اۉزبېک تیلی شېوه اېمس، اۉزبېک خلقینینگ ملي تیلیدیر
یکشنبه ۲۴ عقرب
تیل و ادبیات
یکشنبه ۲۴ عقرب
خلاصه
اوشبو مقالهده سۉنگگی ییللرده ایریم اۉزبېک ضیالیلری تامانیدن مجازي ترماقلرده بیلیب۔بیلمسدن «بیز اۉزبېک اېمسمیز – تورکمیز، تیلیمیز اۉزبېک تیلی اېمس – تورک تیلی» قبیلیدهگی فکرلرنینگ اۉرتهگه تشلنیشی حاضرگی کونده هم علمي، هم عملي تاماندن خطا و ناممکن اېکنلیگی تورلی معتبر ادبیاتلرگه اساسلنگن حالده تحلیل قیلیندی. تأریخي لحاظدن تورکي خلقلرنینگ مشترک تیلی بۉلگن قدیمگی تورکي ادبي تیل حاضرگی کونده اۉلیک تیل حسابلنگنلیگی و بوگونگی کونده اۉتّیزگه یقین تورکي تیللر اوچون آنه تیل بۉلگنلیگی، شونینگدېک، اۉزبېک تیلی شېوه اېمس، بلکه ۱۳۔عصرنینگ ایکّینچی یرمیدن باشلب مستقل تیل صفتیده شکللنه باشلهگنلیگی و حاضرگی کونده اۉزبېکستان جمهوریتی نینگ رسمي دولت تیلی و اۉزبېک خلقی نینگ، دنیانینگ قیسی بیر نقطهسیده یشهمهسین، ملي تیلی اېکنلیگی تأریخي یازمه یادگارلیکلر، اۉزبېک ادبي تیلی تأریخی، اۉزبېک تیلی نینگ تأریخي گرامری، تورکي تیللرنینگ قیاسي گرامری کبی ادبیاتلرگه اساسلنگن حالده اثباتلشگه حرکت قیلیندی و کوتیلگن نتیجهگه اېریشیلدی.
کیریش
سۉنگگی ییللرده ایریم علمي۔فرهنگي ییغینلر، شونینگدېک، مجازي ترماقلرده یاشلریمیز آرهسیده «بیز اۉزبېک اېمسمیز - تورکمیز، تیلیمیز اۉزبېک تیلی اېمس - تورک تیلی، دشمنلر بیزنی تحقیرلش اوچون اۉزبېک سۉزینی بیزگه تحمیل قیلگن» دېب، اۉزبېکلیکدن بېزیش، تورکلیکدن پناه ایزلش و اۉزبېکلیکلریدن خجالت حسّینی توییش حاللری تېز۔تېز کۉزگه چلینماقده. تۉغری، بو سۉز تأریخي لحاظدن حاضرگی کونده دنیانینگ تورلی جغرافي حدودلریده یشب کېلهیاتگن ۳۰ گه یقین تورکي خلقلرنینگ عمومي نامی بۉلگن. بلکه بوندن مینگ ییل آلدین، حاضرگی کونده، هم تاووش، هم گرامر، هم سۉز نقطهٔ نظریدن بیر۔بیریدن فرق قیلهدیگن ۳۰ گه یقین تورکي تیللر نمایندهلری یگانه تیلده، حاضر اۉلیک تیل حسابلنگن تورک تیلیده سۉزلشگنلر. لېکن بو کونگه کېلیب، بیر۔بیریگه قرینداش بۉلگن بو خلقلرنینگ تیلیده هم، مدنیتیده هم، عرف۔عادتیده هم، حتا یوز توزیلیشلریده هم کتّه فرقلر وجودگه کېلگن. بونی تیلشناسلیک و تورکشناسلیک علملری هم تصدیقلهیدی. بیر ملت بۉلیش تیل بیرلیگی، حدود بیرلیگی، اقتصادي بیرلیک و سایکولوژیک بیرلیکنی طلب قیلهدی. شوندهی اېکن، دنیا تورکي خلقلرینی بیر تیل، بیر بیراق آستیگه ییغیش ناممکنلرنینگ ناممکنی دیر. چونکه بوندن سکّیز یوز ییل مقدم یگانه تورک ملتی اوزاق تأریخي جریان نتیجهسیده ۳۰ گه یقین کته۔کیچیک ملت۔ایلتلرگه بۉلینیب کېتگن. حاضرگی کونده اېسه، تورک علیحده ملت و علیحده تیل حسابلنهدی. شو سینگری، اۉزبېک شوندهی، قزاق شوندهی، قیرغیز شوندهی، تورکمن شوندهی، آذر شوندهی، تاتار، یاقوت، باشقیرد، چوواش، قاره چای، آلتای، خکس، قاره قلپاق، نۉغهی و قالگن همهسی شوندهی. بو خلقلرنینگ تیلی، ادبیاتی، عرف۔عادتی معلوم مدتگچه مشترک بۉلیب، کېینچهلیک، تدریجي بیر جریان محصولی صفتیده اۉزی نینگ مستقل تیلی، مستقل ادبیاتیگه اېگه بۉلگن خلقلر قیافهسیده اۉز ترقیاتی یۉلینی باسیب کېلگن و کېلماقده.
