00:00:00 AM Kabul | -- -- ---- | -- -- ----
افغانستانده‌ اۉزبېک تیلی‌نینگ یوکسلیشیگه‌ تۉسقین بۉلووچی عامللر‌نینگ اجتماعي۔تیل تحلیلی
افغانستانده‌ اۉزبېک تیلی‌نینگ یوکسلیشیگه‌ تۉسقین بۉلووچی عامللر‌نینگ اجتماعي۔تیل تحلیلی

خلاصه‌:

تیل انسانیت مدنیتی‌نینگ اېنگ مهم‌ عنصرلریدن بیری حسابلنه‌دی. اوشبو مقاله‌ده‌ تیل‌نینگ جمعیت بیلن اۉرته‌سیده‌گی علاقه‌لری نظرده‌ توتیلیب، تحلیل آستیگه آلینگن. تیل‌نینگ یۉقالیشیگه‌ سبب بۉلووچی اساسي اجتماعي، سیاسي و مدني عامللر تحلیل قیلینگن. سیاسي و تیل سیاستی، اقتصاد و مدنیت اوستونلیگی، شهر حیاتی، فرزندلرارا اوزیلیش، تیلنی اعتبارسیز قالدیریش، عامه‌وي اخبارات و تعلیم ساحه‌سیدن چېتلشتیریش، اره‌لش تیللر، اَیریم اولوسلر‌نینگ کۉپلیگی کبی عامللر تیل‌نینگ اۉلیشیگه‌ سبب بۉلگن. بولر سکّیز اساسي عامل صفتیده‌ کۉرستیلیب، هر بیریگه‌ علیحده‌ توصیف بېریلگن. مقاله‌میزده‌ تیل‌نینگ اجتماعي، سیاسي، مدني و اقتصادي حیاتده‌گی اۉرنی، شونینگدېک، تیلنی ضعیفلشتیرووچی سببلر چوقور تحلیل قیلینگن. بیز‌نینگ تحلیلیمیزده‌ تاریخي مثاللر روسیه‌، تورکیه و افغانستان کبی اۉلکه‌لردن کېلتیریلگن، اینیقسه‌، اۉزبېک تیلی‌نینگ بوگونگی حالتی افغانستانده‌ تحلیل آستیگه آلینگن. مقاله جریانیده فیشمن، گرینابل کبیتیلشناسلر‌نینگ علمي منبعلریگه‌ تیه‌نیلگن. البته‌‌، اوشبو تدقیقاتیمیز ۲۰۲۵ ییلی اۉزبېک تیلی‌نینگ ملي کونی، یعنی ۲۱۔اوکتوبر مناسبتی بیلن، ایکّی هفته‌گه‌ یقین مدت دوامیده‌ مېزان آییده‌ بجریلگن.

کلیت سۉزلر: اۉزبېک تیلی، اۉلیک تیل، انترنت، جمعیت، یېتکرمه‌لر، تعلیم، تلویزیون.

 

کیریش

    الحمد لصاحب اللسان و الادراک والصلوة والسلام علی «سید لولاک لما خلقت الأفلاک». أما بعد:

بوندن تشقری، باشقه‌ سببلردن قطع نظر، انسانلر حیاتده‌ تیلی و مدنیتی بیلن بیر۔بیریدن فرق قیله‌دی. هر بیر تیل اونینگ اۉز اهالیسیگه‌ شیرین و تاتلیدیر. انسانلر اۉز تیللرینی بایلیکلری بیلن حیاتده‌ توته‌‌دیلر. اۉز عرف۔عادت بیلن تیللری یانیده‌ ادبیاتینی هم رواجلنتیریب باره‌دیلر.

یونسکو‌نینگ ۲۰۲۰۔ییلگی تدقیقاتیگه‌ کۉره‌، ۲۱۔عصرده‌ دنیاده‌گی یېتّی مینگ تیلدن یرمی یۉقالیش خوفی آستیده‌ تورگن. اوشبو مقاله‌ده‌ تیللر‌نینگ اۉلیب تاریخي تیلگه‌ ایلنیشی یاکه اۉسیب۔اولغه‌ییشیگه‌ سبب بۉله‌دیگن عامللر بیرمه‌۔بیر آچیقلنگن. تدقیقاتیمیزده‌ تیل اۉلیشیگه‌ سبب بۉله‌دیگن سکّیز اساسي عامل کېلتیریلگن:

رسمي تیللر‌نینگ حکمرانلیگی؛ محلي تیللر‌نینگ رسمي تیزیملردن چیقریلیشی؛ دولت سیاستی‌نینگ تضییقی؛ اقتصادي و مدني اوستونلیک؛ کوچلی اقتصاد و مدنیتگه‌ اېگه‌ بۉلگن تیللر‌نینگ، مثلاً، انگلیس و فرانسوي تیللر‌نینگ استوارلیگی نتیجه‌سیده‌ کیچیک تیللر‌نینگ قدرسیزلنیشی؛ مهاجرلیک و قیشلاقلردن شهرلرگه‌ کۉچیش عاقبتیده‌ آدملر‌نینگ اۉز آنه‌ تیللریدن اوزاقلشیشی؛ آته‌۔آنه‌لر‌نینگ فرزندلریگه‌ آنه‌ تیلینی اۉرگتمسلیگی طفیلی تیل‌نینگ طبيعي روشده‌ یۉقالیشی؛ محلي تیللرده‌ سۉزلشیش‌نینگ سوادسیزلیک یاکه قویی موقع بېلگیسی دېب قره‌لیشی.

شونینگدېک، مکتبلر و ییغینلرده‌ فقط رسمي تیللردن فایده‌لنیش کیچیک تیللرنی سیقیب چیقرگن. تورلی تیللرده‌ سۉزلشووچی آته‌۔آنه‌لر‌نینگ فرزندلری بیر تیلده‌ تۉلیق سۉزلشه‌ آلمه‌ی، آنه‌ تیلیدن اَیریلگن.

هر بیر موضوع آستیده‌ افغانستانده‌ اۉزبېک تیلی و ادبیاتی‌نینگ حالتی یېترلیچه‌ تحلیل آستیگه‌ آلینگن. بو تۉغریده‌، مېنینگ بیلیشیمچه‌، افغانستانده‌ بوندن آلدین بونده‌ی تۉله‌راق تدقیقات بجریلمه‌گن. اَیریم اثرلر‌نینگ سۉزباشیلریده‌ فقط اَیریم عامللرگه‌ قیسقه‌چه‌ تۉخته‌لیب اۉتیلگن، خلاص. بې‌فرق بۉلمه‌گن مؤلفلرگه‌ بو‌نینگ اوچون ینه‌ بیر بار رحمت.

اوشبو مقاله‌نی یازیشدن مقصدیمیز افغانستانده‌ اۉزبېک تیلیمیزنی تیریک سقلش و اونینگ یوکسلیشیگه‌ تۉسقین بۉله‌یاتگن عامللرنی کۉرستیش همده‌ اولرنی یېنگیش ضرورلیگیگه‌ اعتبار قره‌تیشدیر. بیز اوشبو مقاله‌ آرقه‌لی تیللر نېگه‌ اۉله‌دی یاکه قنده‌ی قیلیب تیریک قاله‌دی، دېگن سواللرگه‌ جواب بېریشگه‌ حرکت قیله‌میز.

هر بیر تیل‌نینگ ادبي و طبيعي تمانی بار. ادبي تیل رسمي تیل بۉلیب، یازمه‌ نطق، تعلیم، شعریت و ییغینلر تیلیدیر. طبيعي تیل اېسه‌ انسانلر‌نینگ کونده‌لیک حیاتده‌گی سۉزلشوو تیلیدیر. برچه‌ شېوه‌ و لهجه‌لر طبيعي تیلگه‌ منسوب حسابلنه‌دی.

 

تدقیق موادی و اسلوبی

اوشبو مقاله‌میزده‌ تورلی معتبر و بیرینچی منبعلردن فایده‌لنیلدی. تدقیقیمیز اسلوبی کتابخوانه‌وي، روایي و تحلیلي بۉلیب، مستند و دلیللی تدقیق اوچون کتابلر، خلق‌ارا تدقیقلر، جمله‌دن، یونسکو تدقیقلری و اینتېرنېت سایتلریدن روایت قیلینیب، تحلیل آستیگه‌ آلیندی.

