ایکّی بویوک قطب - کۉچمنچی دشت حربي عنعنهلری و اۉتراق مسلمان واحه مدنیتینینگ مکمل اویغونلیگی اېدی. قوییده امیر تېمور دوری سرای آشخانهسی، سلطنت دسترخوانی، خلقارا قبوللر و طنطنهلی ضیافتلرنینگ اۉتکزیلیش ترتیبی همده دیپلوماتیک اېتیکېتی بیرلمچی منبعلر - نظامالدین شامي، شرفالدین علی یزدي، ابن عربشاه، روی گونسالس د کلاویخو و باشقهلرنینگ اثرلری اساسیده تحلیل قیلینهدی.
امیر تېمور دولتیده سرای آشخانهسی و اونینگ ادارهلری مرکزي دېوانِ بزرگ (عالي دېوان) تیزیمیگه بۉیسونووچی مستقل دولت توزیلمهسی بۉلگن. سلطنتنینگ حربي۔سیاسي تیزیمی قنچهلیک مکمل توزیلگن بۉلسه، آشخانه ایشلری هم قطعي قاعده۔نظاملرگه اساسلنگن. بو تیزیمنینگ باش مقصدی ییریک طنطنهلر پیتیده یوز مینگلب نوکرلر و خلقارا اېلچیلرنی اوزلوکسیز، بیر خیل ترتیبده آزیق۔طعام بیلن تأمینلش همده عالي اېلیتهنینگ خوفسیزلیگینی تۉله کفالتلشدن عبارت اېدی.
صاحبقران سرای آشخانهسینینگ موقعی دولت مقیاسیده بیر قنچه استراتژیک وظیفهلرنی بجرگن. جملهدن، خارجي اېلچیلر دولتنینگ عمومي بایلیگی و تشکیلي صلاحیتینی بیرینچی نوبتده سرای دسترخوانینینگ دبدبهسی همده طعاملر مقداری آرقهلی بهالشگن. شونینگدېک، حربي یوریشلر عرفهسیده قۉشیننینگ آزوقه ذخیرهسینی حسابلش و غملش عیناً مذکور توزیلمه ذمّهسیده بۉلگن. اۉشه دورده حکمدارلرنی یشیرینچه زهرلش اېنگ کېنگ ترقلگن سوءِقصد اصوللریدن بیری بۉلگنی باعث، آشخانه مأموریتی خوفسیزلیکنینگ بیرینچی چیزیغی وظیفهسینی اۉتهگن.
سرای باشقروو تیزیمیده آشخانه و اونگه علاقهدار برچه خدمتلرنینگ رهبری بکاوولباشی (یاکه میربکاوول) دېب اتلگن. بو اۉته مسؤولیتلی لوازمگه عادي خدمتکارلر یاکه ماهر آشپزلر اېمس، بلکه صاحبقرانگه صداقتلی، قبیلوي سلسله مراتبده یوقاری موقعگه اېگه بۉلگن امیرلر و سرکردهلر تعیینلنگن.
بکاوولباشینینگ اساسي وکالتلری قوییدهگیلردن عبارت اېدی:
سرای انبارلریگه کېلتیریلگن آزیق۔طعام محصولاتلرینینگ صفتی و تازهلیگینی شخصاً تېکشیریش؛
آشخانه حدودینی خوفلی شخصلردن قۉریقلش اوچون مخصوص یساووللر (حربي قراووللر) گروهینی جلب اېتیش؛
قورولتای و تۉیلرده سۉییلهدیگن چاروا ماللرینینگ اېنگ یخشی قسملرینی امیرلرنینگ عنوانی و موقعیگه قرهب عدالتلی تقسیملش.