***
تۉغری، خوارزمي، لطفي، اتایی، سکاکي، نوایی، بابر، مشرب، آگهي کبی شاعرلریمیز اۉزلرینی اۉزبېک دېمهگنلر، تورک دېگنلر. شوندهی بۉلسه۔ده، بیز اولرنی تورک ادبیاتی تاریخی نمایندهسی دېب ایته آلمهیمیز. چونکه اولر تورک ادبیاتی تاریخیگه اېمس، اۉزبېک ادبیاتی تاریخگه کیریتیلگن سیمالر دیر. حاضرگی کونده بو شاعرلر اثرلرینی اۉزبیکلردن باشقه برچه تورکي خلقلر ترجمهده اۉقییدیلر. شونینگدېک، اۉزبېکلر هم باشقه تورکي خلقلر ادبیاتی تاریخیگه کیریتیلگن سیمالر اثرلرینی ترجمهده اۉقییدیلر. دېمک، حاضرگی کونده تورکي خلقلر و تورکي تیللر تورلی تاریخي سببلرگه کۉره هر بیری مستقل ملت و مستقل تیل صفتیده شکللنیب بۉلگن. تیلشناسلیک تاریخیده قرینداش بۉلگن، حتا بعضاً قرینداش بۉلمهگن کیچیک طایفه و اېلتلر تیللری تدریجي یقینشلشوو نتیجهسیده اوزاق زمان محصولی صفتیده یگانه تیلگه ایلهنیش، یا که عکسینچه، کېنگ حدودده یشاوچی یگانه تیل نمایندهلری بیر۔بیرلریدن اوزاقلشیب، تورلی خلقلرگه، تورلی تیللرگه بۉلینیب کېتیش حادثهسی کۉپلب اوچرهیدی. بونگه تورکي تیللردن تشقری، سلاویان، سانسکریب و لاتین تیللرینی مثال قیلیب کۉرستیش ممکن. اولرنینگ هر بیری معلوم بیر دورده اۉز سۉزلاوچیلریگه اېگه بۉلگن تیریک تیل بۉلگن بۉلسهلر۔ده، حاضرگی کونده بیر نېچه مستقل تیللر اوچون اساس بۉلگن اۉلیک تیل حسابلنهدی.
اۉزبېک خلقی و اۉزبېک تیلی نینگ ناملنیشی
اۉزبېک خلقی، ملتی نامینی آلگن خلق جوده قدیمي تاریخگه اېگه بۉلگندېک، اولر تیلی نینگ ناملنیشی هم هر خیل دورلرده تورلیچه بۉلگن. «اۉزبېک» دېگن نام نینگ مذکور ملتگه و اونینگ تیلیگه نسبتاً قۉللنیشی اکتوبر انقلابیدن کېین باشلندی. اونگچه اروپا تورکشناسلری اۉزبېکستان نینگ اۉتراق اهالیسیگه نسبتاً سرت سۉزینی قۉللهگنلر. «سرت» سۉزی نینگ لغوي معناسی حلی مناظرهلی دیر. محمود کاشغري اونی «سوداگر» معناسیده قۉللنگنلیگنی بیلدیرهدی. او. تورسونوف و ب. اۉرینبایېفلر سانسکریتچه سرتاوان (کاروانباشی) سۉزیدن آلینگنلیگینی ایتهدیلر.
