ملا تاج محمد و افغانستان اۉزبېکلری فولکلوری
یکشنبه ۲۴ عقرب
جمعیت و مدنیت
یکشنبه ۲۴ عقرب
کابلده بیز مشهور حافظ ملا تاج محمدنی اوچرهتیب، اونینگ قۉشیقلریدن اېشیتیشگه مشرف بۉلدیک. ملا قریب 50 ییلکی حافظلیک قیلهدی. اۉزبېکلر تۉی انجمنلریده حافظ ملا تاج محمدنی کویلهتیشنی خوش کۉرهدیلر. حافظ هم «بلبل» نامینی بېرگن محنتکشدن اۉزینی آلیب قاچمهیدی.
ملا تاج محمد قۉشیق ایتهیاتگنده اوندن آلاولنگن گلخن تفتی اوفورهدی. اونینگ قۉشیقلریده خلق دردی، آرزوسی، ارمانی مجسم. بو نینگ باعثی شونده که، ملا ایتهیاتگن قۉشیقلر مؤلفلری خلق آرهسیده یورگن عادي کیشیلردیر. حافظ اجراسیدهگی ملي اۉز-اۉزینی انگلش روحی عکس اېتگن ایکّی قۉشیقنی تینگلهدیک. قوییده اولر متنینی کېلتیریشنی جایز کۉردیم.
قدیمدن دهر ارا خلق ایچره بیر افسانه اۉزبېکمن،
جهان ایوانیده بیر عاقل و فرزانه اۉزبېکمن.
یرهتدیم یېر یوزیده تاج محلدېک کۉپ بنالرنی،
دېمه بو اۉلکهده بېمسکن و بېگانه اۉزبېکمن.
سېنی، اې، ملتیم، درد و غم و ارمانی عشقینگده
قلندرمن، گدامن، مجنونِ دېوانه اۉزبېکمن!
چی باکو، چی فرونزه، چی عشق آباد، چی تاشکېندور
شبرغاندن آلیب تا سرحدی فرغانه اۉزبېکمن!
زحلمن، مشتريمن، زهرهمن، ناهیدِ اخترمن
عطاردمن، قویاشمن، بیر ماهِ تابانه اۉزبېکمن.
نواییمن، فضوليمن، مقیميمن، آتاییمن،
اثیريمن، حفیظيمن، مشربِ دېوانه اۉزبېکمن...
افغانستان اهلی، جملهدن، اۉزبېکلر هم خلقلریمیز تاریخی مشترک بۉلگنینی تاکیدلهیدیلر. قدیم بابالر میراثیگه تېنگ وارث اېکنیمیزنی اعتراف اېتهدیلر. ملا تاج محمد یانیب کویلهیدیگن قۉشیقلر نینگ بیری هم اۉزبېک خلقی حقیده. اونگه آزادلیککه تشنهلیک روحی، غایهسی اۉز افادهسینی تاپگن:
قیلسنگ گر بو اۉلکهده
تا کسب - عصیان اۉزبېکیم
کافرستان بۉلمهگهی
بیر ذرّه میدان اۉزبېکیم.
تورگین، اې، بابر نینگ اۉغلی،
اې، علیشېر بالهسی،
طاقتیم تاق بۉلدی آخر
اۉزبېکیم، جان، اۉزبېکیم.
سېن اولوغ افراسياب نینگ
قهرمان فرزندیسن،
سېنگه تعظیم ایلهیور
اېران و توران اۉزبېکیم!
سېن اگر جَولان اوریب
کیرسنگ کورهش میدانیگه،
کېلتیرالمس سېنگه تاب
یېر بیرله آسمان اۉزبېکیم.
اې، ابو مسلِم ایا،
ابرِ خراسان بالهسی،
زنده بۉل آتینگ بیلن
نامی خراسان اۉزبېکیم!
یاکه اۉلغیل، یاکه تور!
بختینگگه اۉزینگ اېگه بۉل!
اۉلگنینگ کۉپ یخشیدیر
قوللیکدین اې، جان اۉزبېکیم!
ملا بیلن صحبت دوامیده اوندن افغانستان اۉزبېکلری فولکلوریدن نمونهلر یازیب آلدیک:
مېن سېنی یاریم دېدیم،
تازه بهاریم دېدیم.
مِهر و وفا قیلمهدینگ،
عاشقِ زارینگ اېدیم.
آتهنگ سنی ساته می،
خوشتار آلیب یاته می؟
کۉیلهگینگ نینگ توگمهسی
کۉکرهگینگگه باته می؟
صدقه بۉلهی بۉیینگگه،
عجب یازیب اۉینهیسن.
کۉنگیللرنی شاد اېتیب،
بیریان اېتیب اۉینهیسن.
گُل سَیریگه چیقهیلیک،
قیزیل گُللر تېرهیلیک.
دسته-دسته گُللرنی
سېوگیمیزگه بېرهیلیک!
