اۉزبېک تیلی اۉزبېکانه تفکر تیلی بۉلیشی لازم
جمعه ۳ میزان
-
-
تیل و ادبیات
-
جمعه ۳ میزان
اۉزبېک تیلی اۉزبېکانه تفکر تیلی بۉلیشی لازم
هر بیر خلقنینگ معنوي قیافهسی، شأنی و موجودلیگی اونینگ ملي تیلیده نمایان بۉلهدی. تیل آته۔آنه و وطن کبی تبرک توشونچهدیر. آنه تیلینینگ افاده امکانیتلری انسان تفکری و تصوری درجهسینی، اونینگ لغت بایلیگی همده پۉئیتیک صلاحیتی اېسه اۉشه تیلده بیتیلگن بدیعي اثرلر مضمونیده نمایان بۉلهدی.
ملت تیلی عصرلردن عصرلرگه اۉتیشی و ملاقات مقامینی سقلب قالیشی اوچون سۉزلشووچیلرنینگ اعتباری همده شو تیلده یازیلگن علمي۔ادبي منبعلر مهم وثیقه حسابلنهدی. دنیانینگ مدنیتلی خلقلری اۉز تیللرینینگ کېنگ ترقهلیشیدن فخرلنهدیلر.
هر قندهی تیل انسان منعویتی، مدني درجهسی و روحانيتی بیلن باغلیق. انسان قۉللهگن سۉزلر آرقهلی اونینگ دنیاقرهشی، وجدانی، قلب قۉری و قَیسی جمعیتگه منسوبلیگینی بیلیب آلیش ممکن. شو باعث سۉز کۉنگیل کلیتی سنهلهدی. تیل واسطهسیده آدملر نهفقط ملاقات قیلیشهدی، بلکه بیر۔بیرینینگ طبیعتی و اجتماعي موقعیگه بها بېریشهدی. شونینگ اوچون کۉپلب فیلولوژیک تعلیم مرکزلریده روحيتیلشناسلیک، اجتماعي تیلشناسلیک، مدني تیلشناسلیک و سایکو۔بیوگرافي کبی ساحهلر چوقور اۉرگنیلهدی.
عبدالرووف فطرتنینگ اۉزبېک تیلینی «دنیانینگ اېنگ بای، اېنگ بختسیز»ی دېب صفتلهگنیگه سَل کم بیر عصر بۉلدی. درحقیقت، اۉزبېک تیلی ۲۰۔عصرنینگ بیر نېچه اۉن ییللری دوامیده بو ایکّینچی قسمتیدن قوتوله بیلمهدی. فقطگینه دولت تیلی مقامی بېریلگچ و استقلال ییللریدهگینه او اۉز اۉزنیگه قَیتیب، کۉکسینی بلند کۉتریشگه امکان تاپدی.
اۉزبېک تیلیگه دولت تیلی مقامی بېریلیشی عادي حادثه اېمس. مستقللیک عرفهسیدهگی بو تاریخي۔معظم حادثهنی طبیعتدهگی بیر اۉزگریشگه - بهار کېلیشیدن اوّل ینگی فصل درَکچیسی صفتیده قلدیرغاچلر پیدا بۉلیشیگه اۉخشهتیش ممکن. تیلیمیزنینگ یوکسک مقامگه کۉتریلیشی یورتنینگ آزاد بهاریدن، مستقللیکدن درَک بېرگن قووانچلی مژده اېدی.
اۉتگن ییللر مابینیده اۉزبېک ادبي تیلی و اونینگ قۉللنیشی بۉییچه کۉپ ایشلر بجریلدی. رسمي و اداري حجتلرنینگ دولت تیلیده یوریتیلیشی همده مېزانلرنینگ ایشلب چیقیلگنی تیلیمیزنینگ چین معناده علم تیلیگه ایلنه بارهیاتگنینی کۉرستهدی. یعنی علمي۔تدقیقات ایشلری و تیزسلر دولت تیلیده یازیلماقده.
دنیا آلمانلرنینگ علم۔فندهگی یوتوقلریگه هوس قیلهدی. بونینگ باش عاملی علمي۔ادبي تفکر طرزینینگ بېواسطه تیلگه باریب تقهلیشیدهدیر. ترقیات سببلری ملي تفکرگه تعلقلی اېکنینی عالملر الّهقچان اعتراف اېتگنلر. دېمک، اۉزبېک تیلی بوگون تام معناده اۉزبېکانه تفکر تیلی بۉلیشی لازم. شوندهگینه اولکن و عمومانساني کشفیاتلر یوزهگه کېلیب، جهانشمول اوچینچی رنسانس حادثهسی رۉی بېرهدی.
تیلگه اعتبارلی انسان اېلنینگ درد و غمی، کېلهجگی و منعویتیگه بېفرق اېمس. منعویتی بلند، ضیالی انسان یازمه و آغزهکی نطقی بیلن باشقهلرگه اۉرنک بۉلیشی لازم. یازمه نطق فقط چیرایلی املادن عبارت اېمس، اونینگ اساسي بېلگیسی فکر سوادخانلیگیدیر. سوادخانلیک ارتوگرافي قاعدهلریگه رعایه قیلیش، سۉزلرنی تۉغری تنلش، گپنی گرامري قاعدهلرگه ماس توزیش و اسلوبنی متن طبیعتیگه ماسلشنی قمرهب آلهدی. توشونرلی سۉزلر توره توریب، نااۉرین اجنبي یاکه شېوه سۉزلرینی قۉللش بیاننی غلیظلشتیرهدی. فکر چوقور منطققه و کۉرکم سۉزلرگه اساسلنیشی کېرهک. هر کیم گپیریش حقوقیگه اېگه، بیراق معنا و مضمون بۉلمهسه، بوندهی نطق «ویسهماق» فعلیگه سینونیم بۉلهدی.
ساغلاملیک تنه صفتیگینه اېمس، او منعویت، مدنیت و نطققه هم تعلقلیدیر. بو خصوصده علیشېر نوایی اَیتهدی: «تیلگه اختیارسیز - اېلگه اعتبارسیز... کیمنینگ مییهسیده علت بۉلسه، سۉزیده منطق بۉلمهیدی. مییهسی ساغلام بۉلسه، گپ۔سۉزی یاقیملی و خطاسیز بۉلهدی... سۉزیده پریشانلیک - اۉزیده پُشیمانلیک». تاریخده ظهیرالدین محمد بابرنینگ املاگه، یازووگه، تیلگه اعتبار قرهتگنی عبرتگه لایق. «بابرنامه»گه کۉره، اۉغلی همایون مکتوبینی اۉقیگن بابر اونگه: «املانگ یامان اېمس»، دېیدی. اما توشونرسیز سۉزلر قۉللهگنی اوچون «...ولې اسرو مغلقتور» (نهایتده مرکّبدیر) دېب تنبیه بېرهدی. نصیحت معناسیده: «بوندن نری بېتکلّف و روشن و پاک الفاظ بیله بیتی: هم سنگه تشویش آزراق بۉلور و هم اۉقوغوچیغه»، دېب یازهدی. فقط اۉزی توشونیب، باشقهلرگه توشونرسیز سۉز قۉللشنی عبدالله قادري هم «کتّه عیب» سنهگن. مستبد توزوم ییللریده چین شاعرلر طوطیلیک قسمتیدن عار قیلیشدی؛ «آنه تیلیم اۉلمهیدی» (اېرکین واحدوف)، دېب هَیقیریشدی؛ «بلبل کویین شعرگه» سالیشدی (عبدالله عاریپوف). ملي تیلگه «مونس، مهربان» صفتلرینی بېریب، آنهدېک اعزازلهدی و «اېلیم، آنه تیلیم، روحیمنینگ قانی» (رووف پرفی) دېب اولوغلهدی.
آدم اۉزلیگی و وطنینی آنه تیلی آرقهلی تنيدی همده مدنیتینی شو تیلدهگی بېبها خزینهلر واسطهسیده دنیاگه تنیتهدی. بویوکلر فکرلرینی انیق، لۉنده و تېرن افاده قیلهدیلر. تفکر عمانیدن اېنگ تأثیرلی و توشونرلی سۉزلرنی تنلش لازم، چونکه انیق تصور قیلینگن توشونچهلر تینیق بیان اېتیلهدی.
ضیالیلیکنینگ مهم بېلگیسی - اۉز آنه تیلی و باشقه تیللرگه حرمت. نطققه خارج سۉزلرینی آلیفتهلرچه قاریشتیریب، قورهمه تیلده سۉزلشگنلرگه ضیالی صفتینی بېریش قیین. چېت تیلینی اۉرگنیشدن اساسي مقصد آنه تیلیمیز شأنی، ادبیات افقلری، ملت آبروسی و قدریتلرنی اعزازلشگه قرهتیلماغی لازم. خارج تیللرینی بیلگن آدم اۉز آنه تیلینینگ قدرینی چوقورراق انگلهیدی. مثلاً، اۉزبېک تیلیدهگی «تۉی» سۉزی کۉپمعنالی بۉلیب، هم آت، هم فعل صفتیده کېلهدی. آلمان تیلیده اېسه بو توشونچه «xoxsayt» - «یوکسک وقت» دېگن معنانی انگلتووچی قۉشمه سۉز آرقهلی افادهلنهدی. آلمان تیلیده بیزدهگی کبی کۉپمعنالی و یخلیت «تۉی» یۉق.
قدیم تورکي تیلدهگی سۉزلرنی تیریلتیریش، اَیریم شېوهلردهگی سۉزلرنی اۉزبېک ادبي تیلیگه آلیب کیریش، تورلی لغتلر توزیش کبی قطار علمي۔عملي ایزلنیشلر بوگوننینگ مهم وظیفهلری سیرهسیگه کیرهدی. یقینده بیر شېوه تیلیدن «قۉزیقارین»نینگ «کۉمهلک» (کۉمیلگن نرسه معناسیده)، یاش بالهلر یوریشیگه مۉلجللب یسلگن ماسلمهنینگ «اداقارابه» (آیاق ارابهچه) اېکنینی بیلیب خورسند بۉلدیم. اۉزیمچه بعضاً «اوچک» (اوینینگ تېپهسی، اوستکی، اوچلی قسمی)، «آتاقی» (حشر۔کۉمکده لای آتهدیگن کیشی)، «بارلهمه قیلیش» («یۉقلمه قیلیش» سۉز بیریکمهسیگه مقابلی)، «بیرلهمه» (غۉزهنی یگانه قیلیش)، «چکر» (قودوقدن سوو تارتیب آلهدیگن چېلک۔ماسلمه)، «تۉنگمای» (موزلب قالگن یاغ)، «قلقی» (قرماقنینگ سوو یوزیدهگی پاپوگی)، «کوچله تاش» (بطری)، «قۉنیمدار» (پراپیسکه)، یۉللیق (یۉل اوچون بېریلهدیگن پول)، «قۉللیق» («قۉلقاپ» معناسیده)، «دُمبۉیین» (بۉینی یۉغان معناده) و شو کبی اۉنلب سۉزلر بوگونگی اۉزبېک ادبي تیلیده فعال قۉللنیشی کېرهک، دېب اۉیلب یورهمن. بوندهی سۉزلر حقوقینی تیکلشده نظمي پرچهلر هم اولکن قیمت کسب اېتهدی. مثلاً:
قیش قتّيق کېلدی. تاشکېنتده طلبه اېدیم. تعطیلده اویگه - یارمیشگه باردیم. اۉقیشگه قَیتر محلیمنینگ بیانی بوندهی:
آتهم بېرر اېدی یۉللیق،
تۉنگمهسین دېب ینه قۉللیق. (عبدالله بېگي. ۱۱۔جنوری، ۱۹۹۳۔ییل).
اۉزبېک تیلینینگ ترقیاتی باشقه مملکتلرده بنیادي طرزده محاکمه قیلینمسلیگی طبيعي. تیلیمیزنینگ باشقهلردن کم اېمسلیگینی انگلش و بونی عملده اثباتلش بیزنینگ وظیفهمیزدیر.
علیشېر نوایی تیلنینگ پۉئیتیک امکانیتلرینی اۉز دېوانلری، «خمسه»سی و «محاکمةاللغتین» اثری آرقهلی اثباتلب قۉیگن. قلم اهلی هم اۉز ایجادي ایشلری بیلن بونی دوام اېتتیریشی لازم. حیات معمالردن خالی اېمس، اۉزبېک تیلینی قۉللش و یازمه نطقده هم معمالر موجود. آغزهکی نطقنی گۉزللشتیریش همده رسمي حجتلردن تارتیب عادي خطگچه همهگه توشونرلی قیلیب بیان اېتیش اوچون اۉزبېکانه تفکر ضرور.
بو معمالرنی حل قیلیش اوچون مکتب و لیسهلرده باشلنگن تعلیم عالي اۉقوو یورتلریده دوام اېتیشی شرط. اقتصادچی، مهندس یاکه اگرانوم بۉلیشیدن قطعِ نظر، لیسانس باسقیچیدهگی عموملشمه فنلر بلوکیده اۉزبېک تیلی و یازمه۔آغزهکی نطقنی مکمللشتیریشگه قرهتیلگن مخصوص فنگه علیحده ساعتلر اجرهتیلیشی لازم.
هرمان هسه: «اۉز تیلینی یخشی بیلمهیدیگن، سېویب۔ارداقلهمهیدیگن، اونی حمایه قیلمهیدیگن خلقنینگ شاعریمن دېب کۉکرهک کېریشدن عار قیلهدی کیشی»، دېب یازگن. انسان اۉز تیلینی اعزازلشی کېرهک. ملي تیل بشریت اوچون قاموس، ملت روحیتی عکس اېتووچی آراسته کۉزگو، ملي روحنینگ سلطانی و خاقانیدیر. شونی اونوتمهسک بس.
ایلدیرگی (بو سۉزنی مېن یسهدیم. پ. س. اۉرنیده قۉللشیمیز کېرهک): یقینده الفبامیزده جزیی، اما بېنهایه مهم ینگیلنیش بۉلیب، تۉرتته تاووش بېلگیسیگه ماس حرفلر تحریردن اۉتدی. بو اۉزگریش اۉزبېک تیلیدهگی متنلرنینگ مکمللشوویگه و کېنگ افاده امکانیتلریگه اېگه تیلیمیزنینگ باشقه تورکي تیللر بیلن اۉزارا یقینلشوویگه خدمت قیلهدی.
منبع: oyina.uz
مؤلفنینگ باشقه مقالهلری
کۉپ اۉقیلگن مقالهلر
-
شهریار شوکت و اونینگ شعرلری
شنبه ۲۰ سرطان -
-
مناجات
شنبه ۱۰ اسد -
نوایینینگ یازیلمهی قالگن اثری
سهشنبه ۲۶ جوزا