اوشبو تدقیقات تصویري، سۉراو توریگه‌ منسوب بۉلیب، آنلاین سۉراونامه‌، یعنی (Google Forms) آرقه‌لی اۉتکزیلگن. تدقیقات‌نینگ اجتماعي دایره‌سی افغانستانده‌گی اۉزبېک تیلیده‌ سۉزلشووچی اولوسلردن عبارتدیر.

افغانستان‌نینگ شمالي و قسماً مرکزي و قسماً غربي اۉن بیر ولایتی، (کابل، هرات، فاریاب، بلخ، سمنگان، قُندوز، بغلان، بدخشان، تخار، جوزجان و سرپل)ده‌ یشه‌یدیگن اۉزبېکلر اوشبو تدقیقیمیزده‌ قتنشگنلر.

تدقیقیمیزده‌ قتنشگنلر‌نینگ سانی ۴۰۴ کیشی بۉلیب، اولر‌نینگ تعلیم درجه‌لری قوییده‌گیچه‌: (58%) لیسانس، (20.4%) اۉن ایکّینچی صنفنی بیتیرگنلر، (13.7%) ماستر، (5.7%) دکتور و قالگنلری ملا۔مولوی و ایریم کیشیلردن عبارتدیر. اولرنینگ (56.5%) 20۔30 یاش اره‏سیده، (29.3%) 30۔40 یاش اره‏سیده و (14.2%) 40 یاشدن یوقاریدیر.

اولر‌نینگ یاش ترکیبیده‌ ۵۶.۵ فایزی ۲۰۔۳۰ یاش آره‌سیده‌، ۲۹.۳ فایزی ۳۰۔۴۰ یاش آره‌سیده‌ و ۱۴.۲ فایزی ۴۰ یاشدن یوقاریدیر.

بیز‌نینگ سۉراونامه‌میز ۱۷ سوالدن تشکیل تاپگن بۉلیب، اونده‌ جواب بېرووچیلر‌نینگ اۉزبېک تیلیگه‌ بۉلگن مناسبتی، تیلدن فایده‌لنیش حالتی همده‌ دولت تمانیدن کۉرستیله‌یاتگن قۉللب۔قوّتلش درجه‌سی اۉرگنیلگن . ییغیلگن معلوماتلر مقداري شکلده‌ تحلیل قیلینگن. نتیجه‌لر فایز کۉرستکیچلری اساسیده‌ حسابلنیب، تقدیم اېتیلگن.

 

تدقیق سۉراقلری

اساسي سۉراق:

۱. تیل نېگه‌ اۉله‌دی؟

فرعي سۉراقلر:

۱. تیلنی اۉلدیریب بۉله‌دی می؟

۲. افغانستانده‌ اۉزبېک تیلی قنده‌ی احوالده‌؟

 

افغانستانده‌ اۉزبېک تیلی‌نینگ یوکسلیشیگه‌ تۉسقین بۉلووچی عامللر‌نینگ اجتماعي۔تیل تحلیلی

 

1. سیاسي و تیل باسیمی (Political and Linguistic Pressure)

تیل‌نینگ اۉلیشیگه‌ یاکه ضعیفلشیشیگه‌ سبب بۉلووچی اېنگ مهم‌ عامللردن بیری سیاسي و تیل باسیمیدیر. بو حالت شونده‌ یوزه‌گه‌ کېله‌دی‌که، اگر دولت یاکه حکومت معلوم بیر تیلنی رسمي، تعلیمي یاکه اداره‌وي تیل صفتیده‌ مجبوري طرزده‌ جاري اېتسه‌ و باشقه‌ تیللرنی چېتلَسه‌ یاکه اعتبارسیز قالدیرسه‌. نتیجه‌ده‌ مکتبلرده‌ فقط رسمي تیل اۉقیتیله‌دی، دولت اداره‌لریده‌ محلي تیللردن فایده‌لنیش منع اېتیله‌دی، یازمه‌ ایشلر، عامه‌وي اخبارات و تکنالوژي‌ فقط بیر تیلده‌ یوریتیله‌دی. شو سببلی کیچیک تیللر‌نینگ سۉزلاوچیلری اۉقیش، ایش و اجتماعي موفقیت اوچون مجبور بۉلیب، رسمي تیلنی قبول قیله‌دیلر. اولر‌نینگ آنه‌ تیلی اېسه‌ کونده‌لیک حیاتدن سیقیلیب چیقه‌دی. بو عامل بیر تیل‌نینگ ادبي و طبيعي تمانلری‌نینگ ایکّله‌سینی هم ضعیفلشتیره‌دی.

تاریخي مثال کېلتیره‌دیگن بۉلسک، فرا‌نسه‌ده‌، تورکیه‌ده‌ و روسیه‌ده‌ «بیر ملت، بیر تیل» سیاستی طفیلی بسک، تاتار، کُرد و باشقه‌ کۉپلب محلي تیللر یۉقالیش خوفیگه‌ توشگن. شور‌وي جمهوریتلری اتفاقی دوریده‌ اۉرته‌ آسیا و قفقاز محلي تیللری روسلشتیریش سیاستی عاقبتیده‌ کۉپ ضعیفلشگن.

افغانستانده‌ اۉزبېک تیلی سیاسي باسیم آستیده‌ کۉپ طوفانلرنی باشدن کېچیرگن. بیز‌نینگ سیاستچیلریمیز اۉز تیللری و ادبیاتلریگه‌ اۉشندېک اعتبار قیلیشلری کېره‌ک اېدی، قیلمه‌گنلر. افغانستانده‌ ایکّی تیل، یعنی پشتو و فارس تیللری رسمي دولت تیلی دېب بېلگیلنگن. بو اېسه‌ اوچینچی تیللر، جمله‌دن اۉزبېک تیلی‌نینگ اۉسیب۔اولغه‌ییشیگه‌ مانعلیک قیلگن. اگر ایش شوونیستيک فکرگه‌ چلینگن کیشیلر قۉلیگه‌ قالگنیده‌ اېدی، اۉزبېک تیلی افغانستانده‌ جوده‌ هم ضعیفلشردی.

استاذ حلیم یارقین‌نینگ یازیشیچه‌، «کېینگی ییللرده‌، اینیقسه‌ اساسي قانونده‌ اۉزبېک تیلی اوچینچی رسمي تیل صفتیده‌ تن آلینگنیدن سۉنگ، اۉلکه‌ مطبوعاتیده‌ اۉزبېک تیلیده‌ ۲۰گه‌ یقین تورلی رسمي و اېرکین نشرلر‌نینگ چیقیشی، مکتب و عالي اۉقوو یورتلری درسلیکلری، تورلی بدیعي، ادبي، علمي و عامه‌وي کتابلر‌نینگ نشر اېتیلیشی، رادیو و تلویزیونگه اۉزبېک تیلی‌نینگ کیریب باریشی، علمي و ادبي ییغینلرده‌ قۉللنیلیشی، تورلی مدني و معرفي اویوشمه‌لر همده‌ انجمنلر‌نینگ تشکیل اېتیلیشی و فعالیت یوریتیشی تیلیمیز رواجی اوچون کتّه‌ امکانیت یۉلینی آچدی.

بولر مقدار نقطهء نظریدن قنچه‌لیک جاذبه‌لی و قیزیق کۉرینسه‌۔ده‌، بیراق صفت و ماهیت نقطه‌ء نظریدن اۉزبېک تیلی‌نینگ رواجیگه‌، اینیقسه‌ معارف، عالي اۉقوو یورتلری همده‌ علمي و تعلیم ایشلری آلیب باره‌دیگن اداره‌لر و مؤسسه‌لرده‌ افسوسکه قانیقرلی اېمس. بو‌نینگ مهم‌ و اساسي دلیلی شوکه، بو ایشلر نېگیزلی و تیزیملی بیر تملگه‌ اېگه‌ اېمس. اینیقسه‌ بو تۉغریده‌ دولت مقیاسیده‌ اساسي قانونده‌ کۉرستیلگن مادّه‌دن اۉزگه‌ بیرار انیق بېلگیلنگن کېنگ عملي رېجه‌ و اونگه‌ کۉره‌ قانوني ایش کۉزگه‌ تشلنمه‌گن. (یارقین، ۲۰۱۰، ۳)

اۉزبېک تیلی بوگونگی کونده‌ هم اوچینچی تیل حسابلنیب کېلماقده‌. حاضرگی شرایطده‌ استاذ یارقین سنب اۉتگن تمانلر هم قیسقریب، صفتی آزه‌یگن. یخشی‌هم که، دولت‌نینگ رسمي مکتوبلری اۉزبېکچه‌ده‌ یازیلمسه‌ هم، اَیریم عامه‌وي اخبارات واسطه‌لریده‌، جمله‌دن فیسبوک، واتساپ یاکه تلگرام کاناللرده اۉزبېکچه‌ یازیله‌ باشلنگن. یازیله‌یاتگن متنلرده‌ کمچیلیکلر کۉپ، اما کېلگوسیده‌ توزه‌لیب کېته‌دی دېگن امیدده‌میز. بولر اۉزبېک تیلی‌نینگ رونقیگه‌ اۉز اۉرنیده‌ حصه‌ بۉله‌ آله‌دی، اما قانیقرلی اېمس.