سرت سۉزی هر حالده اېتنیک نام اېمس. بو نام شهر اهالیسیگه کۉچمنچیلر و صحراییلر تامانیدن قۉییلگن دیر. شونینگ اوچون نوایی و بابر سرت اتمهسینی فارس۔تاجیکلرگه نسبتاً قۉللهگنلر. عموماً، ۱۶۔عصرگچه اۉرته آسیا شهرلریده یشاوچی تاجیک اهالیسی سرت دېییلگن. شیباني خان استیلاسیدن کېین بو یېرلردهگی اۉتراق تورکي اهالی هم کۉچمنچی اۉزبېکلر تامانیدن سرت دېب یوریتیلگنی معلوم.
شونینگدېک، اۉزبېک تیلی همده اۉزبېک ادبي تیلی تاریخده دوریگه قرهب تورک، تورکي، تورکچه، تورکستانچه، چیغتای، اۉرته آسیا تورکيسی کبی ناملر بیلن اتهلیب کېلگن. محلي خلقلر اۉزبېک دېب اتهلووچی خلقنی «تورک» و اونینگ تیلینی «تورکي» دېب یوریتگنلر. علیشېر نوایی نینگ «محاکمةاللغتین» اثریده اۉزبېک خلقینی تورک و اونینگ تیلینی تورک تیلی دېب اتهیدی. مثلاً: «... مېنینگ طبعیم تورک لفظیگه ملایم توشگن اوچون تعریفیده مبالغه اظهار قیلورمېن. بو غریب معنی اداسیده تورکچهده بو مطلع بار کیم».
«تورک» نامی م. کاشغري نینگ «دېوان لغاتالترک» اثریدهیاق کېنگ معناده همه تورکي خلقلرگه نسبتاً و تار معناده شرقي تورکلرگه نسبتاً قۉللنگن. «اۉزبېک» نامی اېسه حاضرگی اۉزبېک خلقی نینگ بیر قسمینی تشکیل اېتووچی قیپچاق اوروغیگه منسوب بۉلگن قبیلهلرگه نسبتاً ایشلهتیلگن.
تورک نامی اۉرته آسیا، قزاقستان، قفقاز، والگا دریاسی بۉیی خلقلریگه نسبتاً هم قۉللنگنلیگیدن، اۉزبېک تیلینی اولردن فرقلش اوچون تورکستانچه، چیغتایچه، اۉرته آسیا تورکچهسی دېب ناملهگنلر.
چیغتای اتمهسی مۉغوللر استیلاسیدن کېین پیدا بۉلگن. چینگیزخان وفاتیدن آلدینراق باسیب آلگن اۉلکهلرنی اۉغیل و نبیرهلری اۉرتهسیده تقسیملهگن. شونده اۉرته آسیا و شمالي افغانستان اۉرتنچه فرزندی چیغتایگه بېریلگن. چیغتای خان تصرفیگه قرهیدیگن یېرلر چیغتای یورتی، اېلی؛ اېلتلر اېسه چیغتای اولوسی؛ بو حدودده یرهتیلگن ادبي، تاریخي اثرلر استه سېکین، دورلر اۉتیشی بیلن چیغتای ادبیاتی، اونینگ تیلی صنعي روشده چیغتای تیلی نامی بیلن یوریتیلهدیگن بۉلگن. دېمک، چیغتای اتمهسی حکمدار نامی بیلن باغلنگن اتمه دیر.
نوایی «چار دېوان»یده چیغتای، جۉجی اتمهلری اوروغ، قبیله ناملرینی بیلدیرگنی حقیده معلومات بېریلگن: «تورک قوملری جۉجی دور، ایناق، چیغتای».
ادبیاتشناسلیکده چیغتای ادبیاتی و چیغتای تیلی، چیغتای تورکيسی اتمهلری اوچرهیدی. بونده، یعنی چیغتای ادبیاتی اتمهسی قۉللنسه، اۉزبېک ممتاز ادبیاتی دېب توشونماق کېرهک. چیغتای تیلی، چیغتای تورکيسی اتمهسی اوچرهب قالسه، اونینگ اېسکی اۉزبېک ادبي تیلی اۉرنیده ایشلهتیلگنینی انگلهیمیز.
اۉزبېک خلقی نینگ کېلیب چیقیشی تاریخی، اونینگ ناملنیش تاریخی خصوصیده س. پ. تالستوف، ا.یو. یکوبوفسکي، ی. غ. غلاموف، ل.و. اۉشانین، م. وهابوف، ه.اسقروف، ب.احمدوف، ای. جبباروف کبی عالملرنینگ هر خیل طرزدهگی تدقیقاتلری موجود. اۉزبېک اتمهسی گرچه «اۉزی-بېک» - اۉزیگه بېک، مستقل بېگلیک کبی معنالرنی بیلدیرگن سۉز دېب یوریتیله باشلهگن بۉلسه هم، قدیم بو سۉز نیمهنی انگلتگنی انیق اېمس.
اۉزبېک سۉزی نینگ کېلیب چیقیشی و قۉللنیشی حقیده حاضرچه اېنگ سۉنگگی معلومات پروفیسور خ.دانياروف مقالهسیده انچه مفصل بېریلهدی. مقالهده بیز اوچون ینگی فکر مؤلف نینگ اۉزبېک اتمهسی نینگ ۱۱۔عصرده هم ایشلهتیلگنی حقیدهگی انیق منبعلرگه سوینیب کېلتیرگن ملاحظهسی دیر. شونینگدېک، بو نام بیلن اتهلووچی قوملرنینگ حاضرگی اۉزبېکستان، اۉرته آسیا و حتا عرب مملکتلری حدودیده هم انچه ایلگریدن بېری یشب کېلهیاتگنلیگیگه قوییدهگی مثاللر جوده یارقین دلیل بۉله آلهدی. مثلاً، ۱۱۔عصرده سوريهده یشهگن عرب تاریخچیسی اسامه ابن منقذ نینگ «کتابالاعتبار» («عبرتلی کتاب») دېگن اثریده یازیلیشیچه، «اۉزبېک» قومیگه منسوب بۉلگن کیشیلر اۉشه وقتدهیاق عربستانده انچه موقع اېگلّهگنلر و اروپالیکلرنینگ صلیب یوریشلریده مسلمانلر تامانیده توریب جنگ قیلگنلر.
نوایی اثرلریده اۉزبېک سۉزی اتنیک نام معناسیده بیر نېچه جایده کېلهدی. اولر جملهسیدن «نسایم المحبت»ده حبي خواجه حقیده معلومات بېرر اېکن، قوییدهگیلرنی یازهدی: مولودی خوارزم ولایتی و نواحیسیدین دور. انینگ اوصافی تورک و اۉزبک خلایقی آرهسیده اندین کۉپرک و مشهورراق دور که، شرحغه احتیاجی بۉلمهغهی. ییگیتلیکده اۉتوبدور ییگیتلر سروری حبي خواجه دېرلر. یا که میزانالاوزان اثریده قوییدهگیلر سطرلرنی اۉقییمیز: چونکه اۉزانلرنینگ اۉزماغی و اۉزبکلرنینگ بودی۔بودایی هیچ وزن بیله راست اېمس اېردی، انگه تعرض قیلیلمهدی، اگرچه اثرلری باردور، اما انینگ عروض علمیغه دخلی یۉقتور. (نوایی، مکمل اثرلر تۉپلمی، میزانالاوزان، ۹۴۔بېت).
نواییدن کېین ۱۶۔عصر باشلریده اۉزبېک خلقی و اونینگ تیلی اۉزبېک نامی بیلن هم یوریتیلگن. بونی محمد صالح نینگ «شیبانينامه»سیدن کېلتیریلگن قوییدهگی بیتدن هم بیلیش ممکن:
حالی انینگ یېری تورکستان دور
اۉزبک اېلیگه معظم خان دور.
