شاه جهان و ممتاز محلنینگ محبت تاریخی همده تاج محل سِری
چهارشنبه ۲۰ جوزا
-
-
جمعیت و مدنیت
-
چهارشنبه ۲۰ جوزا
شاه جهان و ممتاز محلنینگ محبت تاریخی همده تاج محل سِری
تاج محل - هندوستانده قوریلگن بۉلیب، دنیانینگ اېنگ بویوک معماري آبدهسی حسابلنهدی. بوتون دنیادن هر ییلی ۵ میلیون آدم اوشبو معمارلیک نمونهسینی تماشا قیلیش اوچون تشریف بویورهدی. سیاحلرنی تاج محلنینگ نهفقط گۉزللیگی، بلکه او بیلن باغلیق بۉلگن محبت تاریخی هم اۉزیگه جلب قیلهدی.
تاج محل مقبرهسی بویوک بابريلر سلطنتینینگ نمایندهلریدن بیری شاه جهان تامانیدن وفات اېتگن سویوکلی رفیقهسی ممتاز محلگه اتب برپا قیلینگن.
شاه جهان
بابريلر سلالهسینینگ وکیلی بۉلمیش شاه جهان ۱۵۹۲۔ییلنینگ ۵۔جنوریسیده دنیاگه کېلدی. جهانگیر شاهنینگ اوچینچی اۉغلی، آتهسی توغیلگنده اونگه خرّم دېب اسم قۉیدی. ۱۶۲۷۔ییلده آتهسی جهانگیر شاهدن کېین ۳۶ یاشیده تختگه اۉتیرگندن کېین اسمینی شاه جهان دېب اۉزگرتیردی. او جوده قتّيققۉل و جرأتلیلیگی بیلن اجرهلیب تورر اېدی. بیر نېچه حربي یوریشلر نتیجهسیده سلطنتینینگ حدودینی بیر نېچه برابر کتّهلشتیریشگه اېریشدی. شاه جهان اۉز دورینینگ اېنگ قدرتلی انسانلری قطاریدن جای آلدی.
او فقطگینه حربي اوروشلر بیلنگینه چېگرهلنیب قالمهدی. شاه جهان کۉپگینه علملرنی یخشی اېگللهگن، علم۔فن و معمارچیلیککه اۉز حصهسینی قۉشگن، صنعت نمایندهلرینی قۉللب۔قوّتلهگن، گۉزللیکنی قدرلهگن.
ممتاز محل
ممتاز محل ۱۵۹۳ ییلده دنیاگه کېلدی. او جهانگیر شاهنینگ رفیقهسی نور جهاننینگ اکهسی همده سلطنت وزیری عبدالحسن آصف خاننینگ قیزی بۉلیب، توغیلگنیده اونگه ارجمند بانو بېگیم، دېب اسم قۉییلگن.
نقل قیلیشلریچه، شهزاده خرّم ارجمند بانونی کۉریب، اونگه مهلیا بۉلیب قالهدی. او بو قیزنی شونچهلیک سېویب قالهدی که، اونگه اویلنیشگه قرار قیلهدی. اصل ملتی ارمن بۉلگن بو قیز جهانگیر شاهنینگ اطرافیدهگی وزیرلردن بیرینینگ قیزی و رفیقهسینینگ جیینی اېدی، یعنی کېلیب چیقیشی هم آقبیلکلردن اېدی. شونینگ اوچون بو جُفتلیکنینگ نکاحیگه هېچ کیم تۉسقینلیک قیلمهدی. عکسینچه، بوندهی اتفاق تخت وارثینینگ موقعینی مستحکملر اېدی، بیراق شونگه قرهمهی، اولر سېویشیب تورموش قوردیلر. فاتحه تۉیی ۱۶۰۷۔ییلده ارجمند بانو ۱۴ یاشلیگیده بۉلیب اۉتگن بۉلسه۔ده، بعضی سببلرگه کۉره نکاح تۉیی ۵ ییلگه قالدیریلدی و اولر ۱۶۱۲۔ییلده تورموش قوردیلر.