بو‌نینگ عاقبتیده‌ اۉزبېک تیلیمیز‌نینگ ادبي و طبيعي تمانلری قیسیلیش آستیده‌دیر. بیز‌نینگ میداني تدقیقاتیمیز نتیجه‌سیگه‌ کۉره‌، دولت حمایه‌سی ۴۸ فایز اۉرته‌ ضعیف حالتده‌ بهالنگن. بلکه‌ بوندن هم کم بۉلیشی ممکن. چونکه‌ کۉپینچه‌ دولت نه‌ قرشی، نه‌ حامي شکلیده‌ کۉرینه‌دی.

 

2. اقتصادي و مدني اوستونلیک (Economic and Cultural Dominance)

تیل‌نینگ اۉلیشیگه‌ یاکه ضعیفلشیشیگه‌ آلیب کېلووچی اساسي سببلردن بیری اقتصادي و مدني جهتدن اوستون تیللر‌نینگ باسیمیدیر. بوگونگی دنیاده‌ فرانسوز، هسپانوي‌ و روس کبی تیللر کۉپلب مملکتلرده‌ اوستون موقعگه‌ اېگه‌. بازار، تعلیم، تکنالوژي‌ و سیاستده‌ شو تیللر‌نینگ اوستونلیگی آدملرنی شو تیللرده‌ سۉزلشیشگه‌ اونده‌یدی. چونکه‌ اۉشه‌ تیلده‌ گپلشیش کۉپراق امکانیت، ایش اۉرنی و اجتماعي آبرو بېره‌دی. آته‌۔آنه‌لر باله‌لرینی موفقیتلی بۉلیشلری اوچون رسمي یاکه خلق‌ارا تیلده‌ تربیه‌له‌یدیلر. نتیجه‌ده‌ اېسه‌ آنه‌ تیلی استه‌۔سېکین اونوتیله‌دی.

ادعامیزگه مثال کېلتیرسک، افریقا‌نینگ کۉپ جایلریده‌ انگلیس یاکه فرانسوز تیلی تعلیم و ایش تیلی بۉلگنی سببلی محلي تیللر آرقه‌ده‌ قالگن. سابق شوروي اتفاقیده‌ روس تیلی علم۔فن و اقتصاد تیلی بۉلگن، شو باعث کۉپلب خلقلر آنه‌ تیللرینی چېتگه‌ سورگن. فیشمن‌نینگ یازیشیچه‌، ایرلندده‌ انگلیس تیلی‌نینگ حکمرانلیگی نتیجه‌سیده‌ گیلیک تیلی ۲۰۔عصرده‌ دېیرلی یۉقالگن. (Fishman, 1991, 122)

شونده‌ی قیلیب، اقتصادي فایده‌ و اجتماعي نفوذ انسانلرنی اختیاري روشده‌ اۉز تیلیدن واز کېچیشگه‌ آلیب کېله‌دی. بو عامل کۉپینچه‌ ادبي تیل‌نینگ اۉسیشیگه‌ تۉسقین بۉله‌دی. طبيعي تیلگه‌ هم تۉسقینلیک بۉلیشی اونیتیلمه‌سین.

۲۰۰۰۔ییلدن کېینگی ییللرده‌ انگلیس تیلی افغانستانده‌ باشقه‌ تیللر قطاریده‌ اۉزبېک تیلیگه‌ هم سلبي تأثیرینی کۉرستگن اېدی. اصلیده‌ انگلیس تیلی علم و تخنیک‌ تیلی بۉلگنی باعث دنیاده‌ باشقه‌ تیللرگه‌ اۉز تأثیرینی کۉرستگن. اما افغانستانده‌ تأثیری باشقه‌چه بۉلدی. بو یېرده‌ انگلیس تیلی سوتلی اینک (سیگیر)گه‌ اۉخشه‌گن. قیسقه‌ مدتلی ایشلر، جمله‌دن ترجمانلیک وظیفه‌لری اوچون بعضی کیشیلر حتیٰ مکتبلرنی ترک اېتگن اېدیلر. بیر‌گینه ترجمان بۉلیب یخشی‌گینه پول تاپدیلر. شو باعث بیز‌نینگ اۉزبېکلریمیز هم اۉز تیللریگه‌ اونچه‌لیک اعتبار قره‌تمه‌دیلر.

البته‌‌، بو تۉختاو یالغیز اۉزبېک تیلی‌نینگ باشیگه‌ کېلیب قالمه‌گن، بلکه‌ فارسچه‌ و پشتوچه‌ هم یېترلیچه‌ ضرر کۉرگن. خلق‌نینگ تیللریده‌ صاف سۉزلر اۉرنیگه‌ انگلیسچه‌ سۉزلر المشگن. اولر هم بیر ینگلیش تلفظی بیلن اره‌لش گپلشگنلر.

حاضرگی شرایطده‌ انگلیس تیلی باشقه‌ تیللر‌نینگ اۉرنینی باسیشیگه‌ اونچه‌لیک مانعلیک قیلمه‌یدی. چونکه‌ کوندن۔کونگه‌ ملتلر اویغانیب بارماقده‌لر. اۉز تیللریگه‌ اونچه‌لیک بې‌فرق اېمسلر. همده‌ انگلیس تیلیده‌ حاضرگی کونده‌ اۉن۔اۉن بېش ییل آلدینگیدېک پول قالمه‌دی. ایشلش شرایطی هم اۉزگرگن.

یوقاریده‌گی سۉزلردن چیققن نتیجه‌ شونی کۉرسته‌دی که، ادبي تیلیمیز قرشیسیده‌گی تۉسیقلر کۉپ بۉلگن. بو حالت‌نینگ آلدینی آلیش اوچون دولت‌نینگ حمایه‌سی، مادّي حاميلر و فدایی شخصلر، جمله‌دن تیلشناسلر، شاعرلر و متخصصلر‌نینگ تینمه‌ی ایشلشلری کېره‌ک.

بیز‌نینگ میداني تدقیقیمیز نتیجه‌سیده‌ افغانستانده‌ اۉزبېک تیلینی اۉقیگن و قیزیققن کیشیلر‌نینگ ۴۳.۳ فایزی اۉزبېک تیلی آرقه‌لی درآمد و معاش تاپه‌دیلر. یعنی بو یېترلی اېمس. نېگه‌که‌، اۉزبېک تیلینی بیتیرگن شخصلر‌نینگ هلی هم یرمیدن کۉپی اۉز متخصصلیگی آرقه‌لی ایشلب پول تاپه‌ آلمه‌گنلر. بونگه‌ سیاست‌نینگ سلبي تأثیری بیلن بیر قطارده‌ اوستون تیللر‌نینگ سلبي تأثیری هم سبب بۉلگن.

 

3. شهر حیاتی و مهاجرت (Urbanization and Migration)

 شهر مدنیتی و مهاجر‌ت هم تیل‌نینگ یۉقالیشی‌نینگ مهم‌ سببلری سیره‌سیگه‌ کیره‌دی‌‌. قیشلاق یاکه محلي حدودلردن کتّه‌ شهرلرگه‌ کۉچیب کېلگن آدملر یشب قالیش و جمعیتگه‌ ماسلشیش اوچون اۉشه‌ جای‌نینگ اوستون تیلیده‌ گپلشیشگه‌ مجبور بۉله‌دیلر. بو‌نینگ نتیجه‌سیده‌ آنه‌ تیلی فقط اوی ایچیده‌ ایشله‌تیله‌دی. ایکّینچی اولاد باله‌لری شهر تیلینی طبيعي و عامه‌وي تیل دېب بیله‌دیلر. اوچینچی اولاد اېسه‌ آته‌۔آنه‌سی‌نینگ تیلینی عموماً بیلمه‌ی قۉیه‌دی.