تیّارلنگن طعام صاحبقران یاکه عالي خانیملر دسترخوانیگه تارتیلیشیدن آلدین بیر نېچه باسقیچلی اۉته مرکّب تېکشیروودن اۉتکزیلگن. اگر طعامده بیران۔بیر شبههلی حالت یاکه زهرلنیش علامتی سېزیلسه، بوتون آشخانه خادملری درحال حبسگه آلینیب، دولتگه خیانت صفتیده قتّيق جزالنگن.
چاشنیگیرلیک (طعام خوفسیزلیگی) تیزیمینینگ باسقیچلری:
۱۔باسقیچ: بوورچی - طعامنی تیّارلهگن آشپز طعام پیشیشی جریانیده بیرینچی بۉلیب تتیب کۉرهدی.
۲۔باسقیچ: چاشنیگیرلر - مخصوص سیناوچیلر گروهی حکمدار کۉز اۉنگیده یاکه علیحده خانهده طعامنی یېب کۉرگن.
۳۔باسقیچ: بکاوولباشی – بکاوولباشی طعامنی تتیب کۉرگچ، حکمدار و باشقهلرگه سوزیش اوچون رخصتنامه مُهرینی باسگن.
سرای آشخانهسی: بَوورچیلر و شربتدارلر فعالیتی
سرای آشخانهسیده پیشیریش، مسللیقلرنی تۉغرهش و پیشیریقلر تیّارلش بیلن شغللنووچی خادملر جماعهسی بوورچیلر دېب یوریتیلگن. امیر تېمور اۉز یوریشلری دوامیده بۉیسوندیریلگن ییریک مدني مرکزلر - دمشق، شېراز، بغداد، دهلی و سلطانيهدن معمارلر و زرگرلر بیلن بیرگه مشهور آشپزلرنی هم سمرقندگه کېلتیرگن. بوورچیلر آرهسیده آشخانه ایشلری قوییدهگیچه تیزیملی روشده تقسیملنگن:
کبابپزلر: آچیق آلاوده، قۉرهده و یېر آستی تندورلریده ییریک حیوانلر گۉشتینی (ییلقی، قۉی، کییک) بوتونلهی یاکه معلوم قسملرگه اجرهتگن حالده پیشیریشگن. گۉشتنینگ طعمینی سقلش سِرلری عیناً اولرگه تېگیشلی بۉلگن.
پلوپزلر (قازانبانلر): گوروچلی، بوغدایلی و دوککلی طعاملر اوستهسی حسابلنگن. اولر گوروچ یاکه دانلرنینگ قَینهتیلیش، دیملنیش درجهسینی و آلاو بلندلیگینی مخصوص قوم ساعتلری یاردمیده انیقلیک بیلن نظارت قیلیشگن.
نانوایلر و حلواپزلر: سرای نانلرینینگ و شیرینلیکلرینینگ اۉنلب تورلرینی تیّارلشگن. اولر سرییاغ، سوت و داریوار گیاهلر یاردمیده اوزاق وقت قاتمهیدیگن و صفتی بوزیلمهیدیگن نان تورلرینی پیشیرگنلر.
سرایده سویوق محصولاتلر، مېوه شربتلری، شفابخش قَینتمهلر و قبیلهوي۔مراسملرگه خاص قیمیز همده مثلث کبی ایچیملیکلرنی تیّارلش، سقلش و ترقهتیش شربتدارلر دېوانی تامانیدن باشقریلگن. بو دېواننینگ باشلیغی شربتدارباشی بکاوولباشی بیلن همکارلیکده ایشلهگن. شربتدارلر دېوانی سرای طبیبلری بیلن بیرگه هضم قیلیشنی یخشیلاوچی، قان باسیمینی معیارلشتیرووچی داریوار ایچیملیکلر (جملهدن، سِرکهسنجبینلر)نی ایشلب چیقیش، ادارهلر اوچون آلتین، کوموش و یشمه (نفریت) قدحلرنی تازه سقلش همده شهر چېتیدهگی یېر آستی موزخانهلریدن تُنلب موز بۉلکلرینی سرایگه خوفسیز یېتکزیب بېریش وظیفهلرینی بجرگن. شوندهی قیلیب، تېموريلر سرای آشخانهسی اۉزینینگ تشکیلي۔مأموري توزیلیشیگه کۉره، دولت خوفسیزلیگی، خلقارا دیپلوماتيه و تأمینات نظامینی اۉزیده بیرلشتیرگن مکمل تیزیمنی تشکیل اېتگن.