نیتیمیزنی بیلگن ملا تاج محمد قۉلیگه ساز آلیب گپ باشلهدی.
- شاهصنم و غریب قدیم خوارزمده، وامق و عذرا عرب مملکتلریده عمر گذرانلیک قیلگن بۉلسه، یازی بیلن زېبا بیز نینگ مکانلرده یشهگن. معلومینگیز کیم یازی - اۉغیل، زېبا - قیز.
حکایت قیلیشلریچه، یازی یاریگه منظور بۉلیش اوچون سرچشمه دېگن جایگه پالیز اېکهدی. یعنی تربوز و قاوون. اونی قۉريدی، پیشیرهدی. پالیزی پیشگندن کېین زېبانی دعوت قیلهدی که، اېندی کېگین، پالیزینگ پیشدی، دېیدی. زېبا کېلیب پالیزنی کۉریب، یاری نینگ قۉلی گُل دهقان اېکنینی بیلهدی. پالیزدن بیر قاوون، بیر تربوز آلهدی. شوندن سۉنگ یازی مردمگه - خلققه ایتهدی که، اېندی قالگنینی کیم آلسه آلسین. مېن مرادیمگه یېتدیم، دېیدی. خلق پالیزگه یوریش قیلگنده یازی زېباگه قرهتیب شوندهی دېب تورگن اېکن:
زېباجان زېبا بۉییزدن ایلنهی،
یانهگه تیککن اوییزدن ایلنهی.
یانهگه تیککن اوییز طلا بۉسین،
ایچیگه اۉغیل-قیزیز ملا بۉسین.
پالیز اېکدیم سرچشمه نینگ باشی دېب،
تۉده قیلدیم سنگهلاق نینگ تاشینی.
زېباجانیم سپچه قیلدی کۉپ قاوون،
کیمگه قنچه بۉلسه آلسین لاشینی.
زېباجان اېېبا بۉییزدن ایلنهی،
یانهگه تیکّهن اوییزدن ایلنهی.
یانهگه تیککن اوییز طلا بۉسین،
ایچیگه اۉغیل-قیزیز ملا بۉسین.
دریا نینگ نریاقیگه شفتالوزار،
شفتالوزار تَییگه قیزلر بازار.
اې، قیزلرجان اوروشمنگ ایپک اوچون،
ییگیتلر جان بېرهدی سیزلر اوچون.
زېباجان اېېبا بۉییزدن ایلنهی،
یانهگه تیککن اوییزدن اۉرگیلهی.
قوییدهگی کېلتیریلهدیگن قۉشیق اۉزبېکستانلیک حافظلر نینگ قیزلرگه اتلگن اشولهلری کبی معلوم نامگه باغلب ایتیلهدی. مېن اونینگ خلق سۉزی یاکه معلوم شاعر شعری نمونهسی اېکنی حقیده انیق معلومات بیلالمهدیم. ملا هم بو بارهده کۉمک بېرالمهدیلر. اساسيسی شو که، افغانستان اۉزبېکلری قۉشیق قیلیب ایتیب کېلهدیلر. شو سببلی او هم اۉزبېک خلقی نینگ ملي، مدني میراثیگه کیرهدی. بو شعر و قۉشیقلر متنینی کېلتیریشدن مرادیمیز شو که، خلقیمیز اۉزی نینگ افغانستاندهگی بۉلهگی اۉی-تشویشلری، صنعی بیلن تنیشسین. اۉزبېک خلقی مدنیتی و فولکلوری افغانستاندهگی اۉزبېکلر مدنیتی و فولکلوریسیز ناتوگل بۉلیشینی اېسه هېچ کیمگه توشونتیریب اۉتیریشگه حاجت بۉلمهسه کېرهک.
مولوده، مولوده مېن یۉلینگگه زار،
مولوده، مولوده کۉزلری خمار.
بلبلِ زارینگ نینگ یۉقالور حالی،
نقشِ قدومینگ نینگ یۉقتور زوالی،
صنعتِ حسنینگ نینگ بار می وصالی،
مولوده، مولوده مېن یۉلینگگه زار،
مولوده، مولوده کۉزلری خمار.
باغ و چمنلرنی ایستب یوررمن،
نقشِ قدومینگنی ایزلب یوررمن،
دایما وصالینگ کویلب یوررمن،
مولوده، مولوده مېن یۉلینگگه زار،
مولوده، مولوده کۉزلری خمار.
کېچه سحر بۉلدی، تورنهلر اوچدی،
بهار کېلدی چۉپان تاغلرگه کۉچدی،
لاله یشیل برگین یۉلینگگه ساچدی،
مولوده، مولوده مېن یۉلینگگه زار،
مولوده، مولوده کۉزلری خمار...
کابل-تاشکېنت. 1987-ییل
«تاریخ نینگ اوزیلگن پرچهسی» کتابیدن.