بو عامل ادبي تیلگه‌ نسبتاً طبيعي تیلگه‌ کتّه‌ ضرر یېتکزه‌دی. بونگه‌ یقّال مثال صفتیده‌ غرب مملکتلریده‌گی کۉپلب مهاجر عایله‌لرنی کېلتیریش ممکن. او یېرده‌ فرزندلر انگلیس یاکه فرانسوز تیلیده‌ اۉسیب، آته‌۔آنه‌سی‌نینگ تیلینی اونوته‌دیلر. افغانستان‌نینگ اۉزیده‌ هم قیشلاقلردن شهرلرگه‌ کۉچگن عایله‌لرده‌ محلي تیللر فرزندلر اۉرته‌سیده‌ یۉقالماقده‌. نتیجه‌ده‌ تیل‌نینگ طبيعي اوزلوکسیزلیگی، یعنی اولاددن اولادگه‌ اۉتیش جریانی تۉخته‌یدی. بو اېسه‌ تیل‌نینگ اۉلیشینی تېزلشتیره‌دی.

آلدینلری شهرده‌ یشه‌یدیگن یاکه قیشلاقلردن فارسچه‌ سۉزلنه‌دیگن شهرلرگه‌ کۉچیب کېلگن اۉزبېک آته‌۔آنه‌لریمیز فارسچه‌نی فخر بیلن باله‌لریگه‌ اۉرگَتر و فارسچه‌ سۉزلشر اېکنلر. حاضرگی کونده‌ هم دېیرلی اَیریم اویلرده‌ بونده‌ی وضعیت اوچره‌یدی. البته‌‌، بیرآز تعلیم کۉرگن عایله‌لر شونده‌ی قیلر اېکن. بیر‌گینه فارسچه‌ سۉزله‌گن کیشینی بیلیملی و تعلیم کۉرگن دېب توشونر اېکنلر.

لېکن شرایط اۉزگردی. کوند‌ن۔کونگه‌ خلق اویغانیب بارماقده‌. بونده‌ی عقیده‌لرنی تنیب، حقیقتینی بیلیب آلیبدیلر. کیملیکلرینی سقلش اوچون حتا باله‌لری‌نینگ اسملری و تخلصلرینی هم اۉزبېکچه‌لشتیریبدیلر. بو اۉزبېک تیلی‌نینگ اۉلیشیگه‌ قرشی مثبت پاغانه‌دیر، البته‌‌.

حاضرگی کونده‌ شهر حیاتی تیلیمیزگه‌ نسبتاً آلدینگی سلبي تأثیرینی کمه‌یتیرگن. البته‌‌، اونی بوتونله‌ی یۉقاتمه‌گن. بیز‌نینگ آنلاین تدقیقیمیز نتیجه‌سیده‌ شهرگه‌ کۉچیب کېلگن اۉزبېکلریمیز‌نینگ ۶۸ فایزی هنوز اۉزبېک تیلینی سقلب قالگن و اۉز تیلیده‌ سۉزلشه‌دیلر.

 

4. اولاد ارا اوزه‌تیلمسلیک (Lack of Intergenerational Transmission)

 تیل آته‌۔آنه‌لردن باله‌لریگه‌ یېتکزیلگنده‌‌گینه حیاتده‌ قاله‌دی. تیلنی اولاددن اولادگه‌ اوزه‌تیش اوچون اېنگ ثمره‌لی و بیرینچی میدان عایله‌دیر (فیشمن، ۱۹۹۱، ۱۵۴). تیل‌نینگ ضعیفلشیشیده‌ و اۉلیشیده‌ بو هم اېنگ تۉغریدن۔تۉغری و حل قیلووچی عاملدیر.

تیل‌نینگ یشب قالیشی اوچون آته‌۔آنه‌لر اونی فرزندلریگه‌ طبيعي طرزده‌ اۉرگتیشلری کېره‌ک. اگر اویده‌ فقط رسمي یاکه باشقه‌ اوستون تیللرده‌ سۉزلشیلسه‌، باله‌ آنه‌ تیلینی طبيعي روشده‌ اۉرگنمه‌یدی. نتیجه‌ده‌ باله‌ تیلنی توشونه‌دی، لېکن گپیره‌ آلمه‌یدی. کېینگی اولاد اېسه‌ اونی بوتونله‌ی اونوته‌دی. بو عامل هم طبيعي تیل‌نینگ اۉلیشیگه‌ باعث بۉله‌دی.

غرب مملکتلریده‌گی مهاجر عایله‌لرده‌ آته‌۔آنه‌لر باله‌لری اوچون انگلیس یاکه فرانسوز تیلینی تنله‌یدیلر. آنه‌ تیلی اېسه‌ یۉقاله‌دی. بعضی جمعیتلرده‌ محلي تیلده‌ گپلشیش اویَت دېب حسابلنیب، آته‌۔آنه‌لر اۉز تیلینی اۉرگتمه‌ی قۉیه‌دی. اگر تیل اوی محیطیدن چیقیب کېتسه‌، او اۉز حیاتي ایلدیزینی یۉقاته‌دی. آنه‌ تیلینی تیریک توتووچی کوچ - بو عایله‌وي ملاقاتدیر.

من آرالی (جزیره‌سی)ده‌گی منکس تیلی ۱۹۷۴۔ییلده‌ آخرگی آنه‌ تیل سۉزلاوچیسی وفات اېتگچ، یۉقالگن دېب اعلان قیلیندی. (Ball & Müller, 2002, 306)

باله‌لر بیلن اېرتک اَیتیش، قۉشیق کویلش و کونده‌لیک صحبتلر تیلنی طبيعي روشده‌ یشه‌ته‌دی. اما بو بیلن ادبي تیل اۉسمه‌یدی. اونینگ اوچون شاعر و یازووچیلر‌نینگ سانی آشیشی، کتاب و مقاله‌لر‌نینگ چاپ اېتیلیب، کېنگ ترقه‌لیشی لازم.

خداگه‌ شکر، حاضرگی بیز کۉریب وایه‌گه‌ یېتیب تورگن محیطده‌ تیلیمیز آته‌۔آنه‌جانلریمیز تمانیدن باله‌لریگه‌ یېتکزیلیب توریبدی. شو اوچون هم تیلیمیز هنوز حیات و کمالات سری کمگینه بۉلسه‌ هم حرکتده‌دیر.

تدقیقیمیز‌نینگ خورسند قیله‌دیگن تمانی هم شودیرکه، ۹۵ فایز اۉزبېکلریمیز حاضرگی کونده‌ اۉز عایله‌۔یقینلری، باله‌لری و اۉرتاقلری بیلن اۉز آنه‌ تیللریده‌ سۉزلشه‌دیلر.

 

5. تیلنی کمسیتیش یاکه قدرسیزلنتیریش (Stigmatization and Devaluation)

 تیل‌نینگ اۉلیشیده‌گی اېنگ آغریقلی سبب اېسه‌ اجتماعي کمسیتیلیشدیر. اگر جمعیت یاکه مکتب تیزیمی معلوم بیر تیلنی قویی، سوادسیز یاکه قیشلاق تیلی دېب بهالسه‌، اۉشه‌ تیل سۉزلاوچیلری اویه‌لیش و اۉز تیلی اوچون عار قیلیش حالتیگه‌ توشه‌دیلر. اولر جمعیت آره‌سیده‌ آنه‌ تیلیده‌ گپیریشدن تییله‌دیلر، رسمي یاکه مدني تیلنی افضل کۉره‌دیلر. بو اېسه‌ تیلدن اجتماعي مصافه‌لنیشنی کوچه‌یتیره‌دی. بو عامل محلي تیللر‌نینگ هم ادبي، هم طبيعي تمانیگه‌ ضرر یېتکزه‌دی.