سلطنت دسترخوانی: طعاملر و طبي-اېتیکېت اساسلری
صاحبقران دسترخوانیدهگی طعاملر هم دشت کۉچمنچی جنگاور عنعنهلری، هم اۉتراق اسلامي واحه مدنیتینینگ مکمل اویغونلیگیگه اساسلنگن اېدی. دولت اېلیتهسینینگ اساسینی حربيلر تشکیل اېتگنی سببلی، طعاملر انسانگه یوقاری قوّت و کوچ بېریشی شرط بۉلگن. شو باعث طعامنامهده اساساً تۉییملی گۉشتلی طعاملر اوستونلیک قیلگن.
سرای طعامنامهسی ابن سینا قاعدهلریگه اساسلنیب توزیلگن بۉلیب، هر بیر طعامنینگ «ایسّیق۔ساووق» یاکه «هۉل۔قوروق» مِزاجی حسابگه آلینگن. مثلاً، آغیر گۉشتلی طعاملردن کېین البته سِرکهلی ایچیملیک یاکه انار شربتلری بېریلگن. بو تنهدهگی کلسترول و هضم جریانینی موازنتده سقلهگن. طعامنینگ توری، اونینگ قَیسی ایدیشده تارتیلیشی و حیوان گۉشتینینگ قَیسی بۉلگی کیمگه بېریلیشی - مهمانگه کۉرسهتیلگن دولت مقیاسیدهگی حرمت و اونینگ سیاسي موقعینی بېلگیلاوچی واسطه بۉلگن.
اساسي طعاملر: تندور کباب، قزی، پلو و نارین
صاحبقران سرایینینگ کوندهلیک و طنطنهلی طعامنامهسیده گۉشت یېتکچیلیک قیلگن. چۉچقه گۉشتی اسلامي قاعدهلرگه اساساً عموماً ایشلهتیلمهگن. پرندهلر و یاووایی کییکلر آو اۉلجهسی صفتیده استعمال قیلینگن بۉلسه۔ده، حقیقي اصلزاده طعاملری آت و سېمیز قۉی گۉشتیدن تیّارلنگن:
تندور کباب: بوتون باشلی قۉی یاکه تاغ کییکلرینینگ تېریسی شیلینیب، ایچکی اعضالری تازهلنگچ، مخصوص زیروارلر بیلن مرینتلنگن. یېر آستیده قزیلگن مخصوص چوقور تندورلر تاغ ارچهسی و پسته اۉتینلری بیلن قیزدیریلیب، گۉشت ۳۔۴ ساعت دوامیده ارچه توتونی و بوغده دیملب پیشیریلگن.
قزی: چینگیزيلرنینگ حربي عنعنهلریده ییلقی گۉشتی اېنگ فایدهلی آزوقه حسابلنگن. آت گۉشتینینگ قبیرغه قسمیدهگی یاغلی و شیرین قسملری ایچککه زیروارلر بیلن تیقیلیب تیّارلنگن و سرای ضیافتلریده یوقاری مرتبهلی مهمانلرگه یخنه طعام صفتیده بیرینچیلردن بۉلیب تارتیلگن.