شیباني دشتِ قیپچاقدن باستیریب کیرگندن سۉنگ کۉچمنچیلر بیلن یېرلی قبیلهلر ارهلشیب کېتهدیلر. شو طفیلی اۉزبېک دېگن نام کېینچهلیک کېنگ قۉللنه باشلهگن. اۉزبېک خلقی و اونینگ تیلی قیسی نام بیلن اتلمهسین، شو خلق نینگ بیردن۔بیر علاقه واسطهسی بۉلیب کېلدی.
یوقاریدهگی فکرلردن کېلیب چیقیب شونی ایتیش ممکن که، ییگیرمنچی عصر باشلریده تورک قرداشلریمیز قالگن تورکي خلقلر بیلن حسابلشمسدن «تورک» سۉزینی اۉزلرینیکی قیلیب آلمهگنلریده، بلکه تورک سۉزی اۉزبېکلرگه میراث بۉلیب اۉتردی. ذاتاً، اۉزبېکلر بونگه حقلی اېدیلر. چونکه حاضرگی کونده برچه تورکي خلقلر اوچون مشترک میراث حسابلنگن «دېوان لغاتالترک»، «قوتدغو بیلیگ» و «هبةالحقایق» اثرلری تیلی حاضرگی اۉزبېک ادبي تیلی اساسلنگن قرلوق۔چیگیل۔اویغور، شونینگدېک، قیپچاق، اۉغیز لهجه بیرلیگی اساسیده یازیلگن. بونینگ یانیده، اۉن اوچینچی۔اۉن تۉقیزینچی عصرلر آرهسیده تورکي تیلده یرهتیلگن اثرلرنینگ دېیرلی قۉللهنیلیب کېلگن و شونینگ اوچون اېسکی اۉزبېک تیلی «خاقانیه تیلی»، «خاقاني تورکچه»، «چیغتای تیلی» کبی ناملر بیلن هم اتلگن. دېمک، تورک دنیاسی نینگ حقیقي وارثی - بیز اۉزبېکلرمیز، شونینگ اوچون هم نوایی حقلی روشده،
اگر بیر قوم، گر یوز، یۉقسه مینگ دور،
معين تورک اولوسی خود مېنینگ دور.
آلیبمېن تحتِ فرمانیمده آسان،
چېریک چېکمهی ختادین تا خراسان.
خراسان دېمه کیم، شېراز و تبرېز،
که قیلمیشدور نَېِ کلکیم شکررېز.
کۉنگول بېرمیش سۉزومگه تورک جان هم،
نې یالغوز تورک، بلکه تورکمان هم.
نې ملک ایچره که بیر فرمان ییباردیم،
انینگ ضبطیغه بیر دېوان ییباردیم،
دېب دعوا قیلهدی.
درحقیقت، بیز اۉزبېکلر وارثی بۉلگن «خاقانیه تورکچهسی»نی یا که بوگونگی تعبیر بیلن ایتگنده اېسکی اۉزبېک تیلینی امیر علیشېر نوایی «تورک تیلی» دېگن و حاضرگی تورکیه تورکچهسینی اېسه «روم تیلی» یا که «رومي تیل» دېگن. نوایی اثرلریده «روم تیلی» اتمهسینی بیر نېچه جایده اوچرهتیش ممکن. چنانچه، حضرت نوایی «نسایمالمحبت»ده سید عمادالدین نسیمي حقیده معلومات بېرر اېکن، قوییدهگیلرنی یازهدی: «عراق و روم طرفیدهغی ملکدین اېرکندور. رومي و تورکماني تیل بیله نظم ایتیبدور و نظمیده حقایق و معارف بغایت کۉپ مندرج دور. مذکور بۉلغن ملک اهلیغه انینگ شعری مقابلهسیده همانا که شعر یۉق دور. همانا تقلید اهلی انی مذهبیده قصور تهمتیغه متهم قیلیب، شهید قیلدیلر. مشهور مونداق دور که، تېریسین سۉیر حکم بۉلوبدور. اول حالتده بو شعرنی دېبدور که،
نظم:
قبله دور یوزونگ، نگارا، قاشلرینگ محرابلر،
صورتینگ - مصحف، ولې خال و خطینگ - اعرابلر.
و بو شعرنینگ تخلصی اوشبو مدعاغه دال دور کیم،
نظم:
ای، نسیمي، چون میسر بۉلدی اقبالِ وصال،
قۉی، تېرینگنی سۉیسه سۉیسون بو پلید قصابلر.
بو سطرلر شونی کۉرستهدی که، نوایی اۉشه زمان عثمانلی تورکچهسینی «تورک تیلی» اېمس، «روم تیلی» یا که «رومي تیل» و حاضرگی تورکیه حدودینی اېسه «روم ملکی» دېگن. ایریم تأریخي منبعلرده جلالالدین محمد بلخي نینگ، تورکیه نینگ قۉنیه شهریده یشهگنی سببلی، «رومي» دېیلیشی، نوایی نینگ سید عمادالدین نسیمينی «روم و عراق طرفیدهغی ملکدین اېرکندور» دېگن فکرینی تصدیقلهیدی. چونکه سید عمادالدین نسیمي عراق توکمنلریدن بۉلیب، کۉپراق عمرینی تورکیه بیلن سوریهده اۉتکزگن.
یوقاریده ایتگنیمزدېک، ییگیرمنچی عصر باشلریده یگانه مستقل تورکي مملکت حسابلنگن حاضرگی تورکیه جمهوریتی باشقه تورکي خلقلر بیلن حساب۔کتاب قیلمسدن تورک نامیگه فقط اۉزی اېگه چیققن. بو نرسه خلق ارا میثاقلر اساسیده حجتلشتیریلگن. شونینگ اوچون هم حاضرگی کونده تورک دېگنده فقط تورکیه مملکتی وطنداشی و تورک تیلی دېگنده فقط شو مملکت نینگ رسمي دولت تیلی توشونیلهدی. بو بیلن قالگن تورکي خلقلر تورک سۉزیدن محروم اېتیلگنلر. اگرچه «تورکستان» سۉزی اۉرته آسیا، چین و افغانستان مملکتلریده «شمالي تورکستان»، «شرقي تورکستان» و «جنوبي تورکستان» ناملری بیلن حاضرگچه یشب کېلهیاتگن بۉلسه۔ده، بو جغرافي حدودده یشاوچی خلقلر تیلی تورک تیلی یا که اۉزلری تورک خلقی دېب اتلمهیدیلر. بلکه هر بیری اۉز اېتنیک نامی بیلن - اۉزبېک، قزاق، قیرغیز، تورکمن، اویغور نامی بیلن اتهلهدی. شو سببلی انگلیس و روس تیللریده برچه تورکي خلقلرنی عموملشتیرووچی Turkic و Tyurk سۉزلری وجودگه کېلگن. دېمک، بوگونگی کونده تورکیه تورکچهسی انگلیس تیلیده Turkish language و تورکي تیللر languages Turkic اتمهلری بیلن افادهلنهدی. شونینگدېک، اۉزبېک تیلیده هم تورک تیلی دېگنده تورکیه تورکچهسی، تورکي تیللر دېگنده اېسه آنه تورک تیلیدن ترقلگن برچه تورکي تیللر توشونیلهدی. شونینگ اوچون هم حاضرگی کونده افغانستان اۉزبېکلری «بیز اۉزبېک اېمسمیز - تورکمیز، تیلیمیز اۉزبېک تیلی اېمس - تورک تیلی»، دېگن داعیه بیلن چیقهدیگن بۉلسهلر، بو داعیهدن وفاق اېمس، نفاق قد کۉتریشی تورگن گپ.
ینه بیر قیزیق نرسه شو که، بو تاریخي حقیقتنی تن آلگیلری کېلمهیاتگن ایریم یاشلریمیز ۱۳۔عصرنینگ ایکّینچی یرمیگچه یگانه تیلگه اېگه بۉلگن تورک ملتی نینگ پرچهلنیب کېتیشینی روسلردن کۉرهدیلر. مېنینگ نظریمده بو، تاریخ نینگ جبری نتیجهسیده وجودگه کېلگن حالت دیر. بونی نه روس قیلگن، نه انگلیس و نه هم قیله آلهدی. شونینگ اوچون اۉزبېک تیلی تاریخینی تورکشناس عالملر بیزگچه یېتیب کېلگن یازمه یادگارلیکلرگه سوینیب اوچ دورگه بۉلهدیلر: ۱. قدیمگی تورکي ادبي تیل؛ ۲. اېسکی اۉزبېک ادبي تیلی؛ ۳. حاضرگی اۉزبېک ادبي تیلی.
قدیمگی تورکي ادبي تیل دوری ۵-۱۳ میلادي عصرلرنی اۉز ایچیگه آلهدی. بو دورگه ۵-۱۳ عصرلرده یرهتیلگن اۉرخون۔اېنهسای یازمه یادگارلیکلری، محمود کاشغري نینگ «دېوان لغاتالترک»، یوسف خاص حاجب نینگ «قوتدغو بیلیگ»، احمد یۉگنکي نینگ «هبةالحقایق» کبی اثرلری و باشقهلر کیرهدی. شونی تأکیدلش ضرور که، بو دورده یرهتیلگن علمي و ادبي یادگارلیکلر برچه تورکي خلقلر اوچون عمومي حسابلنهدی.
اېسکی اۉزبېک ادبي تیلی دوری ۱۳۔عصرنینگ ۲۔یرمیدن باشلنیب، ۱۹۔عصرنینگ آخریگچه دوام اېتگن زماننی اۉز ایچیگه آلهدی. بو دورگه شو عصرلر ایچیده یرهتیلگن حافظ خوارزمي، «محبت نامه» مؤلفی خوارزمي، امیري، حیدر خوارزمي، سکاکي، لطفي، اتایی، امیر علیشېر نوایی، ظهیرالدین محمد بابر، مشرب، مونس، مقیمي، آگهي، عوض اۉتر کبی شاعر و یازووچیلرنینگ اثرلری کیرهدی.
حاضرگی اۉزبېک ادبي تیلی دوری اېسه ۲۰۔عصر باشیدن باشلنیب، حاضرگی کونگچه دوام اېتهیاتگن دورنی اۉز ایچیگه آلهدی.
دېمک، حاضرگی اۉزبېک ادبي تیلی بیر عصردن کۉپراق وقت ایچیده هر جهتدن تکامللشگن ادبي تیل صفتیده اۉز موجویتیگه دوام اېتیب کېلماقده. بو یوز ییلدن کۉپراق زمان دوامیده اۉنلب شاعر و یازووچیلر اۉزلری نینگ قیمتلی اثرلری بیلن اۉزبېک ادبیاتینی جهان ادبیاتی کاروانی بیلن، سۉزنینگ حقیقي معناسیده، همنوا قیلیب کېلماقدهلر. شونینگدېک، حاضرگی کونده اۉزبېک تیلی اۉزبېکستان جمهوریتی نینگ دولت تیلی صفتیده تیک قامت بیلن برچه ساحهلرده عمل قیلیب کېلماقده. بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی منبریدن ینگرهماقده. کۉپچیلیک ایلغار مملکتلر بیلیم یورتلریده اۉزبېک تیلی و ادبیاتی بۉلیملری آچیلماقده. شوندهی اېکن، اۉزبېک تیلینی مستقل تیل اېمس، تورک تیلی شېوهلریدن بیری دېیش اۉزبېک خلقینی کمسیتیش و حقارت قیلیش دیر.
تورکي تیللر ایچیده تورک تیلی اساس، قالگنلری تورک تیلی لهجهلری دېیدیگن دۉستلریمیزگه بیر سوالیم بار: برچه تورکي خلقلر اوچون اۉرتاق تیل قبول قیلیش ضرورتی توغیلسه، تورکي تیللردن قیسی بیرینی اساس قیلیب آلسه بۉلهدی؟ تورک تیلینی اساس قیلیب آلسه، قالگن تورکي خلقلر: مېنینگ تیلیم نینگ اوندن نیمه کملیگی بار، دېب اعتراض بیلدیرمهیدی می؟! اۉزبېک تیلینی اساس قیلیب آلسه، قالگنلر عینِ سوالنی بېریشمهیدی می؟ کۉرهسیز می؟! بیزنی سیاست اېمس، تأریخ نینگ جبری بوندهی بۉلیب تشلهگن. هه، معجزه یوز بېرسه۔یو، تورکي خلقلر سیاست و اقتصادده دنیا خۉجیینی بۉلیب قالسه، بلکه، اۉشنده یاشلریمیزنینگ رویایی آرزولری رویابگه چیقر - برچه تورکي خلقلر بیر تیل، بیر ملت بۉلیب، یگانه بیراق آستیگه بیرلشر. بو اېسه حضرت مهدی نینگ ظهوریگه قدر عملگه آشمهیدیگن آرزو بۉلیب قاله بېرهدی.
نتیجه و پیشنهاد
تورکچیلیک تاشینی کۉکیسلریگه اوریب، تورکي خلقلرنی «یگانه تورک ملتی» داعیهسی اطرافیگه ییغیشنی آرزو قیلیب یورگن یاشلریمیز، افغانستانده اۉزبېکلرنی قیپچاق، قرلوق، مۉغول، تاتار، ایماق، سادات کبی کیچیک گروهلرگه بۉلیب تشلش حرکتی و سیاستیدن خبرسیزلر شېکیلّی. اولرگه مېنینگ مصلحتیم - عملي تامانی بۉلمهگن اوتۉپیک آرزولر بیلن اۉزلرینی آووتمسدن، بوتون کوچ۔غیرتلرینی اۉزبېکلرنی جیپسلشتیریشگه، ملتیمیزنینگ ۹۲ اوروغ۔قبیلهگه پرچهلنیب کېتیشی نینگ آلدینی آلیشگه صرف قیلیشلری هم فرض، هم قرض دیر.
شوندهی اېکن، دنیانینگ تورلی جغرافي حدودلریده یشب کېلهیاتگن تورکي خلقلرنینگ هر بیرینی اۉز نامی بیلن مستقل تیل و مستقل خلق صفتیده تن آلیب، دۉست، دۉغن و قرداش بۉلیب یشهسک، هم علمي جهتدن، هم عملي نقطهٔ نظردن اېنگ تۉغریسی، اېنگ معقولی شو بۉلهدی. سیبیردن آمو دریا قیرغاقلریگچه، آمو دریا قیرغاقلریدن خزر دېنگیزی ساحللریگچه، خزر دېنگیزی ساحللریدن آق دېنگیز۔و قاره دېنگیز ساحللریگچه بۉلگن کېنگ حدودده ازل۔ازلدن یشب کېلهیاتگن تورکي خلقلرنینگ قانقرداشلیگی ابدي بۉلسین!
کلیت سۉزلر
تورکي تیللر، سلاویان تیللری، ادبي تیل، قرینداش تیللر، قدیمگي تورکي ادبي تیل، اېسکی اۉزبېک ادبي تیلی، حاضرگی اۉزبېک ادبي تیلی.
نورالله آلتای
فایدهلنیلگن ادبیاتلر:
۱. تورسونوف او.، اۉرینبایېف ب. اۉزبېک ادبي تیلی تاریخی. تاشکېنت، «اۉقیتووچی» نشریاتی، ۱۹۸۲.
۲. عبدالرحمانوف غ.، رستموف ا. قدیمگی تورکي تیل. تاشکېنت، «اۉقیتووچی» نشریاتی، ۱۹۸۲.
۳. عبدالرحمانوف غ.، رستموف ا. نوایی تیلی نینگ گرامري خصوصیتلری. تاشکېنت، «فن» نشریاتی، ۱۹۸۴.
۴. محمود کاشغري. دېوان لغتالترک. ترجمان و نشرگه تیارلاوچی ص. مطلبوف. I-III. تاشکېنت، «فن» نشریاتی، ۱۹۶۰-۱۹۸۳.
۵. محمودوف ق. احمد یوگنکي نینگ «هبةالحقایق» اثری حقیده. تاشکېنت، «فن» نشریاتی، ۱۹۷۲.
۶. نوایی. علیشېر، نسایمالمحبت، مکمل اثرلر تۉپلیمی، ۲۰ جلدلیک، ۱۷-جلد، «فن» تاشکېنت، ۲۰۰۲.
۷. یوسف خاص حاجیب. قوتدغاو بیلیگ. (نشرگه تیارلاوچی ق.کریموف). تاشکېنت، «فن» نشریاتی، ۱۹۷۱.