مثال صفتیده‌ اۉتگن عصرلرده‌ فرانسه‌، ایرلند و تورکیه‌ده‌ محلي تیللرده‌ گپیریش منع اېتیلگن اېدی. بعضی آسیا مملکتلریده‌ هم محلي تیللر رسمي تیل مقامیدن چېتده‌ قالگن. تیل فقط علاقه‌ واسطه‌سی اېمس، بلکه‌ ملي غرور و مدني اۉزلیک بېلگیسیدیر. شو غرور یۉقالسه‌، تیل هم اۉله‌دی. تیل فقط او بیلن فخرلنگنده‌‌گینه یشه‌یدی. اگر جمعیت اونی قیشلاق تیلی یاکه عادي خلق تیلی دېب مېنسیمه‌سه، سۉزلاوچیلر هم اوندن واز کېچه‌دیلر.

۱۹۔عصرده‌ فرانسه‌ده‌ بریتون تیلی «بیر ملت، بیر تیل» شعارلی سیاست طفیلی منع اېتیلگن و آبروسینی یۉقاتگن( Crystal, 2000, 50).

آلدینلری کۉپینچه‌ اره‌لش قوملر بیلن یشه‌یدیگن اۉزبېکلریمیز تیلی و اۉزلیگیدن تارتینیب، کیملیکلرینی مخفي توت‌ردیلر. البته‌‌، بو حالت اَیریم عامللر قطاریده‌، کۉپینچه‌ سیاست‌نینگ سلبي تأثیری طفیلی بۉلگندیر. لېکن اۉزبېک تیلینی عادي خلق تیلی، قیشلاق تیلی دېب مېنسیمه‌گن اَیریم کیشیلرگه‌ هم گواه بۉلگنمیز.

سۉنگگی اۉن ییلدن بېری بیز‌نینگ اۉزبېکلریمیز اۉزلری‌نینگ اۉزبېکلیگیدن و اۉزبېک تیلیدن تارتینیب، عار قیلمه‌یدیلر. لېکن هنوز بیران پیتلر، باشقه‌ قوملر تمانیدن تیلیمیز‌نینگ کمسیتیلیشیگه‌ دوچ کېله‌میز. بو اېسه‌ تیلیمیز‌نینگ هم ادبي، هم طبيعي تمانیگه‌ ضرردیر.

باشقه‌لر قدرلمه‌گن تقدیرده‌ هم، تیلیمیزگه‌ اۉزیمیز قدر۔قیمت بېره‌یلیک و بیرآز بۉلسه‌۔ده‌، تیلیمیزگه‌ یېته‌دیگن آغیر ضررنی یېنگیللشتیره‌یلیک.

بیز‌نینگ سۉراویمیزگه‌ کۉره‌، ۸۶.۳ فایز اۉزبېکلر جمعیت آره‌سیده‌ اۉزبېکچه‌ سۉزلشدن و اۉزبېکلیگیدن عار، یعنی ننگ قیلمه‌یدیلر. اما ۱۰.۱ فایز اۉزبېکلریمیز جمعیت آره‌سیده‌ اۉزبېکچه‌ سۉزلشدن بعضاً تارتینه‌دیلر. یعنی اولر‌نینگ آنه‌ تیلی معلوم درجه‌ده‌ خوف آستیده‌دیر.

مثلاً، مزار شریف‌نینگ تاشقۉرغان اولوسواللیگیده‌گی اَیریم اۉزبېکلریمیز آره‌سیده‌ کېکسه‌ آته‌۔آنه‌لردن تشقری، یاش ییگیتلر‌نینگ بیر قِسمی اۉز آنه‌ تیلی - اۉزبېک تیلینی یۉقاتگن. اولردن کیملیگینی سۉره‌سنگیز، اۉزبېکمن دېمه‌یدیلر. یاکه تذکره‌لرینی کۉرسنگیز، ملتی اۉزبېک دېب یازیلمه‌گن.

 

6. عامه‌وي اخبارات واسطه‌لری و تعلیم تیزیمی (Media and Education Systems)

 زمانوي جمعیتده‌ تیل‌نینگ سقلنیشی کۉپ جهتدن تعلیم تیزیمی و عامه‌وي اخبارات واسطه‌لریگه‌ باغلیق. اگر بو ایکّی ساحه‌ فقط بیرته‌ تیلده‌ فعالیت یوریتسه‌، قالگن تیللر طبيعي روشده‌ سیقیلیب چیقه‌دی. اگر تیل مکتب و مدرسه‌لرده‌ اۉقیتیلمسه‌، یازمه‌ مدنیت رواجلنمه‌یدی. نتیجه‌ده‌ ینگی اولاد فقط رسمي تیلنی بیله‌دی.

تعلیم تیزیمیده‌ مکتبلرده‌ فقط رسمي تیل اۉقیتیلسه‌، باله‌لر آنه‌ تیلیده‌ اۉقیمه‌گنلری اوچون اۉقیشده‌ قیینه‌له‌دیلر. اولر‌نینگ آنه‌ تیللری اۉز معناسینی یۉقاته‌دی. یېتکرمه‌لر، (تلویزیون، رادیو، انترنت، اعلان دېوارلری) و مطبوعات فقط رسمي تیلده‌ ایشله‌تیلسه‌، محلي تیللر فقط رمزي۔ رمزي۔دیجیتالي کۉرستکیچلرده‌ اوچره‌یدی. یاش اولاد شو سببلی آنه‌ تیلینی اېمس، عامه‌وي تیلنی تنله‌یدی.

تدقیقیمیزدن قۉلگه‌ کېلگن رقملرگه‌ کۉره‌، حاضرگی کونده‌ یېتکرمه‌لر‌نینگ آلدینگی ییللریگه‌ قره‌گنده‌‌ اۉزبېک تیلی بۉییچه‌ دستورلر ۴۸،۶ فایز کمه‌یگن. بو عامل طبيعي تیلگه‌ نسبتاً ادبي تیلگه‌ قتّيق ضرر یېتکزه‌دی. باره‌۔باره‌ اېسه‌ طبيعي تیلنی هم یۉقاته‌دی.

افریقا و آسیاده‌گی کۉپلب مملکتلرده‌ تعلیم و عامه‌وي اخبارات انگلیس یاکه فرانسوز تیلیده‌ آلیب باریله‌دی. محلي تیللر اېسه‌ ایکّینچی درجه‌گه‌ توشیب قالگن. نتیجه‌ده‌ تیل اوّل جمعیت ساحه‌لریدن، سۉنگ اېسه‌ عایله‌دن هم سیقیلیب چیقه‌دی.

یونسکو‌نینگ تأکیدلشیچه‌، افغانستانده‌ پشه‌ای و نوریستاني تیللری مکتب تیزیمیده‌ اۉقیتیلمه‌گنلیگی سببلی یۉقالیش خوفیگه‌ دوچ کېلگن (UNESCO, 2020, 46).

 افغانستانده‌ اۉزبېک تیلی‌نینگ تعلیم ساحه‌سی ضعیف بۉلگن. بیز‌نینگ اۉز یورتیمیز مکتبلریده‌ اۉز آنه‌ تیلیمیزده‌ درس بېریلمه‌یدی. بو سیاست جبری بۉلگن. یالغیز فاریاب، جوزجان، سرپل، تخار و بد‌خشان کبی ولایتلر‌نینگ بیر قطار سناقلی اولوسواللیکلریده‌گی باشلنغیچ مکتبلرده‌ متخصص بۉلمه‌گن اۉقیتووچیلر تمانیدن اۉزبېک تیلی درس بېریلیب تورگن، خلاص. بو هېچ هم قانیقرلی و یېترلی اېمس.

یوکسک اۉقوو مرحله‌سیده‌ اېسه‌ کابل، بلخ، بغلان، تخار، جوزجان، فاریاب و سرپل کبی ولایتلر‌نینگ بیلیم یورتلریده‌ اۉزبېک  بۉلیملری بۉلیب، درس جریانی بار. البته‌‌، بو بۉلیملر هم سۉنگگی ایکّی۔اوچ ییل مابینیده‌ نهایتده‌ ضعیفلشگن. طلبه‌لری‌نینگ سانی کم، علمي تعلیملری اېسه‌ کۉپینچه‌ قوییراق. حاضرگی شرایطده‌ ایش ا‌ۉرینلری یره‌تیلمه‌گنلیگی باعث طلبه‌لر کانکور سیناویده‌ شوق بیلن اۉزبېک تیلینی تنلمه‌یدیلر. بو اېسه‌ تیلیمیز‌نینگ اۉسمه‌ی قالیشیگه‌ جدّي ضربه‌دیر.