پلو: ماوراءالنهرده صنعي سوغاریش انشااتلرینینگ قَیته تیکلنیشی شالی یېتیشتیریشنی رواجلنتیریب، پلونینگ سرای مدنیتیده قرار تاپیشیگه زمین یرهتگن. بَوورچیلر اونی تیّارلشده گۉشت و سبزیدن تشقری بهی بۉلکلری و انار دانهلریدن فایدهلنیشگن. تۉیلرده یوزلب کیلوگرام گوروچ مخصوص مس قازانلرده پیشیریلیب، یسّی سفال و چینّی لگنلرگه تاغ شکلیده سوزیلگن همده اوستی گۉشت و قزی بۉلکلری بیلن بېزهتیلگن.
نارین: حربي اېلیتهنینگ تنسیق طعامی بۉلیب، یوپقه یاییلیب گۉشت شۉرواسیده پیشیریلگن خمیر ساووتیلیب، قوریتیلگن و ایپ شکلیده اینگیچگه قیلیب تۉغرهلگن. طعام اوستیگه قَیناق، خوشبۉی، زیرهلیک گۉشت شۉرواسی قوییب تارتیلگن.
نان، شیرینلیکلر و قیمیز مدنیتی
پایتخت سمرقندنینگ نانلری و شیرینلیکلری بوتون یوروآسیاده مشهور بۉلگن. سرای نانوایخانهسی سلطان و اعیانلر اوچون بیر نېچه اۉنلب توردهگی خمیر محصولاتلرینی یېتکزیب بېرگن:
گیجده نان: سوت، سرییاغ و قۉینینگ اېریتیلگن یاغی قۉشیب قاریلگن خمیردن تیّارلنیب، اۉرتهسی چوقورچه و قلین چېتلی بۉلگن. اوستیگه سیادانه سېپیلیب تندورده یاپیلگن بو نان بیر هفته دوامیده یومشاقلیگینی یۉقاتمهگن.
پتیر و قتلمه: سرییاغ بیلن قت۔قت قیلیب یاییلیب پیشیریلگن.
شیرینلیکلر: ضیافتلرنینگ یکوني قسمیده صابوني حلواسی، یانغاقلی و عسللی پخلوهلر، نشالده همده تورلی مربّالر تارتیلگن. بو شیرینلیکلر آغیر طعاملردن سۉنگ هضم جریانیگه یاردم بېرگن.
امیر تېمور سلطنتینینگ حربي۔سیاسي اساسینی تشکیل اېتگن برلاس، جلاییر، سولدوز، ارلات و قوچین کبی تورک۔مۉغول قبیلهلری اوچون قیمیز چنقاقباسدی ایچیملیکدن تشقری اېرکین دشت روحی، حربي قدرت و چینگیزي۔تېموري عنعنوي لېگیتیملیگیگه صداقت رمزی هم اېدی.
مخصوص ذاتدار آتلر سوتیدن تیّارلنهدیگن قیمیز یاووایی گیلاس، آلمه یاکه ارچه درختی توتونیده دودلنگن آت یاکه بوقه تېریسیدن یسلگن ییریک ایدیشلر - سبه (یاکه مېش) ایچیده یېتیلتیریلگن. دودلش جریانی ایچیملیککه اۉزیگه خاص خوشبوی هید بېرگن. سوت سبهگه قوییلگچ، مخصوص یاغاچ گوووه بیلن کونیگه مینگلب مرته اوریلیب، طبيعي الکول حاصل قیلینگن. سرای طنطنهلریده قیمیز آلتین و کوموش سووی یوریتیلگن، قیمتبها تاشلر بیلن بېزهتیلگن ییریک کاسهلرده، عالي مرتبهلی امیرلرنینگ عنوانلریگه قرهب نوبت بیلن ترقهتیلگن.
