تېموريلر دوریدن ۲۰۔عصر باشلریگچه افغانستان حدودیده اۉزبېک تیلینینگ اۉرنی
چهارشنبه ۲۱ اسد
-
-
تیل و ادبیات
-
چهارشنبه ۲۱ اسد
تېموريلر دوریدن ۲۰۔عصر باشلریگچه افغانستان حدودیده اۉزبېک تیلینینگ اۉرنی
اۉزبېک تیلینینگ تېموريلر دوریدن ۲۰۔عصر باشلریگچه بۉلگن اۉرنی. اۉزبېک تیلی مرکزي آسیا، ماوراءالنهر و اېسکی خراسان و بوگونگی افغانستانده کۉپ سۉزلشووچیلرگه اېگه بۉلگنلیگی، اۉزبېک تیلی منطقهدهگی اېنگ کۉپ سۉزلاچیگه اېگه تیللردن بیری حسابلنگنلیگی، شونینگدېک، ۱۴۔۱۵۔عصرلرده اوشبو تیلنینگ سۉزلشووچیلری سیاسي، مدني، اقتصادي و اجتماعي کوچلرگه اېگه بۉلگنلیگی، همده تېموريلر پیتیده اېسکی اۉزبېک تیلیگه کتّه اعتبار قرهتیلگنی، اۉزبېک تیلی وکیللری فارس۔دري تیللری قطاریده اۉز تیللریگه هم یوکسک بها بېرگنلری، تېموريلر سلالهسی پیتیده اۉزبېک تیلی آلتین دورگه اېگه بۉلگنلیگی، امیر تېمورنینگ فرزندلری مدنیت و ادبیات ساحهسیدهگی خدمت قیلگنی و اۉزبېک تیلینینگ تېموري سلالهلردن کېینگی حالتی اوشبو مقالهده عکس اېتتیریلگن.
کلیت سۉزلر: تېموريلر دوری، افغانستان، اۉزبېک تیلی اۉرنی، ادبي حدودلر، ادبي شخصلر.
اۉزبېک تیلی هم دنیانینگ باشقه تیللریدېک تاریخ آقیمیده قنچه یامان کونلر بیلن کورهشیب و تلهشیب، منه شونچهلیک یوکسلگن. دنیانینگ هر بیر تیریک ترقیات دوری بار. شونینگ اوچون اۉزبېک تیلینینگ هم اۉزیگه یرهشه ترقیات پاغانهسیگه اېریشگن دوری بۉلگن. بو تیل گُللب یشنهگن دوری اېسه تېموريلر دوری بۉلیب، اوشبو تېموري شاهلر و امیرزادهلرنینگ حکومتلری پیتیده سیاسي، عمراني، هنري و اجتماعي ایشلر یانیده کۉزگه کۉرینرلی مدني، علمي و ادبي ایشلر هم بجریلگن. تېموريلر زمانیده اۉزبېک تیلی یخشی رواجلنیب ترقیاتگه اېریشگن. بو تیلده نثر شعر و ادب بۉییچه کتابلر یازیلیب بیر کوچلی و اعتبارلی تیل صفتیده اۉز اۉرنینی تاپگن. بو کوندن مقّدم ۶۰۰ ییل آلدین اۉشه دوردهگی اقتدارلی تېموريلر حکومتینینگ دنیا بۉییچه قیلگن بویوک شاهانه قیلگن ایشلری و معنویت دنیاسینی جوده یوکسلتیریب بیلیم و مدنیتگه بهابېرگنلری باعث، ۱۵۔عصر شرق اویغانیش دوری (رنسانس دوری) دېب اتَلگن. اساساً اۉزبېک تیلینینگ بوگونگی رونقی و گۉزللیگی هم دنیا مقیاسیدهگی اعتباری هم اۉشه دورنینگ یازووچی و تیلسېورلری اینیقسه، تېموريلر دولتینینگ قیمتلی و یوکسک ایشلرینینگ دوامیدیر. بیز هم انه شو فخرلی تاریخنی کۉزگه توتیب اوشبو تېکشیروو و موضوعیمیز بۉلگن تېموريلر دوریدن ۲۰۔عصرگچه افغانستان حدودیده اۉزبېک تیلی اۉرنی ناملی عنوان آستیده تېکشیریب چیقهمیز.