عیناً تۉی کونی جهانگیر شاه کېلینیگه ممتاز محل، یعنی «سرای جواهری»، دېب اسم قۉیدی. بو نرسه قیزنینگ نقدر گۉزل بۉلگنلیگینی ینه بیر مرته اثباتلهیدی. سرای شاعرلری او حقده شوندهی دېر اېدیلر: «اونینگ چهرهسینی کۉریب، آی هم اویهلیب قالهدی. او اۉز چیرایی بیلن یولدوزلرنینگ شعلهسینی هم سۉندیریب یوبارهدی».
ممتاز محل شاه جهاننینگ اوچینچی رفیقهسی اېدی. طبيعي که، تخت وارثینینگ اۉزیگه یرهشه حرمی بار اېدی، بیراق او یېردهگی بیرارته هم عیال شهزادهنینگ کۉنگلیدن جای آلیب، ارجمندنی اونوتیشیگه اېریشالمهدی. اولرنینگ ۱۹ ییللیک تورموشلری دوامیده ممتاز محل تورموش اۉرتاغی شاه جهانگه ۱۴ نفر ( ۸ ته اۉغیل و ۴ ته قیز) فرزند توغیب بېردی.
۱۶۲۸۔ییلده جهانگیر شاه تختگه اۉتیردی، ممتاز محل اېسه هندوستان ملکهسی بۉلدی. ممتاز محل عقللی، ذکّا و عاقله عیال اېدی، شونینگ اوچون هم او اېرینینگ یقین مصلحتچیسیگه ایلندی. او خیر۔احسانلری بیلن دانگ ترهتدی، اېرینی هم بېوه۔بېچارهلرگه یاردم بېریشگه چقیردی. ممتاز محل اېرینینگ قلبیدن چوقور جای اېگللهدی، اولر اۉز محبتلرینی شعرلر آرقهلی اظهار اېتر اېدیلر. شاه جهان خاتینینی جوده یخشی کۉرر، حرمتینی جاییگه قۉیر، اونینگ شرَفیگه کتّه تدبیر و بیرهملر اویوشتیرر اېدی. خاتینینگ اشتراکیسیز سلطان هېچ قندهی دولت ییغیلیشینی اۉتکزمس و هېچ قیسی دولت حجتیگه امضا چېکمس اېدی. ممتاز محل هر بیر سرای کېنگشیده قتنشر اېدی، اونینگ فکری هېچ قچان انکار قیلینمس اېدی. او اېریگه شونچهلیک یقین اېدی که، اونی حربي یوریشلریده هم بیرگه یانیده بۉلر اېدی.
بختسیزلیک
افسوس که، ارجمند خانیمنینگ اېریگه نسبتاً بۉلگن چوقور محبتی اونگه جوده قیمتگه توشدی. ۱۶۳۱۔ییلده ملکه حاملهدارلیگیگه قرهمسدن، اېرینینگ حربي سفریگه بیرگه چیقدی. اوزاق یۉل مشقتیدن اورینگن ملکهنینگ توغروق جریانی آغیر کېچدی و او فرزندینی دنیاگه کېلتیریب، اۉزی عالمدن کۉز یومدی. ممتاز محل خانیم بو پیتده سَل کم قیرققه یقینلشیب قالگن اېدی. اۉلیمی آلدیدن او اېریگه اۉزینینگ شرفیگه مقبره قوریشینی وصیت قیلیب قالدی.
ماتم
خاتینینی جانیدن آرتیق یخشی کۉرگن شاه جهان اونینگ اۉلیمیدن قتّيق اضطرابگه توشدی. سکّیز کېچه و سکّیز کون دوامیده او خانهسیدن چیقمهدی و هېچ نرسه یېب ایچمهدی، هېچ کیم بیلن گپلشمهدی هم. اونینگ المی شونچهلیک کوچلی اېدی که، حتی جانیگه قصد قیلماقچی هم بۉلهدی. بویوک بابريلر سلطنتیده ماتم نق ایکّی ییل دوام اېتدی. بو دور مابینیده خلق هېچ قندهی بیرهمنی نشانلهمهدی، موسیقی و رقص هم تقیقلندی.
سویوکلی یاری و خاتینی بۉلمیش ممتاز محلنینگ اۉلیمینی اۉزیگه قتّيق آلگن شاه جهان خاتینینگ وصیتینی عملگه آشیریشنی باشلب، آزگینه چلغیی باشلهدی. قَیته اویلنیشدن واز کېچدی، حتا که حرمیدهگی عیاللرگه هم قیزیقیشینی یۉقاتدی. سلطاننینگ بویروغی بیلن ممتاز محل خاطرهسیگه بغیشلب مقبره قوریلیشی باشلندی.
تاج محل
مقبرهنینگ قوریلیشی اوچون آگره شهری تنلندی. سلطاننی جمنا دریا بۉییدهگی طبیعت منظرهسی مفتون اېتدی، شونینگ اوچون او مقبره قوریلیشی اوچون شو جاینی تنلهدی. سوو یقینیده قوریلیش آلیب باریش ایشچیلرگه قیینچیلیک توغدیرر اېدی، شونگه قرهمسدن مقبره قوریلیشی موفقیت آلیب باریلدی.
مقبره قوریلیشی
مقبره قوریلیشی ممتاز محل خانیمنینگ وفاتیدن یریم ییل اۉتگچ باشلندی. او ۱۶۳۲۔ییلده باشلنیب، نق ۱۲ ییل دوام اېتدی. تأریخچیلرنینگ تأکیدلشلریچه، دنیادهگی هېچ بیر قوریلمه، هېچ بیر انشآت بوندهی کتّه صرف۔خرجتگه توشمهگن. خاتینینینگ وصیتینی بجریش اوچون سلطان ۳۲ میلیون روپیه صرف قیلگن. بوگونگی کونده بو بیر نېچه میلیارد یورونی تشکیل اېتهدی.
شاه جهان قورووچیلرگه خام اشیا و ماتریاللرنی تېجهمسدن ایشلهتیشلرینی بویوردی. بنانینگ ایچکی و تشقی بېزهگی اوچون قویاشده تابلنهدیگن تازه مرمردن فایدهلنیلگن. بو مرمرنی باشقه مقصدلرده ایشلهتیش تقیقلندی.
تاج محل سِری
تاج محل مقبرهسی ۱۶۴۳۔ییلده موفقیتلی قوریب بیتکزیلدی. اونینگ بویوکلیگی سلطان و اونینگ سېوگیلیسی ممتاز محل نامینینگ ابديلشیشیگه سبب بۉلدی. شاه جهان و اونینگ سېوگیلیسی ممتاز محل خانیمنینگ محبت تاریخی مقبرهگه تشریف بویورووچیلرگه حکایه قیلیب بېریلهدی. بېقیاس مفتونکارلیککه اېگه بۉلگن اوشبو مقبره همهنی حیرتگه سالیشی طبيعي.
تاج محلنینگ شهرت قازانیشیگه سبب اونینگ نایاب چیرایگه اېگه بۉلیشینی همده مقبرهنی قوریلیشیده فایدهلنیلگن کۉز الداولردیر. گپ شونده که، مجموعه حدودیگه کیریش اوچون دروازه آلدیدهگی رواقدن اۉتیش کېرهک. رواقگه یقینلشگن سری مقبره اوزاقلشگندهی تویولهدی، تشریف بویورووچیلر رواقدن اۉتیشلری بیلناق کۉز اۉنگیلریده تاج محل نمایان بۉلهدی. مقبرهدن اوزاقلشگن سری اېسه او یقینلشهیاتگندېک تصور حاصل قیلهدی، شونینگ اوچون هم بو یېرگه کېلگن مهمانلر تاج محلنی اۉزلری بیلن آلیب کېتهیاتگندېک حالگه توشهدیلر.
بنا مجموعهسیده منارهلر هم بار بۉلیب، اولرنینگ قوریلیشیده هم کیچیک بیر حیله ایشلهتیلگن. بیر قرهشده بو منارهلر تیک، یعنی عمودي حالتده قد کۉترگندېک تویولهدی، اصلیده اېسه اولر قوریلمهدن آزگینه قییهراق حالده قوریلگن. بو نرسه تاج محلنی زلزله وقتیده ویران بۉلیشدن سقلب قالهدی. منارهلر بلندلیگی ۴۲ مترنی، مقبرهنینگ بلندلیگی اېسه ۷۴ مترنی تشکیل اېتهدی.
ممتاز محلنینگ دفن قیلینگن جایی
تاج محلگه تشریف بویورووچیلر بنانینگ مرکزي قسمیدهگی باش گنبذنی ملکهنینگ دفن قیلینگن جایی، دېب حسابلهیدیلر. اصلیده اېسه ممتاز محلنینگ دفن قیلینگن جایی مقبرهنینگ تگیدهگی حدودده جایلشگن مخفي مرمر زلیدهدیر. بو نرسه بېچیز قیلینمهگن. مقصد - تشریف بویورووچیلر «سرای جواهری» نینگ تینچینی بوزمسلیکدیر.
خاتمه
سویوکلی یاریدن اَیریلگن شاه جهاننینگ برچه نرسهگه قیزیقیشی سۉندی. اونینگ سلطنت، حاکمیت بیلن ایشی بۉلمهی قالدی، حربي یوریشلرده اشتراک اېتمهی قۉیدی، دولت ایشلریگه هم کۉپ اعتبار بېرمهی قۉیدی. بونینگ نتیجهسیده سلطنت اۉز کوچینی یۉقاته باشلهدی، فتنهلر کوچهیدی، اقتصادي بحران باشلندی، عصیانلر اوج آله باشلهدی. تختنی شاه جهاننینگ اۉغلی اورنگزېب اېگللهدی.
شاه جهان ۱۶۶۶ ییلده وفات اېتدی. او انچه کېکسهییب قالگن، کسلمند اېدی. سلطاننینگ ینه بیر آرزوسی بار اېدی. او تاج محل مقابلیده خوددی شوندهی شکلده فقط قاره رنگدهگی مقبرهنی برپا قیلیشنی رېجهلشتیرگن اېدی. بو مقبره اونینگ اۉزیگه اتلگن بۉلیشی کېرهک اېدی، بیراق بو آرزوسینی عملگه آشیریش اونگه یازیلمهگن اېدی. آتهسینینگ اۉرنیگه تختگه اۉتیرگن اورنگزېب بو لایحهنینگ عملگه آشیشیگه تۉسقینلیک قیلدی و ینگی مقبرهنینگ قوریلیش ایشلرینی تۉختهتتیردی. شوندهی بۉلسه۔ده، شاه جهان خاتینینینگ وصیتینی عملگه آشیریب، تاج محلدېک مقبرهنی برپا قیله آلگنیدن خورسند اېدی.
بوگونگی کونده تاج محل دنیادهگی اېنگ بویوک انشآتلردن بیری حسابلنهدی.
منبع: odam.uz
کۉپ اۉقیلگن مقالهلر
-
محمد عالم کوهکن شعرلریدن نمونهلر
دوشنبه ۴ جوزا -
-
اۉزبېکستان اۉزبېک ادبي تیلیدهگی ایریم قۉپال سۉزلرنینگ فهرستی
سهشنبه ۱۹ جوزا -
مېنی هم تورتیب قۉی، اېرته اویغانسنگ...
دوشنبه ۱۸ جوزا