شفابخش ایچیملیکلر، شراب اېتیکېتی و سرای باغلری
اۉتراق مدنیت و اسلامي علم۔فن تأثیریده تېموريلر سراییده یوکسک رواجلنگن یۉنهلیشلردن ینه بیری - شفابخش شربتلر و مېوه نکتارلری ایشلب چیقریش اېدی. سرای طبیبلری و شربتدارلری هر بیر ایچیملیکنی تیّارلشده اونینگ طعمی، آشقازان۔ایچک تیزیمینی تازهلش، قاننی سویولتیریش و آغیر گۉشتلی طعاملردن سۉنگ تنهدهگی موازنتنی تیکلش خصوصیتلریگه اعتبار قرهتگنلر. خصوصاً، سِرکهسنجبین ایچیملیگی طبیبلر تامانیدن مکمل نسبتده (اساساً ۲ حصه عسل، ۱ حصه اوزوم سِرکهسی و داریوار گیاهلر) قَینهتیب تیّارلنگن. اونینگ اساسي وظیفهسی - قۉی و آت گۉشتینینگ یاغلرینی آشقازانده پرچهلش، جگرنی تازهلش بۉلگن. ضیافتلر دوامیده مهمانلر هر بیر گۉشتلی طعامدن سۉنگ بیر نېچه قولتوم سِرکهسنجبین ایچیشگن.
تېموريلر سرای حیاتینینگ اۉزیگه خاص و ضدیتلی جهتلریدن بیری - ییریک دولت قبوللری و شاهانه تۉیلرده شراب استعمال قیلینیشی اېدی. اسلام دینی قاعدهلریگه کۉره شراب حرام حسابلنسه۔ده، سرایده تورک۔مۉغول خلقلرینینگ عنعنوي تۉی۔مجلس عرف۔عادتلری سقلنیب قالگن اېدی. شراب ایچیش مراسمی اۉزیگه خاص خلقارا آداب۔اخلاق قاعدهلری درجهسیگه کۉتریلگن. جملهدن، ۱۴۰۴۔ییلده سمرقندگه کېلگن کاستیل اېلچیسی روی گونسالس د کلاویخو اۉز کوندهلیگیده صاحبقران سراییدهگی مجلسلرده شراب ایچیش اېتیکېتینی حیرت بیلن تصویرلهیدی. کلاویخونینگ یازیشیچه، بوندهی مجلسلرده امیرلردن تشقری سرایمُلکخانیم باشچیلیگیدهگی عالي خانیملر هم دبدبهلی لباسلرده اشتراک اېتیشگن. ملکه اۉز قۉلی بیلن اېلچیلرگه آلتین قدحلرده شراب توتگن، اېلچیلر اېسه حرمت یوزهسیدن قدحنی آخریگچه ایچیشلری شرط بۉلگن، عکس حالده بو سرایگه نسبتاً حرمتسیزلیک سنلگن.
تېموريلر دوریده شرابلر اساساً سمرقند، بخارا و شېرازنینگ اېنگ صفتلی اوزوم نوعلریدن تیّارلنیب، ییریک آلتین و کوموش کۉزهلرده سقلنگن. ضیافت پیتیده مخصوص خدمتچیلر - چاشنیگیرلر و شربتدارلر تیزّهلهگن حالده مهمانلرگه قدح اوزهتیشگن. کلاویخونینگ یازیشیچه، اولر شرابنی شوندهی تېزلیک و ترتیب بیلن قوییشهدی که، مهمانده قدح بۉش قالیشیگه وقت قالمهیدی. بو انساننی تېزراق مست قیلیش و شو آرقهلی اونینگ قلبیده یشیرینگن حقیقي فکرلرینی بیلیش مقصدیده دولت دیپلوماتيهسینینگ بیر قسمی دېب حسابلنگن. امیر تېمورنینگ اۉزی شخصي حیاتیده جوده وزمین بۉلیب، ایچیملیککه رجوع قۉیمهگن و کۉپراق قیمیز یاکه عسللی سوولرنی افضل کۉرگن. بیراق خلقارا قبوللرده سلطنت امیرلری و خارجي اېلچیلرینینگ بزم همده خلقارا دیپلوماتيه عنعنهلریگه رخصت بېرگن.