۱۴۔۱۵۔عصرلرده تېموريلر حکمرانلیگینینگ بویوک قسمی خراسان و بوگونگی افغانستان بۉلگن، اساساً، خراسان پایتختی هرات ولایتی بۉلیب. منه شو دورده تېموريلر حاکملری حکمدارلیک قیلگنلر. گرچند امیر تېمور اۉزی ۳۶ ییل حکومتی دوریده انچه مملکتلرنی اېگللب عدالت بیلن حکمرانلیک قیلگن بۉلسه۔ده، بو حکمداردن کېینگی فرزندلری هم تېموريلر سلالهسیگه یخشی دوام بېریب اۉزلریدن جوده تاریخي یادگارلیکلر قالدیرگن. منه بو یېرده تېموريلرنینگ خراسان و حاضرگی افغانستانده حکومت سوردیرگن حاکملرینینگ ناملری و اولردن کېینگی ۲۰۔عصر باشلریگچه بۉلگن حکمدارلرنینگ حکمدارلیک پیتینی قیسقه کۉریب چیقیش بیلن اوشبو دورلرده اۉزبېک تیلی وضعیتی حقیده تۉلیق اۉرگنماقچیمیز. بو بویوک سرکرده امیر تېمور (۱۳۳۷۔۱۴۰۵) اولادلرینینگ هر بیری شاهرخ ابن امیر تېمور (۱۳۹۶۔۱۴۴۷)، اولوغبېک ابن شاهرخ (۱۴۴۷۔۱۴۴۹)، ابوالقاسم ابن بایسنغر (۱۴۴۹۔۱۴۵۷)، شاه محمود میرزا ابن ابوالقاسیم بابر (۱۴۵۷۔۱۴۵۸)، ابوسعید ابن سلطان محمد (۱۴۵۸۔۱۴۶۹)، یادگارمحمد ابن سلطان محمد (۱۴۶۹۔۱۴۷۰)، حسین بایقرا ابن امیرمنصور (۱۴۶۹۔۱۵۰۶)، بدیعالزمان ابن سلطان حسین بایقرا و مظفر میرزا ابن سلطان حسین بایقرا (۱۵۰۶۔۱۵۰۷) افغانستانده حکومت قیلیب اۉتگنلر.(www.xorazmiy.uz) اوشبو حاکملرنینگ زمانیده سیاسي، اجتماعي، عمراني فعالیتلری یانیده تیل و ادبیات، اینیقسه، تورک اۉزبېک تیلی و ادبیاتی یوکسلیشی اوچون نهایتده ثمرهلی ایشلر اېتیلگن.
اوشبو موضوعگه اساساً، تدقیقچی رفیعينینگ اثریگه کۉره «تېموريلر دوری اسلام عالمی و اېران تاریخیده صنعت و مدنیتنینگ گُللب یوکسلیش دورلریدن بیری بۉلیب، بونی حتی امیر تېمور و اونینگ وارثلری، اینیقسه شاهرخ میرزا دوریگچه بۉلگن اونوملی مدني و بدیعي فعالیتلر سببلی اوشبو دور اېسه، اویغانیش دوری دېب سنلگن و شاهرخ میرزا تېموريدن سلطان حسین بایقراگچه تېموريلرنینگ کۉپچیلیکلر صنعتسېور و مدنیتلی بۉلگنلر. تېموريلر سلالهسی اېران، ماوراءالنهر، خراسان، اۉرته آسیا و اسلام اۉلکهلرینینگ کتّه قسمیده ۱۴۰ ییلدن آرتیق حکمرانلیک قیلگنلری انیق. اوشبو سلاله حکومتی دوامیده اېسه اجتماعي ساحهلرده اساسي ایشلر قیلیب، اۉزلریدن مهم یادگارلیکلر قالدیرگن. شبههسیز، مدنیت، صنعت، اسلام دینی نقطهٔ نظریدن بو دور اېران، ماوارءالنهر، خراسان و اسلام عالمی تاریخیدهگی یارقین دورلردن بیریدیر. بو دورده شعریت و ادبیات، خطاطلیک، نقاشلیک، چیزووچیلیک، تاریخچیلیک، ستارهشناسلیک، ریاضیات، معمارچیلیک، اسلام دینی و تصوف ساحهسیدهگی تورلی تألیفاتلر، شونگه یرهشه، کۉپلب مدني و بدیعي نمونهلر، اوشبو دورنینگ اساسی خصوصیتلریدن دیر.» (رفیعی:www.ibna.ir)