عامه‌وي اخباراتدن اَیتسک، بختگه‌ قرشی، بو باره‌ده‌ هم بیز جوده‌ ضعیفمیز. هېچ ایشلنمه‌گن دېسک هم ینگلیشمه‌یمیز. شو بوگونلرده‌ بیر قطار یوتوبر یاکه تیکتاکر اۉزبېک ییگیتلریمیز تورلی ویدیولر ایشلب ترقته‌ باشله‌گنلر. اولر هم تیل متخصصی اېمس. تیل و ادبیات مسأله‌لرینی بیرینچی ا‌ۉرینگه‌ سورمه‌گن. اولر اۉز دستورلریگه‌ عاید موضوعلرده‌ یانده‌شه‌دیلر و سۉزلشه‌دیلر.

بو باره‌ده‌ تیل متخصصلریمیز ایشلشی، ویدیو تیّارلشی و اولرنی سینچیکلب تیلشناسلیک‌نینگ تېگیشلی بابلری اساسیده‌ یۉلگه‌ قۉییشی کېره‌ک. ویبلاکلر توزیب، یازیب قۉییش لازم. تاکه‌ ینگی اولاد هوش مصنوعی (یسمه‌ آنگ) یاردمیده‌ تیل و ادبیاتیمیز حقیده‌گی معلوماتلرگه‌ قوله‌ی طرزده‌ اېگه‌ بۉلیشگه‌ قادر بۉلسین. عکس حالده‌ اۉزبېک ادبي تیلی و تیلشناسلیگی ینه‌ده‌ اۉسمه‌ی، مجروح حالتده‌ قاله‌وېره‌دی.

اۉشه‌ قیشلاقلرده‌گی کېکسه‌ آقسقاللریمیز حیاتدن کۉز یومگنلریده‌، اۉزلری بیلن تیلیمیز، فولکلوریمیز و ادبیاتیمیزگه‌ عاید کۉپلب بایلیکلرنی هم آلیب کېته‌دیلر. کېین تیلیمیزگه‌ عاید کۉپ نرسه‌لرنی یۉقاتیشیمیز ممکن. اگرچی بیز هر لحظه‌ اولرنی یۉقاتیب بارماقده‌میز.

تیلیمیز‌نینگ صرف علمی، یعنی مورفولوژی بۉییچه‌ یالغیز‌گینه ذکرالله ایشانچ‌نینگ حاضرگی اۉزبېک تیلی رساله‌سی چاپ بۉلگن. بوندن تشقری، بیر قطار درسلیک و قۉللنمه‌لر هم بیلیم یورتلریده‌ توزیلگن. اولر‌نینگ نسخه‌لری هم نایابدیر. کتاب ساتووچیلردن تاپیب بۉلمه‌یدی.

تیلیمیز‌نینگ فولکلور تمانیده‌ رحمتلی صالح محمد حسّاس بیر قطار رساله‌لری آرقه‌لی قۉلیدن کېلگنیچه‌ خدمت قیلگن. شونینگدېک، فیض الله اَیماق‌نینگ هم بیر‌گینه رساله‌سی بۉلگن، خلاص (لطفي، ۲۰۱۹، ۶). بو اېسه‌، البته‌‌، یېترلی اېمس.

تیلیمیزده‌ بیر قطار سۉزلیکلر یره‌تیلگن. جمله‌دن، آلتای سۉزلیگی، یارقینلر سۉزلیگی، حلیم یارقین‌نینگ فرازیولوژیک سۉزلیگی و رحیم ابراهیم‌نینگ سۉزلیگی. رحیم ابراهیم‌نینگ سۉزلیگی سۉنگگی ییللرده‌ چاپ بۉلگنی باعث هنوز بازارلرده‌ تاپیله‌دی. اما آلتای و یارقینلر سۉزلیکلری بازارلرده‌ تاپیلمه‌یدی. اۉزبېک تیلینی اۉقيیدیگن ینگی اولاد اولرنی ساتیب آلیش امکانیگه‌ اېگه‌ اېمس. چاپگه‌ تیّارلنگن اثرلر هم مادّي قیینچیلیکلر باعث ترقلمه‌ی قالگن یاکه بوتونله‌ی یۉقالیب کېتگن.

بختگه‌ قرشی، کتاب اۉقووچیلریمیز‌نینگ سانی هم جوده‌ آزه‌یگن. انه‌ شو سببلر باعث کتابلر هم قَیته‌۔قَیته‌ چاپ بۉلمه‌ی، کمیاب بۉلیب قالگن.

ینگی لغت یره‌تیش باره‌سیده‌ افغانستانده‌ اۉزبېک تیلی بۉییچه‌ تیل تدقیقات مرکزی بۉلمه‌گن. بیلیملر اکادمیسیده‌ اۉزبېک تیلی و ادبیاتی نامیدن بیر نېچه‌ کیشی بار دېب اېشیتدیم. اما بیر گُل بیلن کۉکلم بۉلمه‌یدی. بو باره‌ده‌ کتّه‌ متخصصلر کېره‌ک. اولر مادّي جهتدن حمایه‌ قیلینیشی لازم. بختگه‌ قرشی، بو‌نینگ هېچ بیری بیزگه‌ مهیا اېمس.

فکریمچه‌، بیلیملر اکادمیسیده‌گی شخصلریمیز اۉزبېک تیلیده‌ مقاله‌ یازیب، اوشبو اکادمیگه‌ عاید ژوناللرده‌ چاپ اېتتیریش و ترقتیشده‌ هم اېرکین اېمسلر.

قره‌ب تورسک، تیلشناسلیککه‌ عاید بۉلیملریمیز‌نینگ بیر۔ایکّی ساحه‌سی حقیده‌ سناقلی اثرلر یره‌تیلگن. باشقه‌ تمانلری هنوز قۉل اوریلمه‌گن حالده‌ توریبدی. بو جوده‌ اچینرلی و تیل‌نینگ یۉقالیشیگه‌ جدّي خطردیر.

ینه‌ ادبي تیلیمیزنی شعري تۉپلملر و بدیعي نثرلر ایاقده‌ توتیب توریبدی. بیزده‌ تیلشناسلیکدن کۉره‌ ادبیاتشناسلیک تمانلری کۉپراق اۉسگن. اینیقسه‌ شعري تۉپلملر، ترجمه‌لر، کمگینه ادبي فنلر، تذکره‌لر و ادبیات تاریخی یخشیراق اۉرگنیلگن. بیزده‌ شعري تۉپلملر نثري اثرلرگه‌ نسبتاً کۉپراق بۉلگن. بدیعي اثرلر هم سناقلی. هر حالده‌ یۉقدن کۉره‌ باری یخشی. ادبیاتشناسلیگیمیز تیلشناسلیگیمیزگه‌ نسبتاً بیرآز جانلیدیر. شو باعث ادبي تیلیمیز هم کوند‌ن۔کونگه‌ اۉسیب بارماقده‌.

بیز‌نینگ تدقیقاتیمیزده‌ قتنشگنلر‌نینگ ۴۳،۶ فایزی ادبي تیلنی بیلگن. ۴۳،۱ فایز شخصلر اۉزبېک تیلیده‌ کتاب اۉقیب توشونه‌ آلگن. ۶۳،۵ فایز شخصلر سۉنگگی کونلرده‌ اۉزبېک تیلیده‌ کتاب اۉقیگن. ۴۷،۲ فایز شخصلر واتساپ، مسنجر یا فیسبوکلریده اۉزبېکچه‏ده یازیشگنلر.

عامه‌وي اخبارات و تعلیم تیزیمی اېنگ مهم‌ و اساسي نقطه‌ بۉلگن. افسوسکه، تیلیمیز عیناً شو نقطه‌دن آسیغلنمه‌ی، عکسینچه‌ ضرر کۉریب و ضربه‌ یېب توریبدی. یعنی ادبي تیلیمیز طبيعي تیلیمیزگه‌ نسبتاً قتّيق ضرر آستیده‌دیر.