امیر تېمور سلطنتیده ییریک دولت مراسملری، اېلچیلرنی قبول قیلیش و دبدبهلی تۉیلر عنعنوي یاپیق سرایلرده اېمس، پایتخت سمرقند اطرافیده تشکیل اېتیلگن محتشم باغلرده - باغِ دلکشا، باغِ شمال، باغِ بلند و باغِ نوده اۉتکزیلگن. بو اۉتراق شهرسازلیک مدنیتی بیلن چیغتای۔مۉغول کۉچمنچی مدنیتینینگ اویغونلشووی اېدی. ضیافتلر آچیق آسمان آستیده، اولکن و دبدبهلی چادرلر ایچیده اویوشتیریلگن. روی گونسالس د کلاویخو مذکور چادرلرنینگ معمارلیگی حقیده شوندهی یازهدی:
«چادرلرنی کۉتریب تورووچی اوستونلر آلتین سووی یوریتیلگن قلین یاغاچلردن یسلگن بۉلیب، اولرنی اۉرنهتیش اوچون یوزلب نوکرلر جلب اېتیلگن. چادرلرنینگ تشقی و ایچکی دېوارلری شېراز، دمشق و خیتایدن کېلتیریلگن ایپک، بخمل و آلتین ایپلر بیلن تۉقیلگن شایی متاعلردن تیّارلنگن. اولکن چادرلرنینگ مرکزیده مخصوص قووورلر آرقهلی ایشلهیدیگن، ایچیدن قیمیز یاکه گلاب آتیلیب تورهدیگن کیچیک آلتین فوارهلر اۉرنهتیلگن».
دیپلوماتیک اېتیکېت، قیمتبها ایدیشلر و کانِگِل تۉیی
تېموريلر سراییدهگی ضیافت مجلسلری قطعي دیپلوماتیک قاعدهلر اساسیده تشکیل قیلینگن. چادر ایچیده کیمنینگ قهیېرده اۉتیریشی اونینگ سلطنت باشقروویدهگی اۉرنی، حربي عنوانی یاکه خلقارا میداندهگی سیاسي وزنینی بېلگیلب بېرگن. هر قندهی خطا یاکه قاعدهنینگ بوزیلیشی دولت درجهسیدهگی حقارت صفتیده بهالنگن. یساووللر و شخصاً بکاوولباشی مهمانلرنی عنوانلریگه قرهب جای۔جاییگه اۉتقزگن. مثلاً، ۱۴۰۴۔ییلگی قبولده کلاویخو و اونینگ همراهلری اسپانیا قیرالینینگ اېلچیلری صفتیده یوقاری احترام بیلن چپ قناتنینگ تۉریدن - خیتای امپراتورینینگ اېلچیلری بیلن بیر قطارگه اۉتقزیلگن.
دسترخوانگه طعام و ایچیملیکلر تارتیلهدیگن ایدیشلرنینگ قیمتی و اېستېتیکهسی مهماندۉستلیکنینگ یوقاری نقطهسی بۉلگن:
آلتین و کوموش کۉزهلر: یاقوت، زمرد و فیروزه تاشلر بیلن بېزهتیلگن بۉلیب، اساساً قیمیز و شیرین شربتلر سقلشگه مۉلجللنگن.
سېلهدان چینّی ایدیشلری: خیتاینینگ مین سلالهسی دوریگه عاید یشیل و کۉک رنگلی بو ایدیشلر خوفسیزلیک مقصدیده جوده قدرلنگن. اگر طعام ترکیبیده یشیرین زهر بۉلسه، سېلهدان ایدیشیگه سالینگنده او اۉز رنگینی اۉزگرتیریشی یاکه تېزده یاریلیب کېتیشیگه ایشانیلگن.
نفریت قدحلر: امیر تېمورنینگ شخصاً اۉزی یشیل نفریت تاشیدن یسلگن قدحلرنی یخشی کۉرگن. دولت مراسملریده عالي عنوانلی اعیانلرگه قیمیز عیناً نفریت کاسهلرده اوزهتیلگن، چونکه بو تاش تورک۔مۉغول عنعنهلریده غلبه، سلامتلیک و تخت برقرارلیگی رمزی سنلگن.
