بوگونگی افغانستان اۉزبېک شعریتیگه بیر نظر یاخود تاریخي چېکینیش
سهشنبه ۲۰ اسد
-
-
تیل و ادبیات
-
سهشنبه ۲۰ اسد
بوگونگی افغانستان اۉزبېک شعریتیگه بیر نظر یاخود تاریخي چېکینیش
ادبیاتنی نظري اۉرگنهیاتگنده بیز «خراسان ادبي حوزه»سی دېگن توشونچهگه یوزمه-یوز کېلهمیز. بو حوزهده اۉتگن مینگ ییللیک دوامیده، کیملر، قَی یۉنهلیشده نیمهلر یازیب قالدیرگنی حقیده هم تصورگه اېگهمیز. عیناً، انهشو حوزه محوریده گپرهدیگن بۉلسک، اعتراف اېتیش جایزکه، اۉزبېک بدیعي تفکرنینگ آلتین تیزمه (سلسله)لریده کتّه اوزیلیش یوز بېرگن. بو اوزیلیش بیزنینگ نظریمیزدن خراسانده تیموريلر سلطنتی یېمیریلیشی و شیبانيلر حکمرانلیگی باشلنگن پیتلریگه تۉغری کېلهدی. اگر «بابا رحیم مشرب»نی حسابگه آلمهسک، تۉرت یوز ییلدیرکه «خراسان ادبي حوزه»سی تام معناده شعرسیز و شاعرسیز یشب کېلماقده. بو بۉشلیقده خلق ایجادیدن باشقه یارقینراق شعریتنینگ ایزلرینی تاپیب بۉلمهیدی. بو دورده برماق بیلن سنرلی ادیبلرگینه قلم تېبرهتدیلر. بولر افسوسکه، ایچیمیزنی یاریتیشگه یرهمهیدی؛ کۉز آغریغیمیز و دردیمیزگه هم درمان بۉلهآلمهیدی. شو معناده بیز جوده معنوي غریب بۉلیب قالدیک تاریخلر آشه؛ اویهلیب یشب کېلهیپمیز تۉغریسینی اَیتگنده. انهشو بۉشلیق آلدیده حاضرگچه سکوت سقلب کېلهیاتیرمیز. بیز بوگون بو حقده سۉز یوریتماقچی اېمسمیز. بو معما خصوصیدهگی فکرلریمیزنی کېینگی صحبتلرده قالدیرسک. خوش، بوگون احوال قندهی؟
شاعر کۉپ، شعر یۉق - ادبي احوالیمیزگه بیر بها بېرسک. کریم نزیهي جلوه شعرلرینی کۉزدن کېچیرر اېکنمن، منه بو بیت دقتیمنی اۉزیگه قرهتگندهی بۉلدی.
سۉزونگ سحری بیلان شور قیامت چرخه برپا قیل،
بو غافل اېلنی آغیر اویقوسیندن اېمدی بیدار اېت.
سۉزنینگ سحری بیلن شعریت عالمیده بیر اولکن بوریلیش یسهگین و سۉزلرینگ ایله غفلت اویقوسیده کرخت یاتگن اېلنینگ کۉزینی آچ – دېماقچی-ده شاعر. شاعر جلوه اۉز وقتیده انهشو باغلب بۉلمس اوزیلیش و بۉشلیق حقیده کۉپ اۉیلهگن بۉلسه کېرهک. اۉشه-اۉشه، نه اولوغ شعریت دنیاگه کېلدی و نه اویقوده یاتگن اېلنینگ کۉزی آچیلدی. اصلیده، معلوم دور شعریتی حقیده گپیرهیاتگنده، اوّلا، اۉشه دور شاعرلرینینگ سۉزلریگه مراجعت قیلیش کېرهک بۉلهدی. بو نقطۀ نظردن تلهیگینه قلمکشلرنینگ شعرلری بیلن «بابر» سایتی آرقهلی تَنیشیب آلدیک. اولرنینگ محنتلرینی سیره کمسیتمهگن حالده، حاضرگی افغانستان اۉزبېک شعریتی خصوصیده قوییدهگی بها و خلاصهلرنی چیقرماقچی بۉلهمیز:
۱. حاضرگی کونده شاعرلریمیز قاتیب قالگن عنعنهلر قابیغیده اۉرهلشیب قالگنلر
تکراري ترکیب، تمثال، عباره و سۉزلر. اولر شعریتینی سیم تیکندېک قورشب آلگن. بو قابیق ایچیده اولر خستهلنگن بیماردېک آغیر نفس آلهیپدیلر. شاعرلریمیز عروض، قافیه و ردیف چنگلیدن چیقه آلمهی، حالسیزلنیب یشهیپدیلر. اېسکی قالیبلرنی سیندیریب چیقیشگه اۉزلریده کوچ و حرکت کۉرمهیپدیلر. اولر، خودّی دور و زماندن آرقهده قالیب کېتیشگه محکوم اېتیلگندېک اۉزلرینی حس اېتماقدهلر. عنعنهپرستلیک اولرنی زنجیربند قیلیب تشلهگن؛ سیقهسی چیققن غزل اسکلیتیده اولر عرش اعلینی کۉرماقدهلر. شاعرلریمیز قوروق وزن کیفیدن مستِ الست، ردیف و قافیهلر خماریدن کۉزلرینی آچه آلمهیاتیرلر.
2. شعریتیمیز بدیعيلیکدن ییراق
جۉن و یوکی یۉق سۉزلر سنگلاخ تاشیدېک اولرنی (شاعرلرنی) مودرهتیب قۉیگن. چوقور و تېرن تخیل کېنگلیکلریگه پرواز اېته آلمهیاتیرلر. احساسلری کۉپ هم لطیف اېمس. بیر خیل آهنگ و موسیقیلیک شعردهگی معنانی یېب، یوتیب یوبارگن. تَنیش آهنگلر شعرخوانگه ذوق و شوق بېره آلمهیپدی، تأثیر قیلمهی کېلماقده. آهاری قالمهگن آهنگ، سۉزلرنی قاقشال قیلیب قۉیگن. اولرنینگ شعوریدن نفیس قۉشیقلر اونمهیپدی.
3. شاعرنینگ باشقهلرگه یېتکیزهیاتگن مژدهلری یۉق
پیاملری کهنه-اېسکی. سېوگی بابیده، معشوقهلری ساخته، بازاری، یلتیر-یولتیر، تېمیر-تقیرلرنی زیب و زینت اۉرنیده قولاق، بۉیینلریگه آسیب آلیشگندهی. اولر معنا بېزهگیدن محرومدیرلر. بو شاعرلر تصویریده طبعیت هم جوده-جوده غریب، یالانغاچ، اۉز کۉرکی، جمالی، بۉیاغیدن اجرهلیب قالگن. شاعرلریمیز قاغاز گللر، پلاستیک یپراغلر و رسمي مراسملرده بېزهتیلگن باغ و بوستان منظرهسینی چیزهیپدیلر. اولر انهشولر حقیده کویلشهیپدی. طبعیتنینگ بیر قسمی بۉلگن وطن تصویری هم اونچهلیک جاذبهدار اېمس. وطن توشونچهسی آستیده ینه قندهی ارزیگولیک غایهلر بارلیگینی پَیقشگه اولرده قندهیدیر عامللر تۉسقیلیک قیلیب توریبدی. ملت قیافهسی عکسینچه، انچهیین سۉلغین، مأیوس و حتی پریشان. ملامت تاشیدن بدنی افگار. ملت منگلهییگه (پیشانهسیگه) اۉزگه، یات نام یاپیشتیریب قۉییلگن. بو ملت جنگده مغلوب، اۉز یورتیدن قوویلگن و بدرغه بۉلگن اېلگه اَیلنیب قالگندهی. شاعرلر اۉز دوریده کېچهیاتگن واقعلیکدن بیخبردیرلر. بو نرسهلرنی خلققه یېتکزیشگه قوتی یېتمهیپدی. بیر قرهگنده همه شعرلرنی بیر کیشی یازگندهی. شاعرلریمیز، آق تۉیه کۉردینگمی؟ - یۉق، قبیلیده ایش توتهیپدیلر. زمان حقیده گپیرگیلری کېلمهیدی. بو احوالنی، صنعتگه صنعت اوچون قرهش لازم، دېگن عباره بیلن هم آقلب بۉلمهیدی.
۴. تیللری نظملریگه آرتیقچهلیک قیلیب توریبدی
اولر عایلهسیده، کۉچه-کوی و محلهسیده گپریلیب کېلهیاتگن سۉز و عبارهلردن فایدهلنیشدن خجالت چېکماقدهلر. شاعرلریمز ایشلتهیاتگن سۉزلر الّه قچان یشب بۉلگن یاکه آغزهکی سۉزلردیر. «چۉخ»، «اۉلمز»، «اۉلسون»، «دین»، «نین»، «بېرگیل»، «اېمدی»، «چقنهبان»، «باتور»، «چشم گریانیمغه»، «اۉدینه»، «بارغیل»، «منگا»، «سنگا»، کبی سۉزلر اۉزبېک ادبي تیلیده ایشلتیلمهیدی-کو! بو کبی سۉزلرنینگ گپلشووچیلری حاضرگی اۉزبېک خلقی اېمسدیر. بوندن تشقری لیلي، مجنون، فرهاد، شیرین، یوسیف، زلیخا، وامق و عذراگه اۉخشهگن شعري قهرمانلر، یشب تورگن زمانهمیزگه سینگمهیدی و سیغمهیدی هم. بیز بو سۉزلر ایشلتیلمهسین دېماقچی اېمسمیز بو اۉرینده. بلکه هر بیر دورنینگ قهرمانلری، تمثاللری سۉز و انسانلری بۉلهدی دېماقچیمیز. شعر بوگون نینگ تیلی بیلن یازیلیشی معقول. ینگی سۉز بۉلهدیمی، اېسکی سۉز بۉلهدیمی، اولرنی تنلشده شاعرنینگ اۉز اختیاری-اېرکی بار. گپ اولرنی جانلی و حیاتي قیلیب ایشلته بیلیشدهدیر. سۉزلر شعرگه یوک بۉلمهسین.
نیمه قیلماق کېرهک؟
گپنینگ جانی انه شونده. اېسکی قالبلرنی سیندیریب، ینگی/زمانوي ژانرلرنی اۉزلشتیریش و تجربه قیلیش ضرور، همده شرطدیر. بو علیحده موضوع.
ایشانچ تۉره
تورانتو، کانادا
کۉپ اۉقیلگن مقالهلر
-
نوایینینگ یازیلمهی قالگن اثری
سهشنبه ۲۶ جوزا -
-
محمد عالم کوهکن شعرلریدن نمونهلر
دوشنبه ۴ جوزا -
شهریار شوکت و اونینگ شعرلری
شنبه ۲۰ سرطان