تاریخچی غلام محمد غبارگه کۉره «افغانستان ۱۲۔۱۳۔عصرلرده موغوللر تامانیدن باستیریلیب آلینیشی بیلن مملکتنینگ معنوي بایلیگی ضعیفلشیب کېتگن اېدی، لېکن تېموريلر حکومتی اۉرتهگه کېلیشی بیلن قیتهدن مملکت منعویتی یوکسلیب، علم و ادب، تیل و ادبیاتی یېترلی درجهده ترقي تاپدی و تېموريلر سلالهسی طفیلی ۱۴ و ۱۵۔عصرلرده شرق اویغانیش دوریگه اساس قۉییلگنده اروپاده معنویت اونچهلیک یوکسلمهگن اېدی، کېینراق ۱۶۔عصرده غرب یا اروپا اویغانیش دوریگه اساس قۉییلدی. شونینگ اوچون تاریخي نقطۀ نظردن، شرق اویغانیش دوری غرب اویغانیش دوریدن آلدینراق بۉلگن. بو فخرلی یوتوق هم تېمور و تېمورنینگ اولادلری حکمرانلیگی زمانیگه تېگیشلیدیر. گرچند امیر تېمور اۉز حکمرانلیگی دوریده اوروشلر و جهانگشالیک بیلن مشهور بۉلیب کۉپراق دیني بۉلیملر یوکسلیشی اوچون جدّي اعتبار قرهتگن بۉلسه۔ده اونینگ فرزندلری و نبیرهلری، تورلی بیلیملر، صنعتچیلیک و مدنیت ترقیات تاپیشی اوچون کۉزگه کۉرینرلی قیلگن خدمتلری تاریخگه نامایان بۉلگن» (غبار، ۱۳۸۷، ۲۷۵۔۲۸۰) اوشبو دورلرده چغتای (حاضرگی اۉزبېک) تیلی اۉز اۉرنینی تاپیب ترقیاتگه اېگه بۉلگن. قندهی ترقیات تاپگنی حقیده قوییدهگی تدقیقچی و تاریخچیلرنینگ فکرلرینی اۉرگنیب چیقیشیمیز کېرهک.
ذبیح الله صفانینگ «تاریخِ ادبیات اېران» اثریده کېلتریشیگه اساس «تېموريلر دوریدهگی تورک ادبیاتی، اصلیده، فارس تیلیگه اساسلنگن اېدی. تورکلرنینگ شاعر و یازووچیلری فارسي شعریتینینگ بیریکمهلری و موضوعلریدن فایدهلنگنلر. تورک تیلی و ادبیاتی فارس تیلی و ادبیاتینینگ ترجمهسی دېب اتهگن.» (صفا، ۱۳۹۱، ۱۴۶۔بېت) لېکن تاریخچی محمد رحیم ابراهیمنینگ «ادبیات اۉزبېکی افغانستان» ناملی اثریگه کۉره «اۉزبېک تیلی یا چغتای ادبیاتی غزنویلر و سَلجوقیلر دوریده هم موجود بۉلیب تورک تیلی اثرلرینینگ دري تیلیگه ترجمهسی کمیده ابو منصورنینگ نثري «شاهنامه»سی دوریده یعنی سامانیلر دوریگه باریب تقهلهدی. اونینگ اَیتیشیچه «شاهنامه»دهگی بعضی قصهلر، اۉشه کتابگه کېلتیریلگن بعضی مراسملر، جملهدن، فریدون اۉغیللریگه اسم قۉییش تورکي ایلدیزلرگه اېگه. اوشبو افسانهلرنینگ بعضیلری تورکي حسابلنهدی. بو دعوا بیلن اولرنینگ کۉپچیلیگی «شاهنامه»نینگ تورکیلر، اېرانلیکلرگه قرهمه۔قرشی طرف بۉلگن قسملرینی نظرده توتهدیلر. باشقچه قیلیب اَیتگنده اېرانلیکلر و تورکلر حاکمیتنی مستحکملش اوچون بیر۔بیرلری بیلن اوریشماقده اېکنلر. «قصههایی سغد (سغد قصهلری)» ناملی کتابیده رستم اوروشی و اوشبو دېوانده بدیعي منبعلردن کیریتیلگن. بیزنینگ بیلیشیمیزچه، تورکلر یوزلب ییللر دوامیده بودیزم دینیگه اعتقاد قیلگن، شونینگ اوچون، «شاهنامه»دهگی رستمنینگ جنلر بیلن اوروشی تورکي بدیعي منبعلردن دري تیلیگه تۉله۔تۉکیس ترجمه قیلینگن و هکذالر.» (ابراهم، ۱۳۹۲) اساساً، غزنویلر امپراتورلیگی ۹۔عصرنینگ ایکّینچی یریمگه اساس قۉییلیب ۱۲۔عصر آخرلریگچه دوام اېتگن بۉلسه، سلجوقیلر امپراتورلیگی اېسه ۱۳۔عصرده اساس سالینگن، چونکه بو ایکّی امپراتورلیکلر هم تورکی خاندانلرگه تېگیشلی بۉلگنلیگی سببلی اۉلهراق تورکي تیللر فارس تیلی اوستیده تأثیرچن بۉلیشی ممکن.
اېندی اېسه اۉزبېک تیلینینگ اولغهییشی و یوکسلیشی حقیده علیشېر نوایی اۉزینینگ «محاکمةاللغتین» اثریده قوییدهگیدېک یازهدی: «تا ملک، عرب و سارت سلاطینیدین تورک خانلاریغه تاپدی، هلاکوخان زمانیدین سلطان صاحبقران تېمور کۉرهگان زمانیدین فرزندی شاهرخ سلطان زمانینینگ آخریغهچه، تورک تیلی بیلا شعرا پیدا بۉلدیلر و اول حضرتنینگ اولاد و احفادیدین هم خۉشطبع سلاطینی وجودگه کېلدی.» (نوایی، ۱۳۹۰، ۶۴۔۶۵بېتلر) اساساً علیشېر نوایی اۉزینینگ «مجالس النفایس» اثریده تورک۔اۉزبېک تیلیده شعر یازووچی شاعرلر حقیده سۉز یوریتگن: «جلال الدین محمد بلخينینگ اۉغلی سلطان ولدنینگ تورکي شعرلری کبی اثرلر پیدا بۉلدی. قمري ۹۔عصرده تورکي تیلیده یازیش بو عصر تېموري شهزادهلر و امیرلری یاردمی بیلن کوچهیدی. شونینگ اوچون، تورکي شعر و نثر پیدا بۉلدی. او جملهدن، میرحیدر مجذوب، میر حیدر تورکيگوی، لطفي، نصیبي، لطیفي و میر علی کابليلر بو دورنینگ تورکيگوی شاعرلریدنلر. «نوایی، ۱۳۶۳، ۲۲۔بېت».
یوقاریدهگی موضوعلر اساسیده «شاهرخ میرزا سلطنتگه یېتیشیشی بیلن جوده کۉپ تاریخي ایشلر بجریلهدی، مدنیت یوکسلهدی، تیل و ادبیات، اینیقسه، چغتای تورکچهسی و بوگونگی اۉزبېک تیلینینگ اساسي تمل تاشی قۉییلهدی. کېینچهلیک، شاهرخ میرزا اۉغلی بایسنغر میرزا هم نهایتده علمپرور بۉلگنلیگی سببلی، حکمرانلیگی دوریده اۉزبېک تیلی و ادبیاتینی ترقیاتگه اېریشتیریشگه اوریندی و جوده کتّه کتبخانه قوردیریب یازووچیلر و شاعرلرنی تورلی بیلیملرنی اۉرگنیب کتاب یازیشگه ترغیب و تشویقلنتیردی. اوندن کېین اېسکی خراسان و بوگونگی افغانستانده سلطان حسین بایقرا حکمرانلیگی برپا اېتیلیشی بیلن هراتده مدنیت مرکزی قوریلیب، معنویت کۉچتی آلدینگی پیتلردن یخشیراق کمالگه یېتیشهدی. اوشبو دورنینگ کمالگه یېتیشیگه اساسي سببچی امیر علیشېر نوایی بۉلگن. نوایی اېسه مدني، اجتماعي، اقتصادي، عمراني و سیاسي ایشلری یانیده یوزلرچه ادیب، شاعر و یازووچیلرنی حمایتی آستیگه آلیب، تاریخ بۉییچه سلطان حسین دوری اویغانیش دورینینگ گُللب یشنهگن دوری دېب تنیشتیرگن. عینِ حالده اوشبو عالم آنه تیلی اۉزبېک تیلینینگ یوکسلیشی اوچون کورهشیب، قیمتلی اثرلر یرهتیشی بیلن اۉزبېک تیلینینگ اۉرنینی تاپدیرگن. شونینگ اوچون نوایی اۉزبېک تیلینینگ اساسچیسی دېییلهدی.» (ژوبل، ۱۸۸۔۱۹۲۔بېتلر) شونگه کۉره ۱۴۔۱۵۔عصرلر هرات ادبي مکتبیده دري تیلی نثرچیلیگی نمایندهسی محیالدین حسین کاشفي واعظ و شعر و نظمچیلیک نمایندهلری نورالدین عبدالرحمن جامي و علیشېر نوایی بۉلگنلر همده نوایی اېسه اۉز دوریده چغتای تیلی و ادبیاتینینگ نثرچیلیک و نظمچیلیگینینگ بویوک نمایندهسی بۉلیب اوشبو تیلده ۲۹ ته نثر و نظم اثرلرینی ایجاد اېتگن. اۉشه پیتلر علیشېر نوایینینگ اویی افغانستان، ماوارءالنهر، تورکستان، اېران و کیچیک آسیادهگی برچه عالملر، فاضللر، شاعرلر، یازووچیلر و صنعتچیلر اوچون توشر جای و بویوک مدنیت منبعي و مخزنی بۉلگن. اوشبو بیلیمدانلر دري و اۉزبېک تیللریده یوزلرچه قیمتلی اثرلر ایجاد قیلیب اۉزلریدن کېلهسی نسللر اوچون یادگارلیک قالدیرگنلر.» (غبار،۱۳۸۷، ۲۷۵۔۲۸۰)
تاریخچی تدقیقچیلرنینگ تدقیقیگه اساساً، یازووچی رحیم ابراهیمنینگ افغانستان اۉزبېکلری حقیده ینگیدن تیارلهگن «ادبیات اۉزبېکی افغانستان» ناملی کتابیگه کۉره اۉزبېک تیلینینگ ۱۴۔عصردن ۲۰۔عصرگچه بۉلگن وضعیتینی دقّت بیلن تېکشیریب، اۉزبېک تیلی و ادبیاتینینگ افغانستاننینگ جیوگرافیک منطقهلرینی کۉزگه توتیش بیلن ۶ ته حدودگه اجرهتیب اوشبو حدودلرده اۉزبېک تیلی ایجادکارلرینی کیریتگن. او حدودلر اېسه قوییدهگیلردن عبارت:
۱. بلخ حدودی
۲. هرات حدودی
۳. میمنه۔اندخۉی حدودی
۴. شبرغان حدودی
۵. کابل حدودی
۶. بدخشان و قوندوز حدودی
فقط اوشبو حدودلرده یشب اۉزبېک تیلیده ایجاد اېتگن شاعر و یازووچیلرنی حدودلر اساسیده ترتیب بیلن اېسلب اۉتهمیز.
۱. بلخ حدودی: بلخ ولایتی افغانستاننینگ شمالي ولایتلرینینگ مرکزی بۉلیب اۉزبېکستان جمهوریتی بیلن چېگرهداشدیر. توپونیمیستلرگه کۉره بلخ سۉزی خطا قیلینیب اوِستاچه سۉز بۉلگن، اصلی بُخدي سۉز بۉلیب بیر قنچه فونتیک اۉزگریشلردن سۉزنینگ بلخ شکلینی اۉزیگه آلگن دېب اتهیدیلر، لېکن اوشبو بلخ سۉزی اوِستاچه سۉز اېمس، بلکه مطلق تورکي سۉز بۉلیب اولر تیلگه آلگه فونتیک تیلشناسلیکنینگ هېچ پیت معیاریگه تېنگ کېلمهیدی. بو سۉز اېسکی تورکي تیلده شهر و اوی معناسینی بیلدیرهدی. حاضرگی کونده هم کاشغرده بلخ (بالیخ – بالخ) سۉز بیریکمهسی بۉلگن کۉپ. عینِ حالده میرزا مهدي استرآبادي هم سنگلاخ سۉزلیگیده اوشبو سۉزنی تورکي سۉز دېب کېلتیرگن.
اوشبو حوزهنینگ اۉزبېک تیلیده ایجاد اېتگن نمایندهلری: منه شو آدملر اۉزبېک تیلیده نثر و نظم یازیب اۉزلریدن اثرلر قالدیرگنلر، (مولانا آتایی بلخي، حامدي بلخي یا احمدي بلخي، پاشاخواجه خواجهیی بلخي، باباجان خواجه یا عبدالوهاب خواجه، میرانبېک بلخي، بابا رحیم مشرب، همتی بلخي، مولانا غیاث الدین همت یا همتی، وفا، رشیدي، صیادي بلخي، میرزا نیازي بلخي، مولانا کمالي بلخي، مولانا جنوني، ابدال یا سید ابدال اېشان خواجه و فاني بلخيلر بۉلگنلر).
۲. هرات حدودی: اوشبو ولایت افغانستاننینگ غربي تامانیده جایلشگن بۉلیب اېران مملکتی بیلن چېگرهداشدیر. حقیقتدن هرات و اونینگ تاریخي و مدني جهتلری حقیده صحبتلشیش، اۉشه بویوک شهرنی بیلیشنینگ اېنگ قیین موضوعلریدن بیری بۉلیب، اونی اۉنلرچه کتابلرده یازیب بۉلمهیدی. لېکن بو یېرده علیشېر نوایی «خمسه» اثرینینگ بیرینچی منظومه داستانی «حیرت الابرار»نینگ ۱۹۔مقالاتیده کېلتیرگن تعریفینینگ نثري متنینی کېلتیریب، منظومه داستانی جوده اوزون بۉلگنلیگی سببلی اونی کېلتیریب اۉتمهیمیز.
«خراساننینگ عدیم المثل کشوری بیانیدا کیم «ارم ذات العماد التی لم یخلق مثلها فی البلاد» کریمهسی، آیتیدور اونینگ شأنیدا به تخصیص هرات دارالسلطنهسینینگ امن آبادی توصیفیدا کیم «و من دخله کان آمنا» مضمونی، حدیثی دور اونینگ تعریفیده و اگرچه حدیقه اېردی؛ قوروب اېردی؛ ولیکن شاه جویبارِ عدلي اونی رشکِ خلدِ برین قیلدی و اگرچه معموره اېردی؛ اما بوزولوب اېردی؛ ولیکن شهنشاه احسانیدن غیرت نگار خانهٔ چین بۉلدی».
هرات حدودیدهگی شرق اویغانیش دوری، تېموريلر دوری، خصوصاً، سلطان حسین بایقرا و امیر علیشېر نواییلرنینگ شرق اویغانیش دوری دېب اتهیدیلر. اوشبو دور اېسه قوییدهگی ۵ ته اساسي قیرّهلرگه اېگه: فکري، هنري، عرفاني، اداري، سیاسي و ادبيلر بۉلگن. هر بیریسی تۉلیق معناگه اېگهدیر.
اوشبو حدودنینگ اۉزبېک تیلیده ایجاد اېتگن ایجادکارلری: اوشبو یازووچی و شاعرلر اۉز زمانهلریده نظم و نثرده اثرلر یازیب کۉپلب معنوی یادگارلیکلر قالدیرگنلر: (لطفي هروي، مولانا گدایی، سلطان احمد میرزا، مولانا قطبي، مولانا نرگسي یا آگهي، مولانا نعمتي، حلیمي قلندر، مولانا یقیني یا نقیبي، مولانا درویش نازکي، مولانا مقیمي، مولانا لطیفي، میرزا عارفي شاهي، مولانا عبدالرحمن جامي، مولانا بلالي، شیرم، میرزا بېک، سیدحسن اردشېر، احمد شیخیم سهیلي، مولانا هلالي، ابراهم محمد خلیل، ساقي، آصفي، سلطان اسکندر میرزا، مولانا حیدري تورکيگوی، ابوالقاسم بابر، سلطان حسین بایقرا حسیني، امیر علیشېر نوایی، شاه غریب میرزا غریبي، سلطان احمد میرزا، فریدون حسین میرزا، دولتشاه سمرقندي، محمد شَیبانيخان، عبیداللهخان ابوالغازي، کمال الدین شېرعلي بنایی هروي، سعید قاسمي، طالع محمد امامي یا ایماني، موغول خانیم، سلطان محمد فخري هروي، میرزا ابراهیم جاني، میرزا اولوغبېک(بیلگوت)لردن عبارت بۉلگن). همده اوشبو یېر تورکي تیللی خلقلر جایلری بۉلیب حاضرده بیر قطار تورکي خلقلر یشب کېلماقدهلر.
۳. میمنه۔اندخۉی حدودی: اوشبو منطقه جیوگرافیک نقطۀ نظردن افغانستاننینگ شمالي ولایتلریدن بۉلیب قلعۀ نو و هرات ولایتلری بیلن قۉشنی و تورکمنستان جمهوریتی بیلن چېگرهداش بۉلیب زیچ تورکي تیللی خلقلر یشهیدیگن منطقهدیر.
اوشبو حدودنینگ اۉزبېک تیلیده ایجاد اېتگن ایجادکارلری: (مولانا ترخاني، مولانا شوقي، امیر رستم علی، ولیبېک، بیبی توردی، محوي قَیصاري، جنیدالله حاذق، شاه ویسی یا چۉت خلیفه، تېنگری بېردی عبرتي، نادر نیاز قادري یا قادري پلنگ پۉش و ملارحیم نیاز نیازي).
۴. شبرغان حدودی: اوشبو منطقه افغانستاننینگ شمالی ولایتلریدن بیری بۉلیب اندخۉی تومنلری بیلن بلخ ولایتی اۉرتهسیده جایلشگن. اوشبو ولایتده جوده کۉپلب تورکي خلقلر یشهیدی.
اوشبو حدودنینگ اۉزبېک تیلیده ایجاد اېتگن ایجادکارلری: ابن یمین شبرغاني یا ملا اکه شبرغاني، منشی محمد یوسف، سیدخان اذنب و محمد ناصر علی نصرین شبرغانیلردن عبارتدیر.
۵. بدخشان و قوندوز حدودی: اوشبو ولایتلر افغانستاننینگ شمال۔شرقی تامانیده جایلشگن بۉلیب خیتای و تاجکستان مملکتلری بیلن چېگرهداشدیر. کۉپراق اوشبو منطقهلرنی قطغن زمین دېب ناملهیدیلر.
اوشبو حدودنینگ اۉزبېک تیلیده ایجاد اېتگن ایجادکارلری: مولانا یوسف امیري، زین الدین ابوبکر وفایی، بیرهمخان خان خانان، حیدر دوغلات ایازي، ختایی ساقي و محمد شریف گلخنیلردن عبارت.
۶. کابل حدودی: اوشبو ولایت افغانستاننینگ تاریخي منطقهلریدن بیری سنهلهدی. ظهیرالدین محمد بابر اېسه اۉزینینگ قیمتلی «بابرنامه» اثریده کابل حقیده قوییدهگیچه یازهدی: «اۉن بیر، اۉن ایکّی لفظ بیله کابل ولایتیده تلفظ قیلورلر، عربي، فارسي، تورکي، موغولي، هندي، افغاني، پشهیی، پراچی، گبري، برکي، لغماني و مونچه مختلف اقوام و متغیر الفاظ معلوم اېماسکیم، هېچ ولایتته بۉلغای»
اوشبو حدودنینگ اۉزبېک تیلیده ایجاد اېتگن ایجادکارلری: میرسید کابلي، میرعلی غریبي، ظهیرالدین محمد بابر، خواجه کلانبېک قندهاري، سیف سرایی، فخري هروي، همایون میرزا، سلطان سلیمان، عبدالعزیزخان، صلاح الدین صلاحي و کامران میرزالردن عبارت (ابراهیم، ۱۴۰۳)
اوشبو تدقیقچی بو ۶ ته حدودده ۸۰دن آرتیق اۉزبېک تیلیده اثر ایجاد قیلگن یازووچی و شاعرلرنی تنیشتیرگن. منه شو اۉزبېک تیلیده اثر ایجاد اېتووچیلر جمعی یوزدن آرتیق قیمتلی اثرلرنی اۉزبېک تیلیده ایجاد اېتگنلر. بولر نه یالغیز اۉزبېک تیلی بلکه فارس تیلیده هم اثرلر یرهتگن. عینِ حالده فارس تیلی نمایندهلری هم اۉزبېک تیلیده شعر و نثر ایجاد اېتگنلر.
همده تدقیقچی محمد کاظم امیني اېسه مخصوص خراسان ادبي حدودی (بوگونگی افغانستان حدودی)گه منسوب تنیقلی اۉزبېک تیلی ایجادکارلرینی فاریاب بیلیم یورتیدهگی اۉزبېک تیلی و ادبیاتی بۉلیمیگه تېگیشلی درسلیک قۉللنمهگه کیریتگنی قوییدهگیلردیر: (مولانا ترخاني، مولانا شوقي، محوي قَیصاري، قادري پلنگپۉش، میرزا جنیدالله حاذق، چۉت خلیفه (شاه ویسی)، لهیف تاتار، گوهري، داملا عاشرقول فیضي، فقیري مصرآبادي، سیدفاضل غمگین، علمي فاریابي، الحاج قاري محمد عظیم عظیمي، عاجز اندخۉیی، سالم محمد صلاحي، میرعالم صمیمي، قاري شراف الدین شرَف، شراف الدین شرَف (داملا بېدل)، شاکر تالقاني، خیري فاریابي، حمیدي شبرغاني، سید احمد بنا، ابن یمین اکهی شبرغاني، ملا محمدقول مسکین.
در واقع، تېموريلر دوری اېسه اۉزبېک تیلینینگ گُللب یشنهگن دوری دېب حسابلنهدی، چونکه اوشبو دورده اۉزبېک تیلیده بیر نېچه یوزلب اثرلر یرهتیلگن بۉلیب اۉزبېک ادبي تیلینینگ اساسی قۉییلگن. اوندن کېین بابریلر دوری هم افغانستانده اۉزبېک تیلی رواجلنیشی اوچون تاریخي زمانلر سنلگن. بیراق تېموريلرنینگ سۉنگگی حکومتی شَیبانيخان باسقینچیلیگی بیلن قولهتیلیب شَیبانیلر حکمرانلیگی اۉرنهتیلهدی. اوشبو دور هم اۉزبېک تیلی رواجی اوچون یخشی دَور حسابلنهدی. لېکن صفویلر، هۉتکيلر، افشاريلر، دُرانيلر و غلزاییلر دوریدن عبدالرحمن خان و امان الله خان حکمرانلیگیگچه اۉزبېک تیلی اوچون هېچ قندهی ایش بۉلمهگن. منه شو ایکّی عصردن آشیق مدتلرده اۉزبېک تیلی قارانغو و ظلمتلرده حیات کېچیرگن، لېکن اوشبو تیل بوگونگه قدر افغانستانده تیریک قالیشیگه سبب، بو مملکتده یشب کېلهیاتگن جانکویر اۉزبېک خلقی بۉلگن و خلاص.
ادبیاتلر رۉیخطی:
۱. امیني، محمد کاظم، ۱۳۸۸، اۉزبېک ادبیاتی حوزهلری (درسلیک قۉللنمه)، میمنه، فاریاب بیلیم یورتی. ۶۸۔۶۹۔بېتلر.
۲. غبار، غلام محمد، ۱۳۸۷، افغانستان در مسیرتاریخ، ۲۷۵۔۲۸۰۔بېتلر. ۱۔۲۔جلدلر، میوند نشریاتی.
۳. رحیم ابراهیم، ۱۴۰۳، ادبیات تورکي اۉزبېکی افغانستان، موسسه انتشارات تعلیمی. ۴۵۔۳۹۴۔بېتلر.
۴. صفا، ذبیح الله ، ۱۳۹۱، تاریخِ ادبیاتِ اېران، ۴۔جلد، ۱۴۶۔بېت.
۵. نوایی علیشېر،۱۳۹۰، محاکمةاللغتین، ۶۴۔۶۵۔بېتلر.
۶. نوایی علیشېر، ۱۳۶۳، مجالس النفایس ۲۲۔بېت.
۷. ژوبل، محمد حیدر، ۱۳۸۳، تاریخ ادبیات افغانستان، کابل، میوند نشریاتی، ۱۸۸۔۱۹۲۔بېتلر.
۸. رفیعي، امیر تېمور، ۲۶۔۱۲۔۱۴۰۰، تاریخِ سیاسی و اجتماعی تېموريان. https://www.ibna.ir
9. Milliy internent tanlovi ishtrokchisi, Turon davlatlari, Temuriylar davlati. https://www.xorazmiy.uz.
مؤلفنینگ باشقه مقالهلری
کۉپ اۉقیلگن مقالهلر
-
نوایینینگ یازیلمهی قالگن اثری
سهشنبه ۲۶ جوزا -
-
شهریار شوکت و اونینگ شعرلری
شنبه ۲۰ سرطان -
محمد عالم کوهکن شعرلریدن نمونهلر
دوشنبه ۴ جوزا