ضیافت دوامیده موسیقهچیلر، خوانندهلر و مسخرهبازلرنینگ چیقیشلری، جنگاور نوکرلرنینگ قیلیچبازلیک اۉیینلری دبدبهلی بزمنی رمزي تیاتر تماشاسیگه ایلنتیرگن.
۱۴۰۴۔ییلنینگ کوزیده سمرقند یقینیدهگی کانِگِل تېکیسلیگیده اۉتکزیلگن تۉی۔طنطنهسی و قورولتایی جهان دیپلوماتيهسی و گاسترونوميسی تاریخیدهگی مهم واقعه حسابلنهدی. مراسم امیر تېمورنینگ نبیرهلری - خلیل سلطان، اولوغبېک و محمد جهانگیر میرزالرنینگ نکاحیگه بغیشلنگن بۉلسه۔ده، اونینگ آرتیده ییریک جیوسیاسي مقصدلر یاتگن اېدی. صاحبقران یېتّی ییللیک یوریشدن ییریک غلبه و اولکن اۉلجهلر بیلن قَیتیب، خیتایگه (مین امپراتورلیگیگه) قرشی یوریشنی رېجهلشتیرهیاتگن اېدی. کانِگِل تۉیینینگ اساسي مقصدی یوز مینگلب نوکرلر و سرکردهلرنی یگانه غایه آستیده جیپسلشتیریش، آزیق۔طعام ذخیرهلرینی غملش و دنیا اېلچیلریگه تېموريلر سلطنتینینگ قدرتینی نمایش اېتیش بۉلگن.
تۉی مناسبتی بیلن بیر نېچه چقیریمگه چۉزیلگن میدانده «چادرلر شهرچهسی» برپا اېتیلگن. کلاویخو اۉز کوندهلیگیده بو یېرده هر کونی مینگلب قۉی و آتلر سۉییلگنینی یازیب قالدیرگن. گۉشتلر اېنی و چوقورلیگی آدم بۉیی برابر کېلهدیگن، مخصوص غیلدیرهکلی ارابهلرگه اۉرنهتیلگن آلتین و کوموش تاغارهلر ایچیده تارتیلگن. قَیناق شۉروالر و تُن۔تُن پلو منارهلر کۉرینیشیده جایلشتیریلیب، اېلچیلر و امیرلردن تشقری عادي خلق، شهر کمبغللری همده یېتیم۔یېسیرلرگه بیردېک اولشیلگن. بو اېسه صاحبقراننینگ عدالتلی حکمدار اېکنلیگینی کۉرستگن.
آزیق۔طعام ذخیرهلرینی سقلش تکنالوژيلری و حربي آزوقهلر
تېموريلر دسترخوانی اوچون محصولاتلر صفتینی اوزاق مدت سقلش مقصدیده پایتخت سمرقند و ییریک شهرلرده، سرایلر همده حربي قلعهلر یقینیده یخخانهلر (یېر آستی موز انبارلری) تشکیل قیلینگن. یخخانهلر گنبذسیمان شکلده پیشگن خشتدن قوریلیب، یېر آستیگه قرهب ۱۰۔۱۵ متر چوقورلیکده قزیلگن. قیش فصلیده زرافشان حوزهسیدن کېلتیریلگن موز بۉلکلری یاردمیده گۉشت، مېوه و قیمیز کبی تېز بوزیلووچی محصولاتلر یازنینگ اېنگ ایسّیق آیلریده هم اۉز صفتینی سقلب قالگن.
امیر تېمور قۉشینینینگ یوریشلردهگی تېزکارلیگی هر بیر عسکرنینگ آغیر یوک ارابهسینی سودرهب یورمسدن، یوقاری کالوريلی و اوزاق مدت بوزیلمهیدیگن آزیق۔طعام ذخیرهسیگه اېگه اېکنلیگی بیلن باغلیق بۉلگن:
ققاچ: سېمیز قۉی و آت گۉشتینینگ سویکلری اجرهتیلیب، یوپقه تسمهلر حالیده تیلینگن و مخصوص توز، زیره، مُرچ بیلن ایشلاو بېریلیب، قوروق شمالده یاکه ارچه توتونیده قوریتیلگن. وزنی ۳۔۴ برابرگه کمهیگن بو گۉشتنی عسکرلر خورجونلریده آلیب یوریب، قَیناق سووگه تشلب بیر نېچه دقیقهده تۉییملی شۉروا تیّارلشگن.
قورت: آقسیل، کلسي و توزلرگه بای بۉلیب، ایسّیق چۉللرده چنقاقباسدی واسطه وظیفهسینی بجرگن. اونگه سوو قۉشیب چلاپ تیّارلنگن.
قاوونقاقی: قاوونلر تیلیم۔تیلیم قیلینیب، قویاشده قوریتیلگن و اوزاق وقت سقلنگن. ینگی قاوونلرنی اېسه ایچیگه قۉرغاشین یاکه شیشه قتلم قاپلنگن، موز بیلن تۉلدیریلگن قوتیلرده چاپرلر آرقهلی اوزاق اۉلکهلرگه یېتکزیشگن.
گَوهک: ینگی اوزیلگن اوزوم شادهلری قیش بۉیی بوزیلمسلیگی اوچون لای و سمان قاریشمهسیدن تیّارلنگن یاپیق ایدیش - گوهک ایچیده یاکه ارچه نودهلریگه آسیلیب، قارانغو انبارلرده سقلنگن.
خلص، تېموريلر سرای گاسترونوميسی دشت تورک۔مۉغول کۉچمنچیلرینینگ تۉییملی، حربيلشگن گۉشت طعاملری بیلن اۉتراق واحه اهالیسینینگ نفیس و زیروارلرگه بای آشخانه صنعتینینگ مکمل قاریشووی اېدی. بوگونگی کونده اۉزبېک ملي آشخانهسینینگ کۉرکی بۉلگن تۉی پلولری، نارین، قزی، سمرقند نانلری و عنعنوي مهماندۉستلیک قاعدهلری عیناً صاحبقران دسترخوانی و تېموريلر رنسانسی دوریدهگی عالي مدني عنعنهلرنینگ بیزگچه یېتیب کېلگن تاریخي میراثیدیر.
منبع: oyina.uz
فایدهلنیلگن ادبیاتلر
Nizamiddin Shomiy. Zafarnoma. – Toshkent: “Oʻzbekiston”, 1996.
Sharafuddin Ali Yazdiy. Zafarnoma. – Toshkent: “Sharq”, 1997.
Ibn Arabshoh. Ajoyib al-maqdur fi navoib al-Timur (Temur tarixida taqdir ajoyibotlari). I-II kitoblar. – Toshkent: “Fan”, 1992.
Ruy Gonsales de Klavixo. Samarqandga Amir Temur saroyiga sayohat kundaligi (1403-1406-yillar). – Toshkent: “Oʻzbekiston”, 2010.
Ahmedov B. Amir Temur: Tarixiy ocherk. – Toshkent: “Yozuvchi”, 1995.
Thackston Wheeler M. A Century of Princes: Sources on Timurid History and Art. – Cambridge: Modern Library, 1989.
مؤلفنینگ باشقه مقالهلری
کۉپ اۉقیلگن مقالهلر
-
شهریار شوکت و اونینگ شعرلری
شنبه ۲۰ سرطان -
-
مناجات
شنبه ۱۰ اسد -
نوایینینگ یازیلمهی قالگن اثری
سهشنبه ۲۶ جوزا