 

7. اره‌لش نکاحلر (Interlingual Marriages)

 کۉپ تیللی جمعیتلرده‌ تورلی ملتلر اۉرته‌سیده‌گی نکاحلر طبيعيدیر. اما تیل جمعیت‌شناسلیگی نظریه‌سیگه‌ بناءً، بو جریان آنه‌ تیلی‌نینگ اۉلیشیگه‌ یاردم بېرووچی عامللردن بیریدیر. عادتده‌ تورلی تیللی اېر۔خاتین عمومي تیل صفتیده‌ رسمي یاکه اوستون تیلنی تنله‌یدی. شو تیلده‌ ملاقات قیلیش قوله‌ی بۉلگنی اوچون فرزندلر هم عیناً شو تیلده‌ اۉسه‌دی. نتیجه‌ده‌ آته‌ یاکه آنه‌‌نینگ تیلی استه‌۔سېکین یۉقاله‌دی. بو عامل ادبي تیلگه‌ نسبتاً طبيعي تیلگه‌ کۉپراق ضرر یېتکزه‌دی.

مثلاً، اگر آته‌ دری‌زبان، آنه‌ اېسه‌ پشتون بۉلسه‌ و اولر کابلده یشب، فقط دری تیلیده‌ سۉزلشسه‌، باله‌لر طبيعي روشده‌ فقط دری تیلینی بیله‌دی. پشتو تیلی اېسه‌ عایله‌ده‌ اونوتیله‌دی. شو جریان ایکّی۔اوچ اولادده‌ دوام اېتسه‌، تیل بوتونله‌ی یۉقاله‌دی.

تدقیقاتیمیز نتیجه‌سیگه‌ کۉره‌، باشقه‌ ملتلر بیلن اره‌لش نکاح قیلگن اۉزبېک شخصلریمیز‌نینگ عایله‌لریده‌ اۉزبېکچه‌ سۉزلشیش ۷۰،۹ فایز کمه‌یگن. بونده‌ی وضعیت، البته‌‌، باشقه‌ تیللرده‌ هم کوزه‌تیله‌دی.

تیلشناسلر بونده‌ی عایله‌لرگه‌ «هر بیر آته‌۔آنه‌ فرزندی بیلن اۉز آنه‌ تیلیده‌ گپلشسین» (one parent, one language)) اصولینی توصیه‌ اېته‌دیلر. بو اصول کانادا و ینگی زیلندده‌ محلي تیللرنی سقلش اوچون یخشی نتیجه‌ بېرگن.

آلدینلری بو باره‌ده‌ افغانستانده‌ اۉزبېک تیلی اونچه‌لیک ضرر کۉرمه‌گن، چونکه‌ اره‌لش اویلنه‌دیگنلر‌نینگ سانی کۉپ بۉلمه‌گن. بنابرین، بو حالت تیلگه‌ اونچه‌لیک سلبي تأثیر کۉرسته‌ آلمه‌گن. لېکن کوند‌ن۔کونگه‌ اونینگ سلبي تأثیری آرتیب بارماقده‌. چونکه‌ اره‌لش نکاحلر‌نینگ سانی آشماقده‌.

هر حالده‌ بو باره‌ده‌ یالغیز اۉزبېک تیلی اېمس، باشقه‌ تیللر هم ضرر کۉریشی ممکن و کۉریب توریبدی. عینِ حالده‌ اَیریم تیللر بوندن منفعت هم کۉره‌دی. یعنی اره‌لش نکاحده‌ قَیسی بیر تیل سۉزلشیلمه‌ی قالسه‌، ایکّینچی تیل اۉشه‌ محیطده‌ اۉسه‌ باشله‌یدی.

 

8. ایریم اولوس‏نینگ کۉپلیگی (Having many other ethnic groups)

 قَیسی بیر جمعیتده‌ قَیسی بیر قوم‌نینگ سانی کم بۉلسه‌، اونینگ تیلی استه‌۔سېکین ضعیفلشه‌دی، حتا اۉله‌دی. بونگه‌ بیر تماندن باشقه‌ قوم‌نینگ کۉپلیگی، یعنی اجتماعي عامل سبب بۉلسه‌، ایکّینچی تماندن سیاست‌نینگ سلبي تأثیری هم سبب بۉله‌دی. بونده‌ی جمعیتده‌ کیچیک اولوس‌نینگ تیلی کتّه‌ اولوس تمانیدن قدرسیزلنه‌دی. سیاست هم شو کتّه‌ اولوس‌نینگ ایستَگیگه‌ قره‌ب آلیب باریله‌دی. نتیجه‌ده‌ کیچیک اولوسلر اۉز تیللری و کیملیکلرینی استه‌۔سېکین یشیره‌ باشله‌یدیلر و آخر۔عاقبت یۉقاته‌دیلر.

افغانستانده‌ اۉزبېکلر کۉپینچه‌ بیر جایده‌، جماعه‌ بۉلیب یشه‌یدیلر. شو‌نینگ اوچون تیلیمیز بو باره‌ده‌ اونچه‌لیک ضرر کۉرمه‌یدی. لېکن، یوقاریده‌ اَیتگنیمیزدېک، تاشقۉرغان اولوسواللیگیده‌گی یاشلر‌نینگ کۉپلری اۉزبېک تیلینی اونوتگنلر. یاکه بدخشان ولایتی بهارک اولوسواللیگیده‌گی ربابک قیشلاغیده‌ یشاوچی اۉزبېکلر‌نینگ اۉزبېک تیلی ضعیفلشگن. شونینگدېک، بغلان‌نینگ اَیریم اولوسواللیکلریده‌ هم اۉزبېک تیلی ضعیفلشگن. چونکه‌ اولر‌نینگ اطرافیده‌ فارسچه‌ سۉزلشووچی باشقه‌ قوملر کۉپ بۉلگن.

 

مناقشه

تیل جمعیت بیلن باغلنیب، او بیلن بیرگه‌ یشه‌یدی. جمعیت تیلگه‌ بې‌فرق بۉلسه‌، تیل اولردن ییراقلشه‌دی. تیل بیر اولوس‌نینگ بارلیغیدن دلیلدیر. سیاسي و تیل باسیمی، اقتصادي و مدني اوستونلیک، شهر حیاتی، تیلنی فرزندلرگه‌ یېتکزمسلیک، تیلنی مېنسیمسلیک، عامه‌وي اخبارات و تعلیم ساحه‌سیگه‌ کیریتمسلیک کبی عامللر تیل‌نینگ اۉلیمیگه‌ باعث بۉله‌دی.

افغانستانده‌ اۉزبېک تیلی هم اوشبو عامللر‌نینگ هر بیریدن کۉپ۔کم ضرر کۉریب توریبدی. آلدینگی عنوانلر اساسیده‌ اولرنی اَیتیب اۉتدیک.

آلدین اۉزبېک تیلی افغانستانده‌ قیین حالده‌دیر دېگن توشونچه‌ ذهنیمیزده‌ بار اېدی. تدقیقیمیز نتیجه‌سیده‌ بیز اۉیله‌گنیمیزدن هم انیقراق معلوم بۉلدیکه، اۉزبېک تیلی سیقیلگن و مجبور حالده‌ یشب کېلماقده‌.

مېن تیلیمیز‌نینگ ضرر کۉره‌دیگن تمانلرینی مستقل تدقیقات آرقه‌لی بېلگیله‌گن مقاله‌ یاکه اثر کۉرمه‌دیم. اَیریم اثرلر‌نینگ سۉزباشی یاکه تقریضلریده‌ بعضی ضرر یېتکزه‌دیگن عامللر سنب اۉتیلگن، خلاص. شونگه‌ هم شکر.

بیز اوشبو تدقیقاتده‌ تیلیمیزنی اچینتیره‌دیگن هر بیر تمانینی امکان قدَر کۉرستیب اۉتدیک. تدقیقاتیمیزده‌ اساسي دلیللر و تاریخي مثاللر کېلتیریب، اثبات صفتیده‌ ایشلتدیک.

ینه‌ بیز بو مقاله‌نی یېترلی دېب بیلمه‌یمیز. زمان تارلیگی و سیاسي چېکلاولر باعث او انچه‌ مکمل یره‌تیلمه‌گن. کېلگوسیده‌ تدقیقاتچیلر تیلیمیز‌نینگ قیینلشه‌یاتگن تمانلرینی بوندن هم برکمالراق انیقلب، اولر‌نینگ یېچیملرینی کۉرستیشلرینی توصیه‌ قیله‌میز.

هلی بیزدن قالیب کېتگن، تیلیمیزگه‌ تأثیر اېته‌یاتگن باشقه‌ عامللر هم کۉپ بۉلیشی ممکن. تیلیمیز‌نینگ اۉسیشی اوچون نیمه‌لرنی بجریشیمیز کېره‌ک، دېگن جوابسیز قالگن سواللرگه‌ باشقه‌ مؤلفلریمیز جواب بېریشلرینی ایسته‌یمیز.

 

نتیجه‌

یوقاریده‌ کېلتیریلگن برچه‌ عامللر بیر۔بیری بیلن اۉزارا باغلیقدیر. تیل‌نینگ اۉلیشی عادتده‌ بیرته‌ تصادفي سبب نتیجه‌سی اېمس، بلکه‌ اجتماعي۔سیاسي، اقتصادي و مدني عامللر‌نینگ اۉزارا تأثیری نتیجه‌سیدیر.

بیر تیل‌نینگ برقرار حیاتی اوچون اوچ اساسي شرط ضرور:

آنه‌ تیلینی اولاددن اولادگه‌ طبيعي اۉتکزیش، یعنی عایله‌ و عایله‌وي محیطده‌ سقلش.

تیل‌نینگ اجتماعي و مدني قدریت صفتیده‌ تن آلینیشی.

تعلیم و عامه‌وي اخبارات واسطه‌لریده‌ آنه‌ تیلی‌نینگ فعال اشتراکی.

اگر بو اوچ شرطدن بیری بوزیلسه‌، تیل استه‌۔سېکین «کم ایشله‌تیلووچی»، کېین «خوف آستیده‌گی» و نهایت «اۉلیک تیل» حالتیگه‌ اۉتیشی ممکن.

افغانستانده‌ اۉزبېک تیلی هم شو عامللر تأثیریده‌ سیاسي، اقتصادي و مدني جهتدن باسیم آستیده‌ قالگن. شونی اَیتیب اۉتیش کېره‌ک که، اۉزبېک تیلی بوگونگی کونده‌ بیرآز ضعیفلشگنی باعث اۉلمه‌یدی. اما اونینگ ادبي تیلی طبيعي تیلیدن کۉره‌ قتّيقراق خوف آستیده‌دیر. تیل ادبیاتی ساحه‌سیده‌ یېترلیچه‌ ایشلنمه‌گن و بو ایشلر اوچون یېترلیچه‌ زمین هم یره‌تیلمه‌گن.

ینه‌ بیر مرته‌ تأکیدله‌یمیز: تیل‌نینگ اۉلیشی فقط تیلشناسلیک معماسی اېمس، بلکه‌ اجتماعي عدالت، مدني برقرارلیک و ملي اۉزلیک مسأله‌سیدیر. شو‌نینگ اوچون دولت سیاستی، علمي مرکزلر و جمعیت همکارلیکده‌ حرکت قیلمسه‌، محلي تیللر یۉقالیش خوفیدن قوتوله‌ آلمه‌یدی.

شو‌نینگ اوچون تیلنی سقلب قالیش فقط تیلشناسلیک مسأله‌سی اېمس، بلکه‌ ملي اۉزلیک، مدني مستقللیک و اجتماعي عدالت مسأله‌سیدیر. تیلنی اسره‌ش - خلق روحینی سقلشدیر.

هر بیر کېچه‌‌نینگ کوندوزی بار. اۉزبېک تیلی‌نینگ ینه‌ تېزلیک بیلن آلغه‌ سیلجیشیگه‌ امیدیم بار. بیر سۉز بیلن اَیتگنده‌، اۉزبېک تیلی افغانستانده‌ اۉلمه‌یدی. هر قنچه‌ مېنسیمسلیک و یازیلیشلر بۉلمه‌سین، چونکه‌ عایله‌لرده‌ هنوز اۉزبېکچه‌ سۉزلشیلماقده‌، باله‌لری الّه‌لری هنوز اۉزبېکچه‌ بۉلیب، تیل مهری اۉزبېکلر‌نینگ قلبیده‌ کوند‌ن۔کونگه‌ کوچه‌ییب بارماقده‌.

 

تکلیفلر

اۉزبېک تیلیمیز‌نینگ ضعیفلشمسلیگی، بلکه‌ رواجلنیشی و یۉقالیب کېتمسلیگی اوچون قوییده‌گی تکلیفلرنی اَیتیب چیقه‌میز.

۱. ایکّی تیللی اۉرگنیش و محلي تیللرنی رسميلشتیریش لازم

تیلنی قَیته‌ تیریلتیریش‌نینگ اېنگ ثمره‌لی یۉلی اونی رسمي تعلیم تیزیمیگه‌ کیریتیشدیر. ایکّی تیللی تعلیم ملي تیل و آنه‌ تیلینی نه‌فقط سوادخوانلیک درجه‌سیده‌، بلکه‌ ملي اۉزلیکنی هم مستحکمله‌یدی.

۲. محلي تیللرده‌ عامه‌وي اخبارات واسطه‌لری و رقملی تکنالوژيلر بۉلیشی لازم

زمانوي واسطه‌لر، تلویزونلر، انترنت، اجتماعي ترماقلر و مبایل علاوه‌لر محلي تیللرنی یاش اولاد آره‌سیده‌ جانلی سقله‌یدی.

۳. تیلنی مستحکملش و دلیللش، اونده‌ لغتلر یره‌تیش ضرور

تیلنی یۉقالیشدن آلدین اونینگ گرامری، لغتی و فولکلورینی یازیب آلیش ضرور. بو جریان هر قنده‌ی قَیته‌ تیکلش دستوری‌نینگ اساسی حسابلنه‌دی.

۴. تیل عایله‌ و اولاد عضويلیگیگه‌ سبب بۉلسین

تیل آته‌۔آنه‌لردن باله‌لرگه‌ یېتکزیلگنده‌‌گینه حیاتده‌ قاله‌دی. تیلنی اولاددن اولادگه‌ اوزه‌تیش اوچون اېنگ ثمره‌لی و بیرینچی میدان عایله‌دیر.

۵. تیلنی دولت سیاستی آرقه‌لی قانوني قۉللب۔قوّتلش کېره‌ک

تیل سیاستی آرقه‌لی حکومتلر محلي تیللرنی حمایه‌ قیله‌ آله‌دی. رسمي مقام، مالیوي یاردم و مدني دستورلر بو جریاننی تېزلشتیره‌دی.

۶. تیلنی سقلش اوچون مدني و بدیعي اویغانیش لازم

تیل بیلن بیرگه‌ مدنیت هم یشه‌یدی. محلي تیللرده‌ اشوله‌لر، ادبي اثرلر، صحنه‌ ایجادلری و اجتماعي لایحه‌لرنی رواجلنتیریش، یاشلرنی تیلگه‌ جلب قیلیش کېره‌ک.

۷. کانکورلر آرقه‌لی آنه‌ تیلی بۉییچه‌ یوقاری تعلیم آلیش اوچون یونیورسیتیلرگه‌ کیریش ضرور

هر بیر تیلده‌، جمله‌دن اۉزبېک تیلیده‌ یوقاری تعلیم آلینگنده‌ و طلبه‌لر بیلیم یورت (یونیورسیتی)لریگه‌ قیزیقیش بیلن مراجعت قیلگنده‌، تیل یقیناً اۉسه‌دی و آلغه‌ سیلجيدی.

 

قیناقلر

یارقین، محمد حلیم، (1389). کتابنامه. کابل: خراسان انتشاراتی موسسه‏سی.

لطفی، محمد حنیف، (1398). اۉزبېک تیلشناسلیگی تاریخی.

خارجي قیناقلر:

UNESCO. (2020). Atlas of the World’s Languages in Danger. Paris: UNESCO Publishing.

Grenoble, L. A., & Whaley, L. J. (2006). Saving languages: An introduction to language revitalization. Cambridge University Press.

Fishman, J. A. (1991). Reversing Language Shift. Multilingual Matters.

Ball, M. J., & Müller, N. (2002). The Celtic languages. Routledge.

Crystal, D. (2000). Language Death. Cambridge University Press.   

 

باشقه‌لر بیلن اوله